pen-kurd.org

Helbest - Pexshan - Gotar - Daxwezan - Kampan - Endam

 

Nivsn din yn Nivskar:

Ezz Cewo:

 -YEKTYA NETEW YE ERNYA DEM!

-RFRNDM  PK HAT! , PAŞ..?

-KURD, CHAN ǒARESERYA PIRSGIRKA KURD

-ZIVIR, ZIVIR, DSA LI VIR!

-MEŞA BERBI AZADY VA DIDOME!.. 

 

- HN IN NIRXN ME YN HRE HJA

- NAME YA VEKIR

  

Vegere destpk

 

             

       PISGIRKN  ZIMN  AWA  DIV  ǒARESER BIBIN?

Ezz Cewo

2 -4- adar di paytexta Kurdistan Amed  da Komcivna ziman kurd pk hat. Ji hear pareyn Kurdistan ji gelek welatn chan pisporn ziman kurd, mamosta gelek kesayetyn din n bi pirsn zimn ra pewenddar hatibn v komcivn. Wek hercar, amadekarn  komcivn ez j dawetkiribm, l, wek ku t zann, sal 2010-an  sazyn dewleta KT ez ji Stanbol paşva vegerandim nehiştin, ku beşdar komcivn bibim. Ango ji w dem virva derg Tirkyay Bakr Kurdistan li ber min girtne. L hewln rjma dagerker, ji bo li ser rya beşdarbna me bibe asteng, heya dawy nikarin herin sr. Ewan nehştin, ez herim, ez j bi dreke beşdar komcivn bm: min axavtina xwe bi nivsk bi rya ntrnt ji komtya amadekar ra şand. , ji  bo ku hewln dewleta tirk heya dawy  vala dern, ez w bi xwendevann xwe ra parve dikim. 

 

*

*   *

 

Dwana birz, beşdarn komcivn yn bi rmet, mvann hja!

Ji ber qedexey, ya ku dewleta Tirkyay ya dagirker danye ser hatina min a welt, ez v car j nikarim bi fzke di komcivn da amade bim, l beşdarbna min a di nav karn w da, bi dreke be j, ez dikarim bi gotara xwe pkbnim.

Ev dused sal e, ji ber zulm zora dagerkeran em li dervey welt dijn, dema li pşya nnern hem geln chan dergehn Kurdistan  vekir ne, ev rjm li ber me digire nahle, ku em, qe na, wek mvan bn welat xwe y kal bavan, ji ber ku...

Her i j hebe, ew dem d li paş mane, ro dema ntrnet ye, snorn ku dewletn dagerker di navbera kurdan da danbn, bi watey d rabne. ji v hl va pkanna v komcivn watedar girng e.

Wek ku ji bernameya komcivn t xuyan, ew hema hema hem mijarn zimanzan rziman yn ziman kurd kirine pirsa nirxandin govtgoyan.   

Ez bi bawer im, ku beşdarn bi rmet yn komcivn w nrnn xwe yn hja ji hev ra parvebikin ryn n ji bo pşketina ziman kurd zanista di derbar zimn da  vekin.

Di demn cuda da min li ser pirsn alfabya kurd, rastnivsandin rastaxavtina kurd li ser rziman bi gişt gotar di devern cuda da weşandine (konfransn zanist yn herm navnetew, rojnameyn Axna welat Kurdistana azad, malpern AmdaKurd PENa kurd yn din), pirtka min a Taybetmendyn  rziman yn navdr bingehn destpk yn mak-ziman hindewrop di kurd da sala 2007-an di weşangeha Zanngeha Sank-Ptrbrg da hatye weşandin. di hemyan da j min hewl daye, ku li ser bingeha zanist pirsgirkn zimn ravekim ryn aresery destnşan bikim.

L dsa j her car, dema ez pns hiltnim dest xwe, ku tiştek binivsim, dengek hindurn ji krayy va bi min ra dikeve gofgoy: Di dema pş me da axavtina bi ziman kurd w gav bi gav bibe pwst daxwaza dem. ro tlvzon radoyn me bi kurd weşanan pk tnin, rojname, pirtk, kovar bi ziman kurd  ronay dibnin. Ev tiştek pir baş e, l bersva her tişt nade. Gelo em bi zimanek awa diaxivin dixwnin? Gelo em di axavtin da qannn rzimana kurd,  yn rastnivsandin rataxavtin diparzin?.. V j li hlek bihlin, gelo ew ziman, ku iro di weşann me da t bikarann iqas mna, an nzk w ziman ye, y ku kal prn me p axivne ro j di kraya Kurdistan da p diaxivin? Ji hla rastya rziman va!

Pirs pirsgirkn ziman kurd ewqas pir cihreng in, ew di nava sed salan da ewqas  li ser hevdu da berevbne li hev piikne, ku demek a dirj lgernn berfireh piral pwst dikin, ku heya mirov wan hemyan derxe zanebn. L di nav wan pirsgirkan da ya here sereke, ku bye sedem, ji bo ku gelek pirsgirkn din j bibin, ew pirsa maf bikaranna ziman kurd ye, ango, qedexeya ser w ye. Ziman j, eger t bikarann, dibe zimanek znd pşkevt, ew dibe ziman zanist perwerdeya gişt, ziman wje, and huner, dibe ziman rvebirin bi w away pşdikeve gulvedide. Ji bo  w j, eger em li ser pirsgirkn ziman kurd r`adiwestin, div di sr da b gotin,  ku ev ziman di Komara Tirkyay da bi destr qedexekir ye. Ji bo w j, ji bo areserkirina hem pirsgirkn din div di sr da bi ferm hebna gel kurd ziman kurd b pejirandin bi destr b misogerkirin. Ango, dema em berev dibin bi zanist, li ser pirsgirkn kurd radiwestin, heya ku ew mafan bi destr misoger nebne, div her car em v pirsgirk bikin mijarek a rojeva berevbnn xwe (li ser v hn dikarin di gotara min a Mafn gerdn yn mirov pirsgirkn perwerdeya ziman kurd da bi hrgil  bixwnin: www.pen-kurd.org/home-rest-23-03-2006-31-12-2006.html).

Mirov dikare b şik guman bibje, ku, pirsa mafn perwerdey yn ziman kurd tkildar destanna mafn netew yn gel kurd  e. her iqas j ev mafan ji bo her gelek  chan di belgeyn Rxistina Netewn Yekby(RNY) da hatine misogerkirin, para gel kurd di wan mafan da nne, ji ber ku ev rxistin bi xwe Rxistina Dewletn Yekby ye  (RDY), ne ya geln bindest e. Ji  bo w j her ten ew ji me t, ku em di van komcivnan  berevbnn din da bnin zimn, ku di v chan da bdad nemirovayke wiha li hember gel kurd pk hatye , w nzkbna gunehkar şermezar bikin , wek ku merc derfet tr dikin, kar xwe y zanst-lgern di v war da bidomnin. heya gel kurd bi tkoşna xwe ya bhampe leheng wan mafn xwe ji dest dewletn dagerker koledar dernexe, di nav snorn wan dewletan da mafn perwerdey yn ziman kurd bi ferm nikarin hebin.   

Her iqas j em dibjin, ku bi destxistina mafn xwe yn netew va gel kurd w pirsa mafn perwerdey yn ziman d areser bike, l pey v ra j pirs pirsgirkn ziman kurd yn alfaby, rziman, rastnivsandin rastaxavtin w h dijwartir bidomon.

  di nav van hemyen da, ya ku bi hem pirsgirkn ziman kurd destpka xwe j digirin, ew pirsa alfabya kurd ye, rasttir dib, ku mirov bigota, pirsa alfabyn kurd ye. Heya ev pirsa ne bi xwesteka hinekan, l bi zanist areser nebe, ev tevlihevya di ziman kurd da w bidome...  

Em bn ser rewşa ziman me ya ro. Li başr rojhilat Kurdistan da kurd bi alfabya li ser tpn ereb amadekir dinivsin, pişt hilwena Yektya Sovt kurdn Yekty dest ji alfabya  krl berdan derbas alfabya latn bn, jixwe hem kudrn bakr bi alfabya Bedirxan dinivsin.

Di rewşek a weha da ji hla wjey, and, huner, siyas civak va pwendyn kurdan lewaz nivşkan dibin: kurdn beşn Kurdistan yn cuda apeman wjeya hev an nikarin, an j  km dixwnin, pwendyn raghandin di nav wan da bi dijwaryan ra rber ne: ev j ji hla xwe va li ser rya Yektya netew dibe asteng.

Di gotarn xwe da ez li ser pirsgirkn alfabey di ziman kurd da bi berfireh rawestyame (binihrin, Ezz Cewo, ...Dsa li ser pirsa alfab  http://www.amidakurd.net/qunciknivis/d%C3%AEsa_li_ser_pirsa_alfab%C3%AA),  ji bo w j ez li vir careke din li ser w bi berfirey ranewestim. Her bibjim, ku li vir mirov tdigihje, ku ji bo gel kurd (wek netew!) alfabeyek netew-gişt pwst dike. Ji bo ku hem kurd bikaribin bi w binivsin, hev bixwnin hev tbigihjin. Ji bo ku kurd di aqarek a raghandin, and, wjey, felsef, hişmend brdoz da bibin yek wek yek netew doza mafn xwe bike.  

Wek ku t zann, alfabya ereb  pişt kspansya ereban li gel me hatye ferzkirin.  Ew hmanek a erebkirina gelan bye. Ev alfab bye ekek di dest dgerkeran da ji bo bişavtina and tevkujya sip li hember kurdan pk bnin. Mirov v rewş dikare bi van du xalan tomar formle bike: 

- alfabya ereb bi sazya xwe va bi tu away bersva sazya fonolog ya ziman kurd nade, ji bo bikarann pir dijwaryn w hene;

- ew eka dest hzn derva bye, ji bo dagerkirin bindestkirina mej gyana me ya netew; , eger kurd bixwazin xwe ji bindesty rizgarbikin, div ber pşin xwe ji w tor rizgarbikin, a ku dagerkeran bi v alfaby li dora ruh mejy me hnandine.

ew, ku ro j di nav me da h hinek mirov dertn qala vegera ser alfabya ereb bikin, t w watey, ku h j di nav me da h mirovin peyda dibin, n ku xwe ji w tor rizgar nekirine. Ev j t w watey, ku bandora w tor h j li ser sewda gyana me ranebye.   

Helbet, div b zann, ev nay w watey, ku em yekal her tişt ku bi alfabya ereb hatye afirandin, red bikin. Na! Di sr da, rza me ji her andeke her netewek ra heye. Lbel gel kurd j, wek ku her netewek a chan ya din, xwed maf e, ku reng rik xwe y netew biparze. Ya din j, ew berhemn zanist, wje anda kurd, yn ku bi tpn ereb ji sedsaln navn vir va hatine swirandin, dewlemendya gel kurd a drok ne, ew div bn paraztin, bi tpn latn bn guhrtin, ji bo ku bibin destkevtya hem gel kurd. Ji bil v, di nav kurdan da pispor hene w hebin j, n ku w ziman, wje anda ereban geln chan yn din va mijl bibin

Naha em bn ser pirsa elfabya kurd, ya ku li ser bingeha tpn latn hatye sazkirin. ro li ber avan e, ku piranya kurdan bi v dinivse. Ev alfab gav bi gav dibe alfabya kurd ya gişt. Bikaranna alfabya latn bi ser xwe armancek nne, ew derfetek e- ji bo  armanca mezintirn. Ji bo w j, eger ro ji hla zanist va hinek goftgo rexne li ser v alfaby pk tn j, ev t w watey, ku jyan ranewestyaye, ku her tişt di nava liv  guhartinan da ne, ku jyan didome...

, ji bo w j, eger em kurd  biryar dikin, ku ev alfab div bibe ya netew-gişt, w dem div em hinek taybetyn ziman kurd yn xwezay v alfaby derxin ber avan  zanebn.   

Wek ku min li jor j an zimn hem ş azarn ziman kurd yn rziman bi giran ji pirsgirkn  alfaby tn... ro dema di derbar ziman kurd da diaxivin, hem j li dor w alfeby dizivirin, ya ku Mr Celadet Bhedirxan li ser bingeha tpn latn amade  kirye. ,  qey bibj tabyek li ser alfabyn din hatye dann... Lbel,  t zann, ji bil v alfaey di droka gel kurd a n da (em d di derbar ya kevnar da nabjin) alfabeyn din j hebne: ya li ser bingeha tpn ermen ya Hakob Xazaryan (1921), ya li ser bingeha tpn latn ya Ereb Şem sahak Moroglov (1926) ya li ser bingeha tpn krl/rs ya Hecy cind (1948).

Bi yekal redkirina hebna pirsgirkan, an j av xwe li ser hebna wan girtin, w b w watey, ku em bi xwe xwe dixapnin wan pirsgirkan ji zarokn ro- kurdn dihaty ra dihlin.

Ji bo w j, ji bo ku em bi xwe li dij qann prnspn zimanzany nein (mnak, ya deng fonm tpan), ji bo ku yn zanista di derbar zimn da dizanin, me di cotstandarty, nezany, an j di tiştn din da tewanbar nekin, an j bi w yek em fersend nedin dest wan, n ku ber me didin tpn ereb, div bi zanist li ser pirsgirkn ziman kurd rawestin bigihjin encamn hişmend.

Eger em pirsgirkn alafabyek ji bo ziman kurd hildidin dest, div bizanibin, ku bi taybetmendyn xwe yn fonolog va sazya dengan a her zimanek ferz dike, ku div hem fonmn w bikaribin di w alfab da tpa xwe hebin, heya eger bi w fonm du s peyv di w ziman da hebin Di gelek zimann chan da bi fonmek du s peyv  hene, l dsa di ferhengn wan zimanan da cyn peyvan heye.

kurd j yek ji wan zimanan e!   

L ro di ziman kurd y nivsk da gelek qannn rziman binp dibin. , eger xwendevanek, ku  pir-hindik bi rzimana zimanek ra nas be, w van hemyan tbigihje pirs bide:

- ima hem fonmn ziman kurd (ne deng, fonm!) di alfabya me ya hey da tpn xwe nnin?...Kan Pvann rastnivsandina ziman kurd? Mirov awa dikare rya bi zanist standartkirina wan bibne?

Ji bo w j, ji bo yek ji yek/e din ra nebje ev pirs an ya han  ne rast e, div li ser  bingehn zanista di derbar zimn da li ser pirsgirkn ziman d b rawestandin b goftgokirin. Tist ku mirov di v chan da ji cribandin lgern lkolnn zanist hilde, pir in. Ji bil van, di Yektya Sovt da ji sala 1921- vir va di war ziman kurd da gavne girng hatine avtin: s alfab hatine amedekirin bi wan wje, huner andek a dewlemend hatine swirandin, di dibistan, xwendegeh zanngehan da perwerdeya ziman wjeya kurd hatye dayn, rojname, pirtkn zimn wjeya kurd hatine wesandin, di sstma akdmya zanist da di war ziman wjeya kurd da lgern pkhatine, radoya Yrvan bi kurd weşan kirine...

, ger em ro van hemyan daynin hlek, li ser ralta ziman kurd av xwe bigirin di bin bandora zimann byan da, bi av byanyan li ziman xwe binihrin, gelo em i  serbixin?..

Bel, pirs pirsgirkn ziman kurd pir in, div bi bhna fireh li bersvn wan n zanist bigerin, li ser bingeha wan konspteke zanist ya hevbes derxin hol. Her pirsek j bersva xwe heye ew bersv j di bingeha zimn da ye. Her dimne, ku mirov wan li dervay zimn negere bikaribe wan di zimn bi xwe da bibne bi zanist derxe zanebn. heya radeyek, zanist bi xwe huner dtina ryn areserya pirsgirkan e. L gelo ew mirov, y ku  h rzimanek a zimanek pak-pr nizanibe (bila ew ne ya kurd be j), w awa bikaribe bi zanist lgernan di war zimn da pk bne?

Ji bo  w j d dem pra gihştye, ku em dltanty (amator) biteriknin. n ku di dema xwe da li ser bingeha  zanebnn  xwe yn ne zanist-zimanzan, i hatye ber ser wan, li ser ziman kurd gotine nivsne, hinek j guhdarya pisporan bikin  

Di rewşek a weha da, wisa bye, ku hinekan dest ji zimanzany berdane, pirsa alfabya netewek kirine pirsa kesek.  

Div di sr da b gotin, ku li vir pirsa rast nerastya alfabya latn na govtgokirin... Pirs di w da ye, ka em w alfaby ji bo ziman xwe iqas rast bikartnin...

Hew!

Em bizanibin-nizanibin, bixwazin-nexwazin, bi obyktv ziman kurd li hole ye, sazya dengan a v ziman ji 36 fonman pk t, her fonnek div di alfab da tpa xwe hebe. Ango, di alfabya hey da (ew k j amade kiribe!) pnc tp km in (, k, p, t, r), ango div ew di alfabya kurd da hebin.

ima?

Ji ber ku alfabya her zimanek ji tomerya fonmn (navdeng) w pk t. fonm j

ew deng in, n ku, dema di peyv da bi dengek din tn guhartin, wateya w peyv t guhartin, ango ew dibe peyveke din, an j bwate dibe.

Mnak:

ker- ker, kar- kar, ku- ku, ka- ka, kew- kew;

ker- ker, ber- ber, cr-cr, girik- girik, gur- gur, barn- barn;

par- par, p- p, pa- pa;

ta- ta, tep- tep, t- t, terk- terk;

ar- ar, irik- irik, eng- eng, em- em.

Wek ku di van mnakan da j t xuyan, ew herpnc deng fonm in, ango, rola wan a

wateguhzy heye, div her yek wan, weke 31 fonmn din, tpa xwe hebe. An na,

by wan ev alfab nivskan e.

li vir pirsa alfab, rzimana kurd zanist pirsa kesayetya Mr Celadet Bedirxan tistne ji hev cuda ne. Di droka zimanzanya chan da navbilindn wek Vilhlm fon Hmboldt, d Sosyr, Ysprson, Maks Mylr, My, Hybsman, Spr, Şmdt, Trbtskoy, Oratorsk yn din hebne ro j gelekn wek wan hene, l t kes nabje, ji ber ku v, yan w mirov ev tist han weha gotye, d maf h kes tuneye, ku tistek din bibje

Baş t zann, ku qannn zanist hene, ew bi wan qannan psva die, ne ku bi daxweza hinek kesan.

Ji  bo w j dive ne em tiştek n ji ber xwe derxin, ne j li der qannn hindurn n zimn ji  bo w qannan bigerin. Sazya deng fonmn ziman kurd heye, ew j ji 36 fonman pk t. L di alfabya Mr Celadet Bedirxan da pnc fonm nebne xwed tp, ew j ev in: , k, p, t, r (dsa li nimneyn jor binihrin!). ev kmasya j ji hla xwe va nivs sazya ferhenga ziman kurd nivşkan lewaz dike, ji hla xwe va xwendina kurd ya rast dijwartir dibe. Her weha, gelek bjeyn kurd ji ber van sedeman nav hev da dihelin, winda dibin ziman kurd, y ku di drok da bye xewdy dewlemendyeke b ser bin, hejar bhz dibe.  

Ji bo w j, ji ber ku ev tpana di alfabya Ereb şemo da hebne, alfabya Ereb şemo j ya ziman kurd ye hebna gel kurd e, mirov dikare wan herpnc tpan ji wir hilde li alfabya Bedirxan zde bike v pirs bi w away areser bike.

Ez li gel silav rzn xwe ji bo guhdarkirina we spas dikim! 

 

Vegere destpk

 

 

 

 

 

Copyright  1990 pen-kurd.org