pen-kurd.org

Helbest - Pexshan - Gotar - Daxwezan - Kampan - Endam

 

Nivsn din yn Nivskar

Kon Reş

 

-Hemze Beg Miksi

-

Li Qamişlo Yeksaliya Aram Dkran

 

-Kokirina Seyday Mele Nry Hesar

Kurtiyek Ji Jnengariya W

-Hec Msa Beg Xwt

1855 1928

 

Memdh Selm Beg Wan

1897 1976

Dplomat Kurd, Endazyar Pwendiyan Di Navbera Kurd Ermeniyan De Hmdar Komela Xoybn

 

Kon Reş

Dr. Kamiran Bedirxan, Mr Celadet Bedirxan, Mistefa Şahn Beg Beraz Memdh Selm Beg Wan

 

Dibe ku di nav gelek miletan de j wiha be; mirov xwe bi bajar xwe, gund xwe an eşra xwe bide naskirin.. Bel hin caran j ji ber hunera mirovek, pş saz mirovek an mraniya mirovek, gund w, bajar w an naveya w bi nav w t naskirin. Mebesta min ji v yek ku Memdh Selm Beg j xwe bi bajar xwe Wan daye naskirin. Di roja ro de eger Cizra Botan bi Birca Belek Bedirxaniyan hatibe naskirin.. Bedls bi Şerefxan Bedls Mele Selm bilind bbe.. Diyarbekir bi bedena xwe nav Şx Sed Pran hatibe neqişandin.. Mrdn bi keleha xwe nav Msa Anter berz bbe.. Mikis bi Feqiy Teyran Hemze beg navdar bbe.. Bguman Wan j bi gola xwe nav Memdh Selm Beg deng daye.. Werim em bi hev re Memdh Selm Beg Wan bibr bnin, silavek li giyan w bikin plek di serboriya w de biponijin.

*          *          *

 

   Ji mj ve min divb tiştek li dor jiyan xebata v leheng Kurd Memdh Selm Beg binivsim, v dplomat Kurd endazyar ku pwendiyn Kurdan Ermeniyan xurt kirin Hm Komela Xoybn dan bi nifş n re bidim nas kirin.. L ew pzannn ber fireh li ber dest min nebn.

   Memdh Selm Beg; ev leheng nepen y ku ji destpka erx bstan ve gelek kar xebat ji gel xwe re pşkş kiriye tev jiyana xwe di ber kşeya gel xwe de mizaxtiye.. Mixabin ku ta roja ro hj nivskarek Kurd wek ku pdivye li dor jnengariya w ne nesekiniye.. Di baweriya min de ev yek j, ji ber kmbn nebna pzannan b hin sedemn din.. Ji kesn ku li dor nivsandine; mamoste Rohat Alakom e. Camr di pirtka xwe a bi nav (Xoybn Şoreşa Agir) de, tişt j hatiye li dor Memdh Selm Beg Wan nivsandiye. Rehmetiy Mihemed Uzun j di romana xwe (Siya Evn), a sisyan de, beşek ji jiyan xebata Memdh Selm Beg Wan aniye ziman. Her wiha di nav re j rewşa siyas, civak kultur ya Kurdistan, pişt Şer Chan y duemn di nav re derbas kiriye. Bel nizanim, b Mihemed Uzun ew qunax hurikn veşart di jiyana Memdh Selm de ji k anne..?! Min j di pirtka xwe a di bin nav (Komela Xoybn 1927 Byern Rojane Yn Şoreşa Ararat 1930) de, ku bi ziman ereb li Erbl hatiye ap kirin, hin pzann li dor kar xebata w anye ziman.

   Bel a ji tevan giringtir ku v paşiy mamoste Xalid ssa ji Pars end belge li dor navdarn Kurdan ji arşvn dewleta Frans (Fermandariya tabra ewlkariya hikumeta Frans li Sriy), deranne bi ziman Ereb di NET de belav kirine, yek ji wan li dor Memdh Selm Beg Wan ye. Ev belge di roja 29/09/1927 an li Şam hatiye nivsandin. Bel di encam de wiha dikarim w bidim naskirin.

 

Memdh Selm Beg Wan k ye?

   Memdh Selm Beg Wan; Ji pşengn dplomatn Kurda ye, endazyar avakirina pwendiya ye di navbera Kurdan Ermeniyan de Hmdar damezirandina Komela Xoybn ye.. Ew ji xelkn Wan ye, kur Ceml Tewfq Beg ye. Di hin cihan de j nav w Memdh Ceml Beg Selm hatiye nivsandin, hem j bi nav Eskender Beg hatiye naskirin, ev nav w y veşart b.

Memdh Selm Beg, di sala 1897 an de li bajar Wan bye, xwendina destpk li Wan ya bilind li Stenbol di felsefeye siyaset de bi daw aniye di gel re j fr ziman Frans bye.

   Ji encamn dostaniya w bi ermeniyan re fr ziman Ermen j bye, jixwe ziman kurd ziman axaftina mala w b. Li Stenbol bye mamostay edebiyat pwendiyn w bi rewşenbrn kurdan, Ermenan Tirkan re bye, nexasim bi Kurdn Stenbol re wek Bedirxaniyan, Nehriyan, Babaniyan, malbata Ceml Paşa kesayetiyn wek Abdellah Cewdet, Kemal Fewz, Hemzey Miks, Xell Xeyal, Mustefa Beg Bozan Beg Beraz, Dr. Mihemed Şikr Segvan wiha di nav tevgerqa netew Kurd de j xwed cihek berz b.. Wiha j pwendiyn w bi Ermeniyan re j hebn cih baweriya rewşenbrn Ermeniyan b wiha j endamn partiya Taşnaq .

   Di saln xwendina li Stenbol de beşdar di damezirandina gelek komeleyn Kurd de kiriye. Di sala 1913 an de wek kadirek di kovara (Roj Kurd) de cih girtiye. Di dawiya şer cihan de ku w j beşdar tde kirib, bi welatparzn Kurdan re li Stenbol (Komela Teal a Kurdistan: Kurdistan Teal Cimiyet) damezirandiye di sala 1918/1919 an de kovarek bi nav JIN weşandine. 25 hejmar ji v kovar hatine weşandin, ji hejmara yek ta bstan berprsyar w Hemze Beg Miks b, ji hejmara 21 an heta hejmara daw (25) Memdh Selm Beg bi berprsyariya w rabye.. Ev Kovar (Jn), weşana ferm ya rxistina Komela Teal Kurdistan b.

   Di Komela Teal  Kurdistan de, ew li rex Emn Al Bedirxan kurn w sekiniye doza serxwebna Kurdistan kiriye, vaj Şx Abdulqadir Nehr serok komel Zeynelabidn berbirsyar komel li Adana.. her wisa di sala 1918/1919 an de Memdh Selm di gel Sureya Bedirxan, Arif Mardn, Nicmedn Kerkk, Abdullah Cewdet.. sekiniye komela (Lique Kurde) damezirandine.. Di 20 riya paş sala 1919 an de Memdh Selm karb bi hunera dplomasiya xwe, raya komeleyn Kurd (Komela Teal Kurdistan, Komela Teşklat ctmaiye, Komela Serxwebna Kurdistan yn din), di bin serokatiya Şerf Paşa de bike yek Şerf Paşa wek nner Kurdan bi Nbar Paşa nner Ermeniyan re beşdar bibe herd bi hev re doza maf netewn xwe bikin.. Anku Memdh Selm karb Kurd Ermenan li hev bne, ber ku peymana Sver di roja 10.8.1920 an de b mor kirin.. Tev qirkirina Ermeniyan guneh ku bi rex Kurdan de dihat avtin h j t avtin..

   Di sala 1922/1923 an de Memdh Selm near dibe ku Stenbol li paş xwe bihle.. Hing die Misr, bajar Qahre bal Sureya Bedirxan plek li wr kar dike.. Pişt tkna şoreşa Şx Sed di 1925 an de, careke din welatparzn Kurd, ronakbr hmdarn komeleyn Kurd yn Stenbol di Rojhilata Navn Ewrpa de belav dibin Kemalst piraniya serok eşr, Şx axayn Kurdan Sirgn Anadola Rojava dikin.. Di sala 1926 an de mr Celadet Bedirxan bo mirina bav xwe Emn Al, ji Almaniya t Qahre. Li Qahre av bi biray xwe Sureya dost xwe Memdh Selm, heval rojn Stenbol dikeve.. Pişt veşartina mr Emn Al Bedirxan di goristana Qahre de, her s ronakbrn Kurd di rewşa welat welatiyn xwe de diponijin di encam de ramana damezirandina komeleyeke Kurd ya n bi alkariya Ermeniyan dikeve ser wan de. Ji bo v armanc Mir Celadet Bedirxan Memdh Selm Beg tne Beyrt mala Mr Xell Ram Bedirxan, waliy Maletyay y ber.. Li Beyrt, Memdh Selm mr Celadet Bedirxan, pwendiyan bi Ermeniyn Beyrt re girdidin, di ser wan de, Vahan Papazyan, berpirs partiya Taşnaq li Libnan..

   di encam de Memdh Selm bi dplomasiya xwe dostaniya xwe a kevin bi Ermeniyan re, wan raz dike ku alkarbin bi Kurdan re ji şoreşeke n re.. Ji rexek din ve Mr Celadet Bedirxan j tkiliy bi welatparzn Kurdan yn revyay sirgnkir re girdide wek Dr. Mihemed Şikr Segvan li Bexday, Şerf Paşa li Pars, Mistefa Bozan Şahn li Cerablis Koban, El Riza kur Şx Sed, Haco axa Emn Axa Perxan li Sriy, gund Dugir.. ji wan dixwaze ku li Beyrt kom bibin.. wiha di roja 5 riya pş sala 1927 an de bi nav (Xoybn), rxistineke n di mala Vahan Papazyan de t damezirandin. Memdh Selm Beg Mr Celadet Bedirxan ji hmdarn damezirandina Xoybn yn sereke bn. Tev qirkirina Ermeniyan dilmaniya wan ji Kurdan.. Memdh Selm beg du car karb Kurdan Ermenan lihev bne wan bigihne hev; carek di peymana Sver de carek bi avakirina Xoybn.. Gelo roja ro rxistinn me karin peymaneke wiha hevbeş bi Ermeniyan re ava bikin..?!

   Komela Xoybn Şoreşa Agir birve dibir.. Pişt her ar/pnc eniyn şer ku ji Binxet ve di hawara hsan Nr Paşa şervann Agir de bi paş de zvirn hewildana wan beravt b, Memdh Selm Beg Mr Celadet Bedirxan di dawiya havna 1930 de, xwe bi şervann Agir ve ghandin.. L Sed mixabin na wan j b sde b.. Paş vegera Memdh Selm Beg ji Ararat dt ku ew kea erkez ya ku li Beyrt hez dikir mr kiriye.. Jana v hezkirin pre dirj dike.. Memdh Selm Beg li Sriy a ku hing di bin desthilata Franszan de b, di wezareta perwerdey de mamostey kiriye bi taybet li Bajar Antakiyay. Di sala 1936 an de pişt ku Antakiya ketiye bin dest Tirkan de li bajar Derea Laziqiy mamostey kiriye, paş li Şam niştec bye di eyn wezaret de bye mufetiş perwerdey.. Di wan salan de j jinek ji malbata Cezair ku bi temen xwe mezin b ji xwe re aniye jiyana xwe li Şam burandiye ta ku malnş bye.

   Wek ku me got, Memdh Selm Beg, rojn daw ji jiyana xwe li bajar Şam derbas kiriye. Di sala 1976an de, li Şam koa daw kiriye li taxa Kurdan, di goristana şx Xalid Neqişbend de, li kleka rhevaln xebata kurdewariy mr Celadet Bedirxan Qadr Can hatiye veşartin.

   Ji bo btir pzannan li dor jiyana Memdh Selm Beg nas bikim, di rojn 10-11-12- 02.2011 an de, bi telefon, ez end carek bi mamoste Gorgn Mele Hesen Kurd (Hesen Hişyar) re axifm, y ku mala w li Şam ye temen w 73 sal e ji kesn nzk Memdh Selm Beg bn. W bersiva pirsn min wiha vegerand:

 (Ber ku Memdh Selm beg here ber dilovaniya Xwed, min ser j qut nedikirin.. Mala w li Şam, taxa Muhacirn b.. Ew neviyn sultan Abdulhemd crann hev bn.. Ji wezareta perwerdey teqawt bib, ew Mufetiş Mearifa b.. V paşiy jin anb, jina w jl malbatek mezin b, emrak Cezair b, nav w nay bra min.. Zarok ji wan re nebn.. Ji min re digot; di jiyana min de s dnbn bi min re derbas bne: Yek j ku min bi ya bav xwe nekir min Tib nexwend, a din ku min ew kea erkez ya ku min hez dikir nezewicand a sisiyan ku ez ketim nav siyaset de.. got, (hj gotin ji Gorgn Mele Hesen Kurd re ye): Memdh Selim li Şam rojnameyek bi nav Antakiya bi ziman Tirk dij Kemalstan diweşand.. L hejmarn w li ber destan nnin..?! Li dor pirtkxaneya w wiha got: Pirtkxaneyek mezin li cem heb, li ber dil w pir şrn b, pirtkek j nedida kesek.. Pişt mirina w jina w ew pirtkxane da Komela Selahedn a Xeyir li Amman.. Carek ez bi Martin re m cem, herdu bi Frans bi hev re peyivn.. end Martin xwest ku tiştek ji ser ziman w tomar bike, hin ji brannn w binivse, l Memdh Selm Beg qebl nekir tiştek hja negot..

Ew di sala 1976 an de mir, meh roj nayn bra min.. Dema ku mir, min Kurdn tax dostn w agahdar mirina w kirin min pere ji bo xerciya gor guhestina term w ji xelkn tar dahev min, Mihemed Berzenc, Eb Memdh (Nav w Mistefa Ebdo, ji Kurdn Efrn b) Hesen Drk.. me ew di goristana şx Xalid Neqişbend, rex gora Qedr Can de veşart.. L sed mixabin km kes amade bn.. Dikarim bibjim em sed kes nebn..! Card mixabin ku niha cih gora w nediyar e, ten bi texmn zanim li kuye.. Di rex gora mr Celadet Bedirxan deye, nzk gora Qedr Can e.. Memdh Selm Beg rewşenbrek pir mezin b, mirovek hezxwekir b, donciwan b. Pwendiyn w bi eremeniyan re xurt bn..)

 

Gazindek: Di dawiya v xepartin de gazindek ji serokn rxistinn Kurdn Sriy yn w hing dikim ku, bi erk xwe y netew derbar Memdh Selm Beg ranebne.. Her wiha gazina min ji Kurdn Şam tev welatparzn Kurdn Sriy j heye; awa guhnedane gora Memdh Selm Beg ku niha kes cih w nas nake..! Wax li v sosretmay..

 

Kon Reş

Qamişlo, 15.02.2011

 

 

 

 

 

Kon Reş

 

Vegere Destpk

 

 

 

 

Copyright  1990 pen-kurd.org