pen-kurd.org

Helbest - Pexshan - Gotar - Daxwezan - Kampan - Endam

 

Nivsn din yn Nivskar

Kon Reş

 

-Hemze Beg Miksi

-

Li Qamişlo Yeksaliya Aram Dkran

 

-Kokirina Seyday Mele Nry Hesar

Kurtiyek Ji Jnengariya W

Hec Msa Beg Xwt

1855 1928

 

Kon Reş

 

  Jiyanek b rawestandin di navbera Deşta Mş revandina Guloya Ermen de..  Dadgeha Osmaniya li Stenbol sirgna Erebistan, bajar Medna Munewer.. Serleşkeriya hzn kurdan di şer Rssan Osmaniyan de dostaniya w bi Mistefa Kemal Paşa re.. Endametiya w di Komela Azad de bidarvekirina Xalid Beg Cibr Ysif Ziya Beg.. Sirgniya Anadola Rojava avpketina w bi Kor Husn Paşa re.. Reva ji sirgna Anadol bi Kor Husn Paşa re derbasbna Sriy, gund Dugir.. na Iraq bi Kor Husn Paşa re mirina li Sriy, gund Dugir.. Er jiyan droka Hec Msa Beg bi byern tevlhev xemiland b..

*          *          *

 

   Pişt ku min ji aliy kovara BR hejmara 7 an gotar mamoste Şakir Epozdemir y bi nav (Hec Musa Beg Xwyt Sed Nuh Beg) xwend, pre pre roka hatina Hec Musa Beg Kor Husn Paşa, nav Kurdn Sriy hat bra min. Ji dema ku ez br dibim, di civatn Kurdn Binxet de qal behsa hatin kuştina Kor Husn paşa y Heyder mirina Hec Msa Beg Motk li gund Dugir dihat kirin..

   Digotin; Hec Musa Beg Kor Husn Paşa, di gund Xerabkort re derbas Sriy bn.. Li ser daxwaza wan, Tahir Mehmd axay eşra Temikan, ew birin gund Dugir, nzk Qamişlo. Hing Haco axa Emn Ehmed (Emn Perxan, serok eşra Rema) j di gel gelek ji giregirn Kurdan yn ku ji ber tirkan revyay bn li gund Dugir di mvandariya Silman Ebs axay eşra Dorikan debn kar bar xwe ji tevgereke Kurd re dikirin.. Dibjin pişt ku Kor Husn Paşa Hec Msa Beg j tev wan bne, li ser dest mr Celadet Bedirxan bne endam di komela Xoybn de.. Ji ber ku snda Xoybn xwarin, divb di ber de tkoşn bikin, ew tkoşn j ku, xwe bi serhildana Agir ve bigihnin li kleka serok w, Ihsan Nr Paşa ala azadiya welat xwe bilind bikin..

   Wiha di ser bihara 1928 an de Hac Msa Beg Kor Husn Paşa ji Dugir, ber xwe dane Iraq, da ku ji gund Barzan xwe bi iyay Agir ve bigihnin.. L mixabin li bajar Msil ji rex Ingilzan ve hatine girtin careke din ew li sriy, gund Dugir vegerandine..    Li Dugir Hec Msa Beg bi nexweşiya Melariya ketiye di nav end rojan de can xwe ji dest daye miriye. Hing ew li ser kp gir Dugir veşartine ta niha gora w li wire. Ji w hing ve gir Dugir bye guristana welatparzn Kurdan. Gelek ji mezinn Kurdan tde hatine veşartin wek: Haco axa, Silman Abbas axa, Ebdulrehman Axay Eliy nis, Dr. Ehmed Nafiz (Biray Dr. Nreddn Zaza), Hemze Beg Miks, Arif Beg Abbas, Dr. Qasim Miqdad Ceml Paşa, Hesen Hişyar (Mele Hesen Kurd), Hesen axa Haco gelek kesn din.. Gund Dugir dor 22 k m rojhilat bajar Qamişlo ye.

   L Kor Husn Paşa tev xulam xwe careke din, di rka Msil re derbas Barzan bye, da ku ji wir xwe bi Ihsan Nr Paşa serok serhildana Agir ve bigihne. Dibjin ku pleke baş di mvandariya şx Ehmed Barzan de maye li wir av bi Nh Beg biray Hac Msa Beg Meden kur Hac Msa Beg ketiye.. Li Barzan, kar bar xwe na Agir kirine. Di wan end rojn mvandariya Şx Ehmed Barzan de, Mustefa Bazrzan (Mele Mustefa Barzaniy Nemir), xortek nhat jr b, temen w dor 25 salan b, di nav mvann mal de di dihat.. Serwext gotinn ku di civat de dihatin gotin, nedr veşartokn civat b dihisiya ku ava Nh beg biraziy w Meden ne zelal e.. Ntn xerab di dil wan de hene, plann reş di mejiy xwe de andine.. Wan j dixwest ku bi Kor Husn Paşa re derbas Tirkiy bibin beşdariy di serhildana Agir de bikin. L ber ku Kor Husn Paşa bi r keve, Mustefa Bazrzan biray xwe Şx Ehmed agahdar dike ku ntn xerab di dil Nh beg biraziy w Meden de hene bi tirse ku di r de Kor Husn Paşa bikujin.. Li ser v yek Şx Ehmed Barzan Nh Beg li cem xwe wek giraw dihle r dide ku biraziy w Meden bi Kor Husn Paşa re derbas Ararat bibe.. Bi rde Meden kor Husn Paşa xulam w dikuje, ser Kor Husn Paşa jdike ji waliy Wan re dibe.. Bi v yek efya xwe ji Kemalstan distne..

   Dibjin; li Barzan j, pişt ku şx Ehmed Barzan bi kiryara kirt a ku Meden kiriye agahdar dibe, Nh beg di ber kuştina Kor Husn Paşa de, t kuştin..

   Hem j dibjin ku di saln 1960 de, pişt ku Meden bye Hec, di mizgeftek Bedls de destlimj digire, xortek di ser re disekine jre dibje ka bapr min Kor Husn Paşa..?!! Meden l dizvire mze dike ku demae di dest de ye, nas dike ku hatiye kştina w.. L vedigerne; bav min kuştib.. Xort jre dibje: Bav te li Sriy, gund Dugir bi nexwşiya melariya miriye.. bi van gotinn daw re end fşekan li ser datne w dikuje.

 

Hec Msa Beg K Ye?

   Hec Msa Beg kur Mrza Beg ye. Malbata wan ji kevin de, di deşta Mş, naveya Xwt, gund Xifyan de ji begn eşra Motkan tn naskirin.. Mrza Beg, di heyam xwe de, qaymeqamya Motkan Xelat b plek j li Bedls defterdar kiriye. Mrza Beg di sala 1885an de ji teref neyarn xwn ve hatiye kuştin wiha kur w Msa Beg şna bav xwe girtiye.

Msa Beg di sala 1855 de li naveya Xwt hatye diny.

   Di sala 1887 an de Msa Beg Guloya Ermen direvne. (Gulo: Gulnaz; kea biray papazek ermeniyn deşta Mş b, nav w Garsa Mro b). Ji ber v revandin hin kiryarn w yn din, di sala 1889 an de, dadgeha dewleta Osman li Stenbol Msa Beg bi 14 gunehan scdar dike. Guneh her mezin ku, w Guloya Ermen an Gulzara 14 sal bi kotek revandiye, ji kekan xistiye paş xwestiye w bike misilman bi biray xwe ra bizewicne.. L Gul bi xebera Msa Beg nekiriye, bi alkariya Ermenan ji Mş revyaye, ye Stenbol.. Ji encamn v dadgeh Siltan Abdul Hemd, Hec Msa Beg sirgn Erebistan, bajar Medna Munewer kiriye. Hing Msa Beg kuflet xwe j bi xwe re biriye kur w Meden li Medna Munewer bye nav w kiriye Meden.. Gulo j teslm d bav w kirine. V paşiy Gulo bi yek Ermen ji Mş, bi nav Kexam Gerebtyan re zewicye..

   Di sala 1895 an de, anku pişt 6 salan ji mana Msa Beg li bajar Medna Munewer, zvirye welat. Hectiya w ji w na Medna Munewer destp kiriye.

   Di saln 1915 1916 an de bye serfermandar hzn Kurdistan di artşa Osman de bi Mustefa Kemal Paşa re dij artşa Rssan, li deşta Mş Bedls, şerek dijwar kiriye.

   Di sala 1919 an de Hec Msa Beg bye endam kongreya Erzerm kongreya Swas. L di her d kongeyan de j beşdar nekiriye.. Di sala /1922 an de Hec Msa Beg bye endam di Komela Azad de, ewa ku li Erzerm, di bin serokatiya Xalid Beg Cibr Ysif Ziya Beg de, hatib damezirandin.

   Ber serhildana şx Sed bi end heyvan Serok Komela Azad Xalid Beg Cibr Ysif Ziya Beg di gel end hevaln xwe ku Hec Msa Beg j di nav wan de b, li Bedls tne girtin.. Di dadgeh de Hec Msa Beg inkar dike ku ew endame di komela Azad de.. Di encam de Xalid Beg Cibr Ysif Ziya Beg, di bihara 1925 an de bidarvedikin Hec Msa bi 15 salan ceze, w sirgn Anadola Rojava, bajar Aydin dikin.

 

Kor Husn Paşa K Ye?

   Kor Husn Paşa, serok eşra Heyderan b, paytexta w gund Batnos b.. Di serhildana Agir de ar kurn w gelek ji mirovn w şehd ketine.. Yek ji endamn Komela Azad b. Beşdar di serhildana Şx Sed Pran de nekir pişt herifandina serhildan bye asteng di pşiya hevaln şx Sed kur w El Riza de, nehiştiye ku xwe bi Simko Axay Şikak ve bigihnin.. Pişt tkna serhildana 1925 an, Kemalistan piraniya axa, beg, şx hempayn Kurdan sirgn Anadola Rojava kirin, hing Kor Husn Paşa j sirgn kirin..Tev ku xizmeta wan kirib..

   Di w sirgniy de, ber efya sala 1928 an, herd mezinn Kurdan Kor Husn Paşa Hec Msa Beg hev dibnin, bi ser hal hev de gil gazinn xwe dikin ji hev re dibjin; Cih me li Tirkiy nema ye.. li Sriy di nav Kurdan de partiyek bye, pwste em xwe pve bigihnin ji xwe re cihek di nav de bibnin.. wiha herd ji sirgna li Anadola Rojava direvin, xwe li dewleta Sriy ya ku w hing di bin dest Franszan de b digirin derbas gund Dugir dibin...

 

   Daw, em bjin nebjin Hec Msa Beg navdarek kurd e. guneh kmasiyn w j re ne.. Bi taybet guneh ku w bi Guloya Ermen re kiriye.. Er gunehn w li kesayetiya w vedigerin, ne li gel kurd. Ji ber ku gel Kurd, ev kar w protesto kiriye nerazbna xwe j diyar kiriye.. Ew nerazbn j di strana Guloya Ermen de xweş bel diyar e, ku heta niha dengbjn Kurdan w neheqiya ku Hec Msa Beg bi Gulo, Gulnaza bavfile re kiriye, di nav xwe de, bi ziman Kurd dibjin;

Gulo r girt briya yekdana..

Msa Beg ket pşiy şr kişand ji kalana..

Go ez te bnim ser dn Misilmana..

Gulo go, ez Gulo me Guloka bavfile me,

Tu min hrk, neym ser dn te me..

Ez ne layiq Msa Beg mr xwe me..

 

    Bel ji rexek din ve, tev v protestoya gelr ji rex gel Kurd ve; di baweriya min de rola partiyn Ermeniyan yn w hing wek Taşnak Hanak di mezinkirina v byer de pir mezin b.. Wan dixwest misilmanan bi taybet Kurdan bi v byer, gunehkar bikin. dewletn wek Ingilzan, Frenszana Rssan agahdar kşeya xwe bikin ku zilm zor ji rex Kurd Tikan li wan dibe, da ku qezecn siyas pk bnin.. Er, di baweriya min de rola msyoner konsolosn van dewletan li Stenbol, di mezinkirina guneh Hec Msa Beg de pir mezin b..

 

Jder:

 

- Şakir Epozdemir: Hec Musa Beg Xwyt Sed Nuh Beg,

 malper kovara Br (www.kovarabir.com)

- Kon Reş: Komela Xoybn1927 Byern Rojane Yn Şoreşa Ararat1930, bi ziman ereb, Erbl, 2000.

- Nac Kutlay: Hec Msa Beg Guloya Ermen. WAN: Kovara Yektiya Nivskarn Kurd li Swd, hejmara 4, sala 1992

- Nivskar Kazim Ozdemr jnengariya xwe wiha rz kiriye.

 

 

Qamişlo, 01.02.2011

 

 

Kon Reş

 

Vegere Destpk

 

 

 

 

Copyright  1990 pen-kurd.org