pen-kurd.org

Helbest - Pexshan - Gotar - Daxwezan - Kampan - Endam

 

Nivsn din yn Nivskar

Kon Reş

 

-Hemze Beg Miksi

-

-Li Qamişlo Yeksaliya Aram Dkran

 

-Kokirina Seyday Mele Nry Hesar

Kurtiyek Ji Jnengariya W

 

-Hec Msa Beg Xwt

1855 1928

 

 -Memdh Selm Beg Wan

-

-ilrojiya Mele Nriy Hesar Serdana Gora w.

 -Di 113 Saliya Rojnamegeriya Kurd De

-

-Hevpeyvn bi nivskar Helbestvan Kon Reş re

-Branna 60 Saliya Oxirkirina Mr Celadet Bedirxan

Beriya Mrdn Rola Jin Di Civaka Kurd De

- 30 -

 

Kon Reş

 

   Ber v lkoln min di lgernn xwe de, Beriya Mrdn bi berfireh daye nasn. Bi min xweş e ku di v xepartin de j karibim ronahiy berdim ser rola jin di civaka Kurdan a Beriya Mrdn de.

Dibjin; jin nv civak ye wek ku diyar e, di v serdem de guhdanek mezin bi jin heye. Nexasim ji rex saziyn sivl, dewletn demokrat Netewn Yekgirt ve wiha ev dewlet saziyn tvel bi hewildanin ku w zilm zora ku ji sed salan ve li ser jin t meşandin hilnin nema bikin. Bguman em kurd j beşekin ji netewn chan, gelek zilm zor li jina Kurd j bye hj dibe. Bel zilma ku li jina Kurd dibe dubare ye; ji rexek ve civak ye, wek a geln crann me, ji rex rjmn kedxwar ve ji rexek ve bindestiya ku gel Kurd bi tevay tre derbas dibe ji rex rjm dagrkeran ve..

   Tev v rewşa xerab a ku Kurdistan tre derbas bye dibe, gel Kurd bi rmet rzgirtin li jin mze kiriye derfetn berfireh di jiyana rojane de li ber vekir hiştiye.. Di encam de jina Kurd di gelek waran de xwe parastiye, ser xwe hildaye nav deng daye.. Mirov dikare wan waran bi van xesletan bi nav bike: Merd, mran, zann huşmend, wefadar, deyax cangor..

   Ji ber ku mijara min li dor zlana kar barn jina Kurd a Beriya Mrdn dizvire gund min Doda gundeke ji gundn Beriya Mrdn, vca  ez wek nimne, ji kar barn jinn gund xwe jinn mala xwe, wek ku min dtiye, dest p bikim.

   Xweş li bra min e di wan saln bikaniya min de car- cara zilamn gund ji hev re digotin: Gotina jin bi ser mr de die wek ku awa kr bi seriy penr de die.. Hem j digotin: Lazime jin var z raz sibeha z ji xew şiyar bibe.. digotin: Jin stna mal ye..

Er di saln zaroktiya min de a li gund me Doda, her sibeh bi banga Mel re, li ser deng azana dkan, xulexula mirşkan, pjna şivan derketina keriy pez ji hewş xirecira her s jinn mal; diya min Xens, prka min Sara prka bav min Nr, ji xew şiyar dibm. Min didt ku her yek ji wan karek dike, te digot qey di ceng de ne. Prka bav min Nra Keye kebaniya mal b, kar nedikir l her tişt di dest w de b; girtin berdan di dest w de b, ew b ya emirkar.. Kar barn hundir mal di dest prka min Sara de bn, ya ku bi koka xwe Ermen b.. Karn der hundir mal wek briya sewalan, malandina hewş, guhera pez danstandina bi cranan re, di dest diya min de b.. Diya min prka bav min bi cil bergn Kurmanc girday bn hj diya min bi wan cila ye. L her prka min Sara b, cil bergn w terzbajar bn, bi kurmanciyek şikest xeber dida, tev ku di ser 50 saln w re bibn ku di nav mala me de dijiya, l hj xweşik fr kurmanc nebib. Her dem bi mitale xemgn b, car caran, dema ku bi tena xwe dima, di ber xwe de bi tirk dinuhirand.. kezeba mirov bi w nuhirandina w re dihat şewitandin..

   Er, jinn mala me bi şiyarbna mirşkan re ji xew şiyar dibn her yek ji wan bi kar bar xwe mijl dib.. Bi berbanga sibeh re şivan pez dibir r.. Hing diya min mexel pez rşdikir.. di pey re spiy dewkilan rastdikir, meşka xwe dadiliqand dest bi kilana dew dikir. Li ser deng meşka dewkilana w, ez sistovisto xiloxav ji xew şiyar dibm.. Di serşok de bi w misn me y sifir min engek av li ser cav xwe dikir ji ser dika dev der, min li rka ku dice gund ewdara Tilkf mze dikir li ber spiy dewkilana w, li qelavzka rdiniştim.. Bi hviya ku meşka xwe veke hinek nvişk an qeymax li ser nan min deyne.. Di ber dewkilana xwe re ji me re digot; nehlin mirş, elok, berxik karik derbas hundir mal bibin, wan biqewirne..

   Di wan salan de jinn gund me wek tevay jinn gundn Beriya Mrdn li gor werzn sal bi kar barn mal radibn.

Bihar: Di v werz sal de btir bi pez ve mijl dibn wek; mkirina sewalan, paqijkirina mexel wan, na briy, dewkilana mast, kirina penr, hilandina rn, di gel ku bi zilamn xwe re an bi kesn mal re din inn danheva gihay bihar. Ew giha didan hev dikirin rs bo m pez di zivistan de.. Ji rexek din ve gelek caran xwarina mal ji pincar ol dikir wek: Kereng, Xerdel, Kurim, Guwriz, Harik, Tolik, Qinber, Sersipk.. Di gel ku tmn Sorsork bo malastina hundir mal tmn Taliy bo paqijkirina hewş guhern pez ji ol didan hev dikirin melkes..

Havn: Kar her giran ji jina Kurd re di werz havn de kişandina av b avdana sewalan b. Roj s danan keriy pez cot qantiran av didan.. di gel ku alkariya zilam xwe di paleya dexil zeviyan de dikir wek; paleya ceh, nsk, nok, şolik kizina.. Kişamdina sap bi dewaran şixran ta bi ser bndern gund grekirina w sap bi cencer dewaran daw dran jihevderxistina w sap bi hatina bay n re.. Di pey re kişandina kay.. Jixwe kar her palkş kirina tepik kozdana b, ew tepik wek ard ji bo şewitandina zivistan dihatin kirin hilann..

Payz: Di werz payz de kar bar xwe zivistan dikirin; pişt hilanna bnderan dest bi alkirina genim, kadnkirina kay kişandina tepikan dikirin.. her wiha xaniyn xwe diseyandin, kils dikirin dest bi kelandina savar dikirin.. Pişt ku savar xwe ji aş tann mal, dib dora jin ku w savar ji hev derxne; destpk didra, di pey re bjing moxil dikir, hurik, sindik birxul ji hev cuda dikirin dan xwe di cirin de dikuta.. eger nskn w girsbana, ew nsk bi destar dihran.. Pre j ardiw mal bo şewata zivistan amade dikir, wek kişandina tepikan, paqijkirina kadn, nixumandina qirş qalan bo şewata zivistan.. Di nav re j tenr tifik ji axa axsork dikir bixrka xwe paqij dikir.. her wiha bi hiriya ku havn ji sewaln xwe qusandibn şştibn, bi w hiriy doşek, lihf, palgeh dikirin.. Di dawiya payz ser zivistan de dib wext serjkirina dermalan; dermale serjdikirin, goşt wan dikesidandin bo xwarina zivistan hin j dikirin qel bo xwarina zivistan a bi lez.. 

Zivistan: Btir kar jin di werz zivistan de kirina xwarinn tvel b wek: Goşt kesidand girar, kutilk, eprax, şamborek, rişta, nsk, hebnsk, kecelok, helaw, pell, tilşewit danheva mal dannhilanna bi cranan re mkirina sewalan derbas dib.. Di gel ku di demn valahiy de bi kirina tentene neqşn bi tayn rengn derbas dikir.. Di ber van karan re j jinn Beriya Mrdn hir dijenandin, bi teşiy badidan, diristin dikirin gulokn ji tayn rengn bi wan pengn rengn gore, lepik qutik, tr, xurcezn, cilik, merş ferd dikirin.. Anku barek giran li ser pişta jina kurd, di civaka Kurd a Beriya Mrdn de heb, li gor ku min dt ez gihiştim ser dawiya w serdem..

   Di dawiya erx 19 an destpka erx 20 an de nav end jinn kurd di bakur Beriya Mrdn de bi mran, merd cegerdar di civaka kurdn Beriya Mrdn de dihatin gotin, bandora wan li jinn Beriya Mrdn heb wek: Xat; diya Silman Mist, ku jinek mr b di herma Xerzan de.. Şem; diya Felt Quto, ew j jinek mr b di herma Pncnaran de.. Perxan; diya Omer Emn Perxan di herma Rema Bişriy de.. Fesla Anter; Diya nivskar Kurd Musa Anter di naveya Nisbn de, dibjin jinek wek axa b mixtariya gund xwe Ziving dikir.. Durra; jina Hem Mih ji eşra Koeka, dibjin jinek nandan sex b, deriy w ji feqr fiqran re her dem vekir b.. Sara Hes; Jina Hes Şemok, ji mala Hes Berekt, dibjin ku di herma Hevrkan de jinek zana, merd şaraza b..

Bel ji jinn Beriya Mrdn yn ku di destpka erx bstan vir de nav deng dane, mirov dikare van end navn xwar bne ziman:

Xensa Xelec; kebaniya brahm Paşay Mill: Jinek jr jhat b, xwed kesayetiyek xurt bi biryar b. Di heyam mr xwe brahm Paşa de di pey w re j, w karb zarok la xwe a Millan di devern teng re, bi serketin derbas bike.. Ew b ya ku di şer erebn Iniz Şemeran de nav di mrn Millan, Xelecan Kkan de dida ji wan re digot; (Yaxn we yaxn guran e). Anku yaxn guran j pezkujin, yaxn we j mrkujin..  Ew kea Daoud Axa, pismam smal Axa serok la Xeleca b, l bi nav Xensa brahm Paşdihat naskirin an bi nav Xensa Paşa. Pişt ku di payza 1908 an de zilam w brahm Paşay Mill li Sifeya, nzk Kewkeb Millan can xwe ji dest da ber dilovaniya Xwed zarokn w li Nisbn hatin girtin.. Xensa xatn bi kar bar la Millan a mezin rab bi zrekiya xwe zarokn xwe ji zindan berdan.. Xensa xatn xwed rz rmet b li cem axayn Kurdan keyaxn ereban, nşana rzgirtina w ku di hevdtinan de wan mezinan ser w ma dikirin..

Naza Mist: Xwşka Hem Mist b, ji eşra Millan Xidir Axa li gund Moza(Mal Tepe), v paşiy hat naskirin ku ev gund şnwar şaristaniya Hriya b a bi nav (Orkş).. Naza Mist bi merdiya xwe bo mehcir belengazan dihat naskirin.. Li gund Girbaw dima..

Edla Tahir: Ew j wek diya xwe Naza Mist, nav w bi merd belav bib.. Dotmam jina Ceml brahm b, li gund Mele Sibat dima..

Xensa Ax: Xwşka Ehmed Silman axay Omeriyan jina Evd axay Xello serok eşra Mrsinan b, navdariya w ku jinek mr cegerdar b.. Li gund Topiz dima..

Sara Hes: Ji eşra Mrsinan b, kebaniya Silman Osman b, nav w bi merd, sexbn dilbirehmiy belav bib.. Li gund Qoşan dima..

Sara Xing: Jinek mr bi cesaret b. Di şer eşra Mrsinan eşra erebn Cibriya de, wek zilamek radihişt tiving şer erebn Cibriya dikir gund xwe Zoncik bi dest wan ve berneda..

Fesla Sadn Axay Gerger: Kea Sadn axay Gerger jina Micwel Ferhan paşay Şemer b.. Nav w bi jrbn zrek di nav eln Ereb kurdan de belav bib..

Bgiya Haciya: Ji wan jinn koer Mran yn cuda b. Cudabna w ku xwed kesayetiyek bi hz b.. Di valahiya mr xwe de, w cih w dadigirt pwaziya mvann w dikir.. Di gel ku di la Koern Mran de cih şwir b, ay wdihat standin.. Anku jinek xwed biryar b.. Nexasim di war para jin (Mexsew) de, anku ew mal taybet bi jin.. Hem j wek njdarek b di nav la Koern Mran de, w gelek nexweşiyn l bi pincarn ol rehet dikirin.. Di gel ku jderek b ji zargotina Kurd re, nexasim di strann Koer yn tvel de.. Ji ber van xisletan roja ro malbaa Rsipiyan bi nav w (Mala Bgiy), tne naskirin. gelekan nav w li zarokn xwe kirine.

Helma Xaşo: Ji mala Xaşo b li Tirbesipiy dima, nav w bi zann mraniy belav bib..

Edla Kasik: Diya Ehmed siv, serok eşra Kasika b, jinek mr merd b.. Ta roja ro gelek ji mala Ehmed siv dibjin: Gom Edla, anku malbata Edla..

Nra Evdo: Prka bav min b, dema ku li gund Nicim bn jre dihat gotin Nra Keya, anku w mixtaiya Nicim dikir.. Jinek huşmend xwed br bawer b, wek zilaman b.. Ew Naza Mist Sara Hes bi hev re dost heval bn..

Hec Hedla Kk: Diya Mihemd Salih Hec Derwş b, ji şra Kkan, ber Azzan.. Nav w bi aqilmend belv bib, jinek wek zilaman b.. Ew li gund Qereman dima..

Her wiha gelek jinn din, yn ku nav wan bi merd, wefadar, cangor, dilbirehm mraniy derketine, hene wek: Kehla Kano, Sara Macn, Sara Mac, Emna Bir Hiso, Nra Egl, Ebta Xello, Hemdiya Beg, Şerfa ji Amd, Hesna Gnco, Nesma Goz, Nra Sil, Caziya Mihema, Kehroya Hecsilman, Fatma siv, Sara hec Evd Şemdn wiha gelek jinn din hene..

   Di w serdem de nav end jinn kurd yn ku nav wan bi welatperweriy derket tevl tevgera Kurd bn li kleka mr kurd tekoşn kirin bn piştgir ji siyasetmedarn kurd re, mirov dikare van end navan bne ziman: Fatma Şernex; v jina kurd wek kurdperwereke dilsoz gelek caran endamn Part yn ku ji ber asayş revyaybn di mala xwe de vedişartin wek endamek part xebat di nav tevgera niştiman kurd de li bajar Qamişlo dikir.. her wiha jinn wek Stya Mele Ehmed Şz; Wezra Tllo, Bedriya Hem Can, Meqbla Tllo, Snem kea Cegerxwn, Emna eleng.. van jinan j wek w xebata Kurdewariy dikirin dikarim bjim ku ev jinn han ji bil wan ve j hene ji pşengn jinn kurd bn di Beriya Mrdn de di war hest netew kurd de.

Bi min xweş e ku serhatiya du jinn Kurd yn ku qeder bi wan lst, ser li wan hat gerandin terkidinya bn; di Hicaz re derketin, da ku malbatn xwe ji eyib ariy biparzin, ji xwendevanan re bnim ziman.. tev ku her du j br bn:

Sultana Serhn: Kea Serhan Osmn b xwşka Sarxan b y ku jre dihat gotin Mr Zirav. Sultan di zarokt xortaniya xwe bi cil bergn zilamn iyay Bagok girday b, tivng bi mil w ve berday b di civaka bav birayn xwe de mezin bib, ta ku Abdulkirm Eliy Remo axay herma Hevrkan li gund lik ew ji xwe xwest an. L pişt ku Abdulkerm ew ji xwe re an, wek jinek Kurd a orjnal bi kar bar mala xwe radib.. Dibjin rojek Abdulkerm mvann xwe li ber Kevir Nşan rniştin tiving berdan, kes ji wan li Kevir Nşan nexist.. Tu nab Sultan di kuleka xaniy mal re li wan mze dikir di w kulek re derbek berda Kevir Nşan l xist.. Bi lxistina derba w re Abdulkerm got: Ew k be y ku derb li Kevir Nşan xistiye ez w bikujim.. Da ku mr w Abdulkerm, w nekuje.. ji pismam xwe Elk Bett re şand got: Elko qey mala bav min qelyane ku ne qelyabana Abdulkerm Eliy Remo newrb wiha ji min re bibje.. Elk di hewara w de hat gund lik.. Ew Abdulkerm Eliy Reno rast hev hatin, Abdulkerm xrhatin di Elk de da, Elk lvegerand got: Tu saxb Abdulkermo.. Tu kewek nebezand b, min got ez pok li te bidim vegerim.. Dibjin pişt kuştina Abdulkerm Eliy Remo ji re Tirkan ve li Axreşka di navbera Mrdn Diyarbekir de, Sultan jinb maye hatiye Beriya Mrdn, gund Tirbesipiy cem xwşka xwe a ku jina Haco b. Mala Haco nedivbn kes nas mar bike, vca ew dane yek ereb bi nav Nayif Şell ji gund Şbaniy, da ku serşan ji wan re neke.. L w y ereb li hev nekirin daw hev berdan ji kerba, terke dinya b.. Dibjin xwe li gund Xizna, li şx Ehmed Xiznew girtiye li wir av bi Şemsa Mihemed Axay Deqor ketiye dtiye ku derd kuln herduwan  yek in herduwan bi hev re biryara na Hicaz daye.. bi rka Hecacn Mrdn ne Hicaz. Li Hicaz Sultana Serhn bye mamoste, dersn Quran didan zarokn ereban.

Dibjin Sultana Serhn jinek gewr boz b, bi bejin bal b, jinek mran b ta roja ro jinn beriya Mrdn, nexasim yn Sinceqa Xelef Axa ji hev re dibjin; mala min tu ji min re bye Sultana Serhn.. gelekan nav w li zarokn xwe kirine..

Şemsa Mihemed Axay Deqor: Kea Mihemed Axa b xwşka Sed Axay Deqor b, y ku bajar Amd bi nav w t naskirin ji Amd re t gotin (Amda Bav Mihemed). Şemsa xatn di maleke tr tije, bi mvan danstandin de mezin b li gor irf adetn mala bav xwe serwext civaka kurdn Beriya Mrdn bib.. Li gor wan adetan, ew dane pismam w Şikr, kur ssa axay Xell  Axa.. Di sala 1937 an de pişt ku serhildana Sed axay Deqor dij Fansizan li bajar Amd tk Sed axa ji near ji Sriy derket raq, hing Şikr axa kebaniya xwe Şemsa j pre n raq/ iyay Şingal.. Li Şingal, dilman dikeve navbera Şikr axa dotmama w Şemsa xatn de di encam de Şemsa dixeyide bi rka zidiyn Şingal xwe bi Sriy/Beriya Mrdn ve digihne... Vca ji fedya eyb ariya dinyay nema dizan bi kude terkidinya bibe here.. Daw xwe li gund Xizna bal şx Ehmed Xiznew digire.. Li wir Şemsa xatn av bi hevala xwe Siltana Serhn a ku qeder li ser w j wek w gerya b, ketiye ji wir her du bi hev re, di rka Hecacn Mrdn re diin Hicaz, bajar Mekk.. Dibjin pişt 30 sal ji mana w li Mekk, biray w dibihzin ku li Hicaz ye, yek ji wan die serdana w.. Dibjin; li Mekk dema biray w li deriy w daye, w ji hundir ve gotiye; Derbas be keko.. Ji 30 sal ve ez li hviya v hatina te bm.. Dibjin, biray w kiriye nekiriye ku pre bizvire Amd, raz nebye pre venegeryaye daw li wir ye ber dilovaniya Xwed.

    Tev jiyana gundtiy, cehalet, nexwendin perşaniya ku civaka kurdn Beriya Mrdn tre derbas dib, Jina kurd li kleka mer Kurd berxwedanek b rawestan derbas dikir.. Bi wefadar ew qnaxn cetin dijwar, bi serketin li pişt xwe hiştin.. Wiha j li gor pşketinn dem teknelojiya n, saln kevin yn cehalet nezaniy bi zann guhertin.. Tev ku ziman ereb astengek mezin b li pşber zilam jina Kurd bi hev re, l wan ew asteng bi vn deyaxek xurt ji pş xwe dane al.. Her man evndarn ziman xwe bn.. Ziman xwe jibr nekirin hezkirina ziman Kurmanc bi zarokn xwe re andin, tev ku zarokn wan di dibistann dagrkeran de fr ziman biyanian dibn bi w ziman li gor heyam dem xwendin bi ser ketin.. Roja ro, bi saya w jina Kurd, ber mr Kurd bi dehan ji mamosteyan, Bervedran, bijjkan endazyaran hene Her wiha di van saln daw de bi dehan ji jinn Beriya Mrdn tev şervann azadiy di bakur Kurdistan de bne, can xwe gor xaka Kurdistan kirine nav deng dane, hene.. Sebaret mala me a ku min behsa bikaniya xwe tde kir, roja ro ji w dayika min a ku her sibeh ez li ser deng dewdikila w şiyar dibm, em şeş kur keek bne Mamoste, Avokat Bijjk..

   Bel di civaka Beriya Mrdn de gelek malbat bi nav jin tne naskirin ev yek di nav me Kurdan de tiştek normal e, bel di civaka geln crann me de wek ereb, tirk farisan de dibe ku şerim be.. Wek ku ez zanim, h nabe malbat bi nav jin b naskirin.. eger malbatek hebe, ew malbat di civaka xwe de şikest ye bi avek km l t mzandin.. L sebaret me Kurdan bi dehan sedan ji malbatan di nav me de hene, bi nav jin tne naskirin xwed rz hurmet in wek: Mala Zerok, mala Sara, mala Pr, mala Leyl, mala Wet, mala Hen, mala Fato, mala Zehra, Mala Nrk, mala Helm, mala Goz, mala Peyrza, mala Hezar, mala Hevsed, mala Eyşan, mala Kezban, mala Fatim, mala Rih, mala Cirwa, mala Diran Zer, mala Nr wiha gelek malbatn din hene..

    Er, raste wek ku hatiye gotin(Jin nv civak ye), l tev ku civaka me kurdan seqet b, civakek ne azad serbest b, di bin dest dagrkeran de dinaliya, w jin beşdariya zilam xwe di tev warn jiyana rojane de dikir, wiha j gelekan ji wan jinan, di gelek waran de nav deng daye her wiha gelek malbat bi nav jin hatine naskirin ew malbat bi w nav xwe serbilindin.

   Mebesta min ji v nivsandin ku ez ronahiy berdim ser rola jin di Beriya Mrdn de, rola jin di civaka Kurd de, rola jin di mala kurd de v gotina ku bav kaln me gotiye: (Jin stna mal ye), biesipnim.. Er rola mr mezin e, l bar giran li ser pişta jin ye, jin stna mal ye.

 

Kon Reş

Qamişlo, 21.02.2012

 

 

 

 

Kon Reş

 

Vegere Destpk

  Kon Reş

 

 

 

 

Copyright  1990 pen-kurd.org