pen-kurd.org

Helbest - Pexshan - Gotar - Daxwezan - Kampan - Endam

 

 

 Nivsn din yn Nivskar

Kakshar Oremar

- Seyd Riza Qaz Mihemed!

Kurek dayikek!

 -

-Boykot Paşeroja Me!

-HusenXiziri

-  Girngiya Arşv Ji Bo Hunermendan

-Xwna me qedera diktator Xaminy!

-

-Komara Me Pkhat!

Kakşar OREMAR!

 

-Xem Xewnn General hsan Nur Paşa

-Mamosta Şx Izzedn Huseyn

-Du Ziman: Kurd Fars

 

-Helepe, Newroz Bihar

-Cihada Xumyn!

-Deng Drok!

-Maska Fethullah Glen!

 

 

Vegere Destpk

 

 

 

Komara Kurdistan: Rojn xweş nexweş

Kakşar Oremar

Gmail:kaksharoremar@gmail.com

 

Li ser w sal 66 sal derbas bn. Ew sal kurt b, l tije b ji rojn xweş. Rojn ku h j ji bra drok nene. Yadigarn w sal dema li ser wan rojan diaxivin, him dikenin hem j digirn. Kena wan rojn nejbrkir giriya bidawhatina wan rojn ku saniye bi saniye ji wan re bne xatire brannn her xweş.

Gelo ew rojn xweş awa bn li pey w j ima ew rojn geş wiha z ber bi tartiy ve n?!

 

Kurd beriya komar

Beriya pkhatina komar li rojhilat Kurdistan j mna beşn din hişyariya netew dest p kirib. Ev hişiyar li pey şoreş serhildann: Kela Dim-Dim, Şx Ubeydulah Nehir, Şx Mehmud Berzenc, Simkoy Şikak, Şx Sed Pran, Seyd Riza Drsim Şx Ehmed Barzan li rojhilat Kurdistan j kemilb. Ev serhildan li pey bna peymann Sver Lozan germtir bibn sal bi sal dijberiya li dij sinorn destkir li Kurdistana mezin berfirehtir dibn. d Kurd gehiştibn w baweriy ku div bi serdem re ew j reng ry bizava xwe ya netew biguhernin ku di nava koma miletn cihan da ew j bibine xwed welatek serbixwe.

Beriya pkhatina komara du komel an j rxistinn siyas li Rojhilat Kurdistan hebn:

weke Kerm Yaho, Ezz Zend, Husn Firuher(Zrngeran), Xefr Mehmudiyan Husn Mikayl li sala 1938an da rxistinek li jr nav Komeley azadxwazan Kurdistan li Mehabad ava kiribn. Piştre li gor avkaniyn Sovyet v rxistin nav xwe guherye di 16. 08. 1942an da li Mehabad wek komeley Jiyanewey Kurd- J.K bi awayek berfirehtir dest bi alakiyn siyas kiriye. Endamn damezrner n J.K hemen endamn komela azadxwazan Kurdistan bn, l v car endamn komta birveber zdetir bn kesn weke Ebdulrehman Zebh, Mistefa Sltaniyan, Qasim Qadir Qaz, El Ryhan kesn din j t de hebn. Elbete tevaya van bizavn siyas km-zde di bin bandora serhildana Simkoy Şikak da j bibn xwed hişyariyek netew dixwestin rbaza w bidomnin. Li pey serhildana Simkoy Şikak Kurd bibn xwed cesaretek şexisyeta wan ya tehqrkir careke din bi kar xebatn Simko re zind kemil b.

 

Li pey şer cihan y duy

Bidawbna şer cihan y duy rewşa bizavn siyas li cihan guher. Geln bindest bi serkeftina Soveyet re btir bi cesaret ketin ku ji bo mafn xwe yn rewa tkoşn bikin.

Di şer li dij Neunazyan da dktator ran Riza Pehlew piştgriya xwe ya ji dewleta Alman re ragehand. V mesel hcet xiste dest dewletn hevpeyman ku axa ran dagr bikin. Pareke axa Azerbayican Rojhilat Kurdistan ket dest Sovyet. Near artşa rejma dktatira Riza Pehlew ji hinek hermn Kurdistan Azerbayican derket.

Roja 25. 08. 1941an leşker Ingilzan ji Xaneqn ber bi Kirmaşan, Hemedan Qezwn hatin başr wilayeta Xuzistan j dagir kirin, l nehiştin ku gel li dij desthilatdariya dewleta navend karek bike. Piştre ew hz ji lam heya Seqiz ket rojhilat Kurdistan j. Artşa Sovyet j ji bajar hermn Maku, Xoy, Selmas, Urmiye, Şino Neqede bigire heya Mehabad, Minyanduaw Bukan xistin bin desthilatdariya xwe.

 

Vexwendina Kurda bo Sovyet helwesta Tirkiy

Sala 1941an 30 kes ji serok l gire-girn Kurda ji hla rayedarn Sovyet ve hatin vexwedndin. Qaz Mihemed(1900-1947) bi kesn weke Hac Baba Şx Siyadet, Mecdxan Mrmukir, Reşd Beg Herk gelek mezinn din yn Kurd re n paytexta komara Azerbayican Baku y. Hing Hayder Aktay berpirsek konsolosa Tirkiy li ser v banghiştin nerazbna komara Tirkiy dab xuyankirin. Ew gelek ji peywendiyn Sovyet Kurda ditirsiyan.

Di gelek raportn nihn ku ji hla berpirs karmendn Sovyet ve bo Mosko hatine şandin, ew di destpk da li dij bna komara Kurdistan bne. Wan Kurd wek eşret komn l binav kirine ku nikarin bi hev re yek bin. L ji bo Azeriyan xwed helwesteke cuda bn dixwestin hermn Kurda bikevin bin desthilatdariya hikmeta Azerbayican. L piştre berpirsn J.K bi rayedarn Sovyet re ketin nava peywendiyn siyas bi wan didin pejirandin ku Kurd j mna Azeriyan dikarin komareke serbixwe demkorat birve bibin. Ev peywend bi awayek frm hatibn kirin.

Li pey serhildana Simkoy Şikak ku Urmiye weke navendeke Kurdny lhatib, d Mehabad bib navendeke bizava azadxwaziya Kurdn nştimanperwer li Rojhilat Kurdistan.

 

Konferansa Tehran

Li pey pkhatina konferansa Tehran di 28. 11. 1943an da serokkomar Amerka, serokwezr Ingilistan serokkomar Sovyet di biryarek da dan diyarkirin ku pişt şer cihan y duyemn şeş meh li pey bidawbna şer y hzn xwe ji ran ber bi paşve bikişnin serbixwey azadiya w welat bi awayek frm binasin.

Li ser esas v biryar piştre siyaseta Sovyet ya piştgrkirina ji du komarn Kurdistan Azerbayican t guherandin. Tev dayna hinek hevkariyn mna radio, alatn apxan hinel hevkariyn din ew mafn siyas-civak y du netewn Kurd Azer dikene qrabana berjewendiyn xwe yn siyas-abor. Hem armanca wan ew b ku dewleta navendiya Iran mtiyaza petrola bakur ran bide wan. Li vira b ku durtiya wan ji siyasetmedarn Kurd Azer re eşkere b. Di rewşeke wiha da hizada Tudeya ran j li dij bna hizb bizavn siyas li Kurdistan Azerbayican ye.

 

Firqeya demokarata Azerbayican yana Kurda bo Baku

Roja 03. 09. 1945an firqeya demokrata Azarbayican li pey gelek civn xebata siyasetmedarn Azer li Tebrz hate lankirin yekemn kongira xwe di 02. 10. 1945an da kir. Caafer Pşewer wek sekreter gişt y komta navendiya firq hate hilbijartin. Li pey v byer berpisn Soveyt sala 1945an ji berpirsn J.K xwestin ku ji bo seredeneke end roj biin Baku. Ev di rewşek da b ku d pşewa Qaz Mihemed serok giştiy J.K b. Di v rvngiy da endamn din yn J.K: Menaf Kerm, Mihemed Husn Syf Qaz, Qasim lxanzade, Nurbeg Begzade, Ebdulah Qadir, El Ryhan, Hemze Axay Nels Qaz Xidir j p re bn. Li Baku ew bi germ hatin pşwazkirin du cara bi serokkomar Azerbayican Mr Caafer Baqirof re hevdn kirin. Ew li wira ji berpirsn Kurd re wiha dibje: br baweriya Yektiya Sovyet li ser pirsgirka mill bi v away ye: netewek ku xwed ziman kultura xwe ya taybet be, bguman div ji hem mafn xwe yn netewey sd bistne. Div r j re b dayn ku anda xwe vejne dewlemend bike. Pwste di diyarkirina qedera xwe da azad xwed par be. ran j welatek pir netewe ye. Netewn cr bi cr bi zimann cuda( Kurd, Tirk, Ereb, Glek hwd) li wira dijn. Ew bixwazn an j nexwazin evane tev y rojek bigehin hem mafn xwe yn rewa. Di v mijar da tkoşern Tirk li Azerbayican yekemn ala hilgirin. Ji ber v j pwst nne Kurd gelek bi ecele bin. Ji xeyn w j serkeftina gel Kurd bi serkeftina Kurdn raq Tirkiy ve peywendiyeke raste-rast heye. Azadya welat Kurda y hem herma li ber av me ye. Ez soz didim we ku her dema otonomiya Azerbayican b, azad rizgariya we j y t de bi dest bikeve...

Di v rnsihtin da Qaz Mihemed bersiveke wiha dide w: Gel Kurd j mna gel Azerbayican ji bo bi destxistina maf xwe y sirşt tdikoşe.

Piştre Baqirof ji Qaz berpirsn din dawa dike ku nav J.K biguherin nav hizbeke demkoratk li ser deynin.

Pişt v civn li pey vegera Qaz hevaln w roja 24. 10. 1945an J.K cih xwe da Hizb Demokrat Kudistan. Damezirandina HDK bi beşdarbna gelek kesayet siyastemedarn Kurd bi yekemn kongir re hate lan kirin. Manifestoya HDK li ser esas edalet, rast medeniyet hate ragehandin.

Ji mehn daw yn sala 1945an p de Sovyet dest bi hevkariya Kurd Azeriyan kir, l ya eşkera ewe ku wan zdetir biha didane hevkariya firqa Azerbayican bi awayek wekhev li wan Kurda nenrne. L Pşewa Qaz baş bi v rastiy hesiyab ku ten bizaveke bihza gel dikare hem xweziyn wan bi cih bne.

 

Pirsgirkn du komara

Baqirof, Pşewer rbern din yn firqa demokrata Azerbayican hem axa bakur rojhilat Kurdistan, herma Mkiryian heya digehe Nawşar nz bajar Hemedan wek axa Azerbayican danbn. Ji bo v armanc j roja 10. 12. 1945an di vekirina parlmana Azebayican da pnc endamn komta navendiya HDK deiwetkirbn ku li parlman sond bixun ku y dilsozn hikmeta Azerbayican bin. Ew pn kes j ev bn: Menaf Kerm, El Ryhan, Wehab Bilriyan, Hac Mistefa Dawd Kerm Ehmedn. Di w merasim da Mistefa Dawd li hember parlmentern Azer sekin wiha got: Em piştgriya netewa Azerbayican bidin, l sond naxuyin ku fday endamn hikmeta Azerbayican bin... li pey w ew ji w civn derketin bagehdariya hikmeta Azerbayican ji Tebrz vegern Mehabad. Li Mehabad bi şandina nameyek bo rayedarn komara Azerbayican ew agehdar kirin ku beşek ji Azerbayican nnin dixwazin serbixwe bin.

Elbete komara Azerbayican Kurdistan bi temam di bernamn xwe da nedane diyarkirin ka ew serbixwe ne an j di arova axa ran da xwed komareke otonomin.

Komara Azerbayican roja 12. 12. 1945 komara Kurdistan j 22. 01. 1946an pk hatin.

 

lana komara Kurdistan

Mehabad wan salan bib dil bizava azadxwaza Kurd. Roja 15. 12. 1945an bi teşwqa end kes ji enadmn HDK gel ket nava kue kulann bajar ala Iran li ser hem bnayn dewlet ann xwar. Piştre li du bajarn Neqede Bukan j karek wiha b. Roja 17. 12. 1945an bi merasimeke taybet ku hezaran kes tda beşdar bibn ala Kurdistan li cih ala ran hate bilindkirin. Rojnama Kurdistana organa HDK hing li jr nav helkirdin alay moqedes Kurdistan le Mehabad bi dirj behsa w roja girng taybet di droka Kurdistan da dike.

Piştre saet 08:00 sibeha roja 22. 01. 1946an bi merasimeke 20 hezar kes li qada iwar ira komara Kurdistan hatiye ragehandin ku di w merasim da Qaz wek serokkomar Kurdistan end roj piştre j kabna wezrn komar t diyarkirin.

W roj gel xwe mna w bilbila ku bi hem evna xwe ber bi gul ve bie, hiss kiriye. Li pey gotina marşa netew(Ey Reqb) şaredar Mehabad nemir Xen Xusrew bernama mtnga w roj ji gel re xwend.

Pişt xwendina duay ji hla Mela Husn Mecd, Pşewa Qaz Mihemed bi dengek bilind dest bi axftina xwe ya drok kir. Li pey w j kesn weke Hac Baba Şx Siyadet, Mihemed Husn Xan Syf Qaz, Hejar Mukriyan, Hmin Mukriyan, Omerxan Şikak, Weyleme Seyadiyan, Xedce Heyder endn kesn din j li ser komar yektiya Kurdan axivn. L gotara pşewa Qaz li ser drok, erdnigar, serhildan, serokn Kurd, feydn yekt hevgirtina eşretn Kurd civaka Kurdistan her kes xiste bin bandora xwe. W roj ew wiha qriya b:

Ger welatek we hebe, azadiyeke we hebe ax nştiman ya we bixwe be, hing hn xwed hem tihstek ne. Him mal, him dewlet. Heya hn hev negirin, sernakevin. Zilm zordariy li hev nekin, imk xwed gelek z zaliman ji hol radike. Hvdarim vana ji br nekin Xwed y we bi ser dijimin da biser bxe

W roj w ber xwe da ciwann Kurd ji wan re wiha got: Kurda di jiyan da pwst bi s tiştan heye: Xwendin, perweda baş fdakar...

Ew roj yek ji xweştirn rojn jiyana Kurda b. Gelek kesan nekar hsirn avn xwe bigirin ji keyfa j gelek kesa kirza dil derbas kirin.

Gotarn hem kesn beşdar di roja lankirina komara Kurdistan da rojn piştre di rojnama Kurdistan da hatine apkirin.

Qaz w roj li hember 20 hezar kesan sond xwarib ku di xweş nexweşiyan da y di nava gel xwe da bimne. W li ser w sond can xwe j da, l gel bi ten nehişt.

Li pey w roja proz şahiyn ji bo serxwebna Kurdistan berdewam bn:

Roja 23. 01. 1946 pşmergn Kurdistan sonda wefadariy ji komar pşewa re xwarin rojek piştre j cejineke mezin ji bo pşmergn komar hate sazkirin. W roj Hmin sahir mill wiha qriyab:

Roj cejin şadiye tper b roj derd xem

Hat şine bayek rehmet ray refand bird tem...

Roja 25. 01. 1946an j cejineke taybet li apxana Kurdistan hate kirin nivskar siyasetmedrn Kurd tda amade bn.

Roja 26 meh komela Yehdiyan şirketa Terq Kurdistan du cejinn din birve birin.

 

Kabna komara Kurdistan:

Roja 02. 02.1946an kabna komara Kurdistan bi away jr hate ragehandin:

1.           Hac Baba Şx Siyadet Serokwezr

2.           Mihemed Husnxan Seyf Qaz Wezr Şer

3.           Mihemed Emn Mun Wezr welat

4.           Ehmed lah Wezr abor

5.           Kerm Ehmedn Wezr post telegiraf

6.           Menaf Kerm Wezir perwerd

7.           Sidq Heyder Wezr propagand ragehandin

8.           Hac Mistefa Dawd Wezr kar

9.           Mihemed Welzade Wezr kişt kal

10.        smal lxanzade Wezr r ban

11.        Seyd Mihemed Eyybiyan Wezr tenduristiy

12.        Ebdulrehman lxanzade Wezr şiwirmendiy

13.        Mela Husn Mecd Wezr Edliy

 

Di 11 meh temen komar destkeft pir bn: Kurd xwed apxane, yasaya dar, li ber av girtina maf ke jinan, semboln netewey wek ala, bna radyoy, şandina 60 xwendevann Kurd bo Sovyet, artşa mill, snema, şano, xwendingeh, pirtkxana netew, damezirandina yektiya jinan, rojname, kovar gelek pirtk j hatine apkirin.

Yekemn hejmara rojnama Kurdistan(organa frmya a HDK) roja 10. 01. 1946an li Mehabad hate apkirin di nava gel da belav b. Wiha b ku Kurd Azeryan d ji dewleta navend re peyameke wiha dan: dev ji me berdin r biden em bixwe mala xwe birve bibin.

Bi gişt mirov dikare bje ku hewladnn rayedarn komara Kurdistan ji bo kirna sstemek dar demkorat b ku ew bingeha w bi anda Kurdewar ve grday b. Bihayek giran ji ziman Kurd re hatiye dayn heta mam cum bajar mehabad Mela Husn Mecd dev ji ziman Ereb berdaye gotara roja n ten bi ziman Kurd xwendiye. Hewriha li ser rnmoniyn Pşewa Qaz pwst b ku xutbn roja n li ser van xaln jr bin: xebat li dij cehalet nezann, rzgirtina ji yasayn dn, duristkirina nexweşxane maln tendurustiy, espandina emniyeyt, bajarvaniya Kurdistan ya drn, bi xwe bawer girngdan bi kar pşmergayetiy, jin div di civak da awa be, danna bax zarokan, zaniyar li ser ryn zanist ji bo pşgrkirina ji nexweşiyan, bihzkirin riha qehremaniy, yektiya netewey, encama xirapkariy dehan babetn din.

V mesel gel wisa bi komar ve girday kirib ku Kurdan bi can dil piştgriya komara xwe dikirin.

 

Nşann demkoratkbn

Li Mehabad ten 60 maln Cihyan hebn, l ew j mna Kurdan xwed hem mafek bn. Herwiha ji wan re izin hate dayn ku bi ziman Ibr ders bixwinn xwed hem taybetmendiyn xwe yn netew bin. Ji ber w j Cihyn Mehabad bi v minasibet cejineke kirin ku rojek şevek berdewam b Qaz wek pşeway xwe naskirin.

 

Wan salan jin di civak da xwed mafn berav nebn, l Qaz Mihemed jinn Kurd teşwq kirin ku ew j xwed yektiyeke xwe bin. Ji ber w j ber her kesek ji xanima xwe Mna xanim daxwazeke wiha kir. Jinn birveber di yektiya jiyan da kesn weke: Kubra Ezm, Weyleme Seyadiyan, Ismet Qaz, Merze Bilezade, Seltenet Dawudzade, Şasultan Fetah, Xedce Baba Sor, Işret Ezm, Ferde Zend end kesn din.

 

Qewam Elseltene die Sovyet

Li pey pkhatina du komaran, rayedarn ran j btir ji ber dikevin nava liv lebat diplomas. Di mehn destpka sala 1946an da Qewam Elseltene die Sovyet bi wezr derve y Sovyt Molotov re hevdtin dike. Ew hd-hd behsa lihev hatinan dikin wisa xuya dike ku Sovyet y Kurd Azeriyan mna morkn şetrenc di lstikek da bikar bne.

Ji roja 11. 03. 1946an axaftin li ser biryara vekişana leşker Sovyet li ran ket rojeva du welat ran Sovyet. Li hember v rewş Pşewer helwesteke tund da xuyankirin ji Baqirof Staln re dest bi nivsandina nameyn nerazbna ji v siyast kir. Ew carek pişt ku ji berpirsek Sovyet dibihze ku Baqirof gotiye: div komara Azerbayican bi hza xwe ve piştrast be zde li benda hevkariyn me nebe wiha dibje: Bi bihstina v gotin byern sala 1920an yn Glan ketin bra min. w dem j dostn me yn şoreşger em xapandin kevneperestn w dem j hd-hd zexta xwe li ser me zde kirin em ji hol rakirin. Hing ten ew kes rizgar bn yn ku karn ber bi welatn din ve ko bikin. Niha j dsa ew rewş dubare dibe

Bi v away xuya b ku du komarn Kurdistan Azerbayican ketibn nava du agira rojn nexweş hd- hd ber bi du welatn azad ve dihatin.

Roja 15. 04. 1946an leşker ran hrş fdayyn Azerbayican li Qezwn kir. Du roj piştre j ber bi Sayinqela Tkantepe hatin hriş hzn fday kirin, l v car leşker Azerbayican bersiva da wan xisareke mezin li artşa Iran da.

 

Peymana hevkariy

Li pey van alakiyn ran roja 23. 04. 1946an peymana hevkariy di navbera du komar Kurdistan Azerbayican da hate mzakirin. Naveroka heft xaln peyman li ser birat dostaniya du netewan b biryar hatib dayn ku di mercn dijwar da ew hevkariya hev bikin. Di madeya pnv a v protukul da wiha hatiye nivsandin:

Her ax pwst be bi dewleta Tehran re gotbj bne kirin, div gotbj bi hevdengiya her du hikmetn ml yn Azerbayican Kurdistan be.

Herwiha di xala heftan da j wiha hatiye gotin: Her kes ku hewla tkdana dostaniya drok a netewa Azerbayican Kurdistan ji navbirina birat demkorasiya mill, an lekedarkirina yektiya di navbera wan da bide, her du al bi hevre wan kesan ceza dikin.

Roja 18.04.1946an heyetek ji berdevkn Azer Kurd bi serokatiya pşewer ji Tebrz ne Tehran, l li pey domandina du hefteyan li ser gotbjan, her s al(Azer, Kurd ran) li ser daxwazn xwe bi srar bn Pşewer bencam veger Tebrz. Piştre berdevk Kurda Mihemed Husn Seyf Qaz y ku bi Pşerwer re b Tehran bi daxuyaniyek encama wan hevdtinan di rojnama Kurdistan da belav kir.

 

Li dij Kurdan şer

Rojek pişt yina rayedarn Kurd Azer bo Tehran yan roja 19. 04. 1946an di eniya Qarawa da hza leşkeriya ran hrişeke giran an ser hza Pşmergn Kurdistan. L berxwedana Kurda b sedem ku 80 leşkern ran bne kuştin 120 kes j bi dl bikevine dest wan. V serkeftin moraleke mezin di nava gel da belav kir. Di eniya Serdeşt da j dsa ew rast şikest hatin ku ji xeyn 30 kesan kuşt gelek dl ek j ketin dest Kurdan.

Pişt şer Qarawa, v car artşa ran li eniya Seqiz dest bi hrişeke girantir li dij Kurda kirin. V car li pey s hrişn giran ew dsa şikestin 500 kes ji ekdarn wan hatine kuştin 200 kes j birndar bn. Du tank hatin şewitandin du firokek j ketin xwar. Di w şer han da ten deh pşmerge birndar du pşmerge bi navn Mihemed Axa Xoşew Xell Mizor j hatin şehd kirin.

Serleşker Kurd Mihemed Nanwazade j roja 14. 06. 1946an li pey ketina firoka leşker cane xwe ji dest da.

 

Hedtinn siyas

Roja 26. 06. 1946an Pşewa li ser vexwendina Qewam Elseltene ji bo areserkirina pirsgirka Kurd bi endn kes ji mezinn Kurd Azer re Tehran. Ew j roja 16.07.1946an b encama hi deskeftek veger Mehabad.

Di hevpeyvnn ku rojnamn hing y Tehran bi Qaz re kirbn, siyasetmedarn ran gel btir bi zaniyar rewşenbriya Qaz Mihemed hesiyan.

 

Barazn komar

Li pey şer xebateke dijwar şoreşa nemir Şx Ehmed Batzan Mistefa Barzan li hember artşa Iraq rast şikest hat. Hing dewleta Ingilistan bi hem şweyan hevkariya dewleta navendiya raq dikir.

Li pey w şikest roja 11. 10. 1945an Barzan gelek ji Kurdn başr Kurdistan bi rya Kleşn ketin nava axa Rojhelat Kurdistan. Di wan sehrtn ku hinek ji axa Kurdistan di dest Kurdn rojhelat da b, hatina hzeke wiha mezin moralek mezin da Kurdn Rojhilat Kurdistan. Hng mercn tabyet r nedidan ku rbern şoreşa Barzan bne Mehabad, l psihtre di roja 28. 02. 1946an Mistefa Barzan bi awayek frm Mehabad ji hla rayedarn HDK ve hate pşwazkirin. Di end merasimn mvandar bxrhatin da giregirn Mehabad hurmeteke taybet ji hatina Mistfea Barzan ra dan xuyankirin.

Hza artşa komar bi hatina Barzaniyan re xurtitr b ku hing hem hza wan ya leşker 12750 kes b. Ji w hz 2200 j pşmergn Barzan bn.

 

Rojn dawiya du komara

Roja 20. 10. 1946an di navbera Caafer Baqirof Pşewer da li Nexcewan hevdtinek hate kirin. W di w hevdtin da şare bi pwstiyn wan y ji bo berxwedana li hember ran kir, l Baqirof car i sozn hevkariy nedan w.

Roja 21. 11. 1946an Qewam Elseltene da xuyakirin ku ji bo dabnkirina asayş aramiy di ax hilbijartinan da di roja 07. 12. 1946an da hzn jandarim asayş y bişne hem devern ran di v derbar da ferq naxe nava hermn ran.

Li pey peymana di navbera dewleta ran berdevkn Azarbayican da, encmena eyaleti a Azarbayican roja 12. 11. 1946an dest bi kar b destr da ku leşker mill y Azerbayican fday, bajar Zencan vala bikin ber bi paşve vekişin. Ji w roj p da d dewleta Iran dest bi antpropagandeyn xwe kir kuştina fday azadxwazn Azer ji hla feodal mirovn dewlata Iran ve dest p kir.

Artşa ran saet 07:00 sibeha roja 04. 12. 1946an hrş kire ser Azerbayican saet 10:00 w roj radyoya Tebrz xebera hsrişa artşa ran belav kir. W roj balefirn ran belavokek bi ser xelk Tebrz herm da belav kirin ji xelk xwestin ku rejma komonst tk bidin. d rejma demkora an j fdayyn Azerbayican ber bi hilweşn ve di.

 

Daxuyaniya balyoz Amerka

Di rewşeke wiha da roja 04. 12. 1946an balyoz Emerka li Tehran ragehand ku Azerbayican pareke ji axa Iran nikare ji v fam bike ka ima yna hzn leşker li hermeke welat bo hermeke din, Sovyet ditirsne.

Roja 10.12. 1946an Qewam telegrafek ji waliy Azerbayican re şand j dawa kir ku hzn Azerbayican xwe teslm bikin.

 

Xiyaneta Sovyet

Xiyaneta Sovyetistan hing ji bizavn azadxwaz yn Kurdistan Azerbayican re eşkere b ku di nameya Staln ya ji Pşewer re wiha hatib nivsandin: Qewam wek serokwezr ran, maf şandina hz bo her dereke ran heye ji wan j bo Tebrz. Ji ber v j berdewama bi berxwedana ekdar, ne berjewendye, ne pwste ne j i sda w heye. Rabigehnin ku hn ji bo teimnkirina aramiy di ax hilbijartin da, ne li dij hatina hzn dewlet bo Azerbayican ne

Di rewşeke wiha da him li Tebrz him j li Mehabad rbern her du komaran di hal şiwir kirina civnn navxwey da ne. Roja 11. 12. 1946an rbern firqeya demokrata Azerbayican ji nişkave dan diyarkirin ku Pşewer Padigan wek rbern firq nemnin. Sedem j ew b ku Pşewer li dij xwe paşve kişandina hzn Azerbayican li hember hzn leşker ran b.

Di rewşeke wiha da cesareta dijbern her du komaran zdetir paşvero feodaln herm bi artşa ran re dest bi qirkirina fdayyn Azer kirin.

end roj pişt re hzn ran ketina nava bajar Tebrz nra rber şoreşgern Azer b kar destpk y berpirsn dewleta ran. Dadgehn leşker hatin pk ann h j ji bra xelk neye ku serleşkern mna Zengene ku nav w wek kesek dilreq brehim li her der belav bib, heta zarokn şrxwar yn demokratn Azer j bi zind davtin nava tenr. Li Azerbayican di ax end rojan da hejmara kesn ku hatine trbaran kirin gehişte shezar kesan. Rber endamn parlmana Azerbayican: Şebister, Cavdan, Mehtaş, Firydun brahm, general Ezim serheng Mortezew di dadgeh an j berxwedana li dij hzn dewlet hatin kuştin. Ji ber van kuştin kombna hezaran kesan li ser sinorn Sovyet, di encam da rayedarn Mosko sinorn xwe vekirin hezaran kes ji Azerbayican revn nava sinorn komara Azerbayican.

 

Rewşa komara Kurdistan

Li Kurdistan Pşewa Qaz bi gel re dikeve nava şiwir ka ji du ryn şer berxwedan an j ketina artşa ran bo nava sinorn komar kjan hilbijrin. Di şertn wiha hesas da general Mistefa Barzan hevdtinek bi Pşewa Qaz re pk tne. Ew ji w dipirse: dixwaz i bik? ew j dibje: dixwazim xwe fda bikim ku xwna xelk Mehabad ney rojandin. Ez xwe teslm bikim heta bo karek wiha min peywend bi general Humayon re j kiriye. Di demeke wiha da wek Mistefa Barzan dide diyarkirin hsir ji avn Pşewa tne xwar dsa ji Barzan re wiha dibje: ji xeyn zilamn xwe, pişta xwe nede tikes. Pirin ewn ku ji min re sonda wefadariy xwaribn, l niha ji bo xizmetkirina artşa ran bi hev re ketine pşbirkiy. Herwiha ji te dixwazim ku haya te ji serok l eşretan hebe baweriy bi wan neke. Mehabad j z biterkne da ku li vira bi artşa ran re nekevine nava şer piştre Qaz radibe ser piyan ji Barzan re wiha dibje: ji Xwed dawakarim ku te biparze serkeftin para te be. Bila jiyana min bibe qrbana himwilatiyn min bibe sedema drxistina wan ji wan belayn ku dibe rats Kurda bn. W ev got piştre ala Kurdistan ji berka xwe derxist da Barzan wiha got: ev remza Kurdistan ye, ez dideme te, bila mna emanetek li cem te be, imk ez di w baweriy da me ku tu y ji herkes baştir parzvaniy j bik.

Li pey derketina hza Barzaniyan ji Mehabad artşa ran ket Mehabad, l beriya w Qaz Mihemed serleşker Humayon hişiyarkirib ku ger bi rya hinek eşretn algir dewlet an j artşa xwe bixwaze ya ku li Tebrz kiriye li Mehabd j bikin, ew heya dilopa xwna xwe ya dawiy şer berxwedan bikin. Ji bona w j komek ji mezin dewlemendn bajar: Mrza Rehmet Şafi, Mihemed Husn Xan Seyf Qaz, Seyd El Huseyin end kesn din

 roja 14. 12. 1946an ji bo pşwaziya serleşker Humayon ne Miyanduaw. Roja 16. 12. 1946an Qaz Mihemed wek serokkomar, Mihemed Husnxan Syf Qaz Hac Baba Şx Siyadet peymana teslmbna komara Kurdistan mza kirin. Roja 17. 12. 1946an artşa ran bi serokatiya serheng Xefar ketin nava bajar Mehabad duruist salek pişt bilindkirina ala Kurdistan careke din dewleta ran Kurdistan dagr kir.

Nexweştirn roja serokkomar Kurdn şoreeşger ew roj b.

Li pey w j Qaz Mihemed endn birvebern din yn komar li Mehabad Bukan hatine girtin. Roja 06. 01. 1947an mehkemekirina Pşewa Qaz hevaln w dest p kir ew bi 12 tawann cr bi cr hate tawanbarkirin. Tawann mna: bazirgankirina petrol bi Soviyet re, guherna xerta ran cudakirina ar wilayetn Urmiye, Kirmaşahn, lam Sine ji ran, hilanna ala Kurdistan bi nşann mna das eku, anna biyaniyan bo ran, lana serxwebna Kurdistan hwd dan pal Pşewa Qaz hevaln w. Li pey mehkemekirina Qaz Mihemed, Mihemed Husn Syf Qaz Sedir Qaz ew her s roja 31. 03. 1947an li qada iwar ira hatin dam kirin. Di dadgeh da Pşwa Qaz bi awayek siyas hiqq xwe doza Kurdistan parast hem tawann ku danbn pal wan, red kirin. Gotinn pşewa Qaz rayedarn artşa dewleta şah ran sosretgirt kiribn heta ew j ketibn bin bandora nrn ramann Qaz Mihemed.

Roja dma Pşewa hevaln w Mehabad yek ji xemgntirn bajarn cihan ew roj ji Kurdan re yek ji nexweştirn rojn drok b.

Li pey şehadeta Qaz hevaln w roja 06. 04. 1946an Hamid Mazo, Resl Neqedey, Ebdulah Rewşenfikir Mihemed Nazim j li Mehabad hatine damkirin. Di hemen roj da li bajar Seqiz j Şx Emn Esied, Hesenxan Feyzulabeg, El Axa Cewanmerd, Mihemed Beg Feyzulabeg, Resl Axa Mehmd, Ehmedxan Faroq(Salar), Ebdulah Xan Metn, Mihemed Xan Danişwer, Elxan Fath, Şx Emn Esied Ehmedxan Şeci hatin dam kirin. Elbeg Şrzad j hemen roj li bajar Bokan hate damkirin.

Hejmarek ji wezrn kabna komkar kesn weke Husn Firuher, Menaf Kerm wezrn din ber di dadgeha leşker da bi dam hatin mehklumkirin, l piştre ketin ber efy end sal şnda hatin berdan.

 

Ji 22. 01. 1946an heya 17. 12. 1946an ev bn rojn xweş nexweş yn komara Kurdistan. Gel Kurd heya roja ro j ew rojn xweş nexweş ji br nekirine. Komara Kurdistan bi temen xwey kurt di droka azadxwaziya gel Kurd da b destpka pvajoyek n. Di w temen kurt da gelek pngavn baş hatin avtin ku jiyana Kurda ya siyas-civak j derabas qonaxeke n b.

66mn salroja cejina ragehnadina komara Kurdistan li we tevan proz be.

 

Jder:

- Hevpeyvn bi Mrza haşim, Mna Qaz Dr. Seyd Ezz Şemzn re.

- Komar Kurdistan Hamd Gewher

- Hevpeyvn bi Ubeydulah Eyybiyan re.

- Hevpeyvn bi menaf Kerm re

- Droka Azerbayicana ran.

 

Vegere Destpk

 

 

 

 

 

Copyright  1990 pen-kurd.org