pen-kurd.org

Helbest - Pexshan - Gotar - Daxwezan - Kampan - Endam

 

 

 Nivsn din yn Nivskar

 ‌Heydar Omer

 

Vegere Destpk

 

Cegerxwn, kelepr helbesta hevber

-1-                   

Dergeh:

Gava metirs belayn mezin gef guran didin miletan hebna wan dixin ber dava dagrkirin pişaftin, gava zordariya poltk civak hzdar dibe, hem awayn azadiya gel dorp dike, xwediyn peyva azad, i helbestvan bin, i j nivsevan ramanbr bin, bi kotek nearey bdengiy dike, w hng ew miletan ji xwe ber yekser vedigerin rehn xwe yn netew, bi her du destan bi hestn germ p digirin, da hebna xwe li hember wan metirsiyan biparzin giyan berxwedana xwe gur bikin.

Kelepr j yekek ji hzdartirnn wan rehan e, ku milet li hember bahozan xwe bi ser de pal didin, ji ber ku dikare hestn netew hzdar bike, baweriya wan bi regeziya wan biespne, imk kelepr gencneya şah şnan, serkeftin tknan e, nimneyn paybilind ji zargotin drok wje di xwe de dicivne, milet dikare waneyn krhat j werbigire.

Helbestvan Misir Mehmd Sam El-Barod; serkş raperna wjeya ereb di serdema sedsala nozdemn de, bala xwe dide rewşa wje helbesta ereb, ku di serdema Ebebozan Osmaniyan de gelek lawaz bne, weha hizir dike, ku eger helbesta ereb venegere rehn xwe li gel kelepra xwe tkildar nebe, d nikaribe, regeziya xwe biespne, pre j d her lawaz bimne. V lom ew da ser şopa helbestvann serdema Ebbasiyan yn bi nav deng, helbesta xwe li gor şwe awayn helbesta wan rist.

Ev xebata El-Barod r li pş helbestvann Ereb vekir, ku di dema dagrkirina welatn wan ji hla ngilzan firansiyan de, vegerin kelepra xwe w vejnin, da giyan berxwedan di dernan de gur bikin. Rexnevan droknivsn wje helbesta ereb cefayn helbestvann wek Ehmed Şewq, Hafiz brahm, Ehmed Miherren, Ezz Ebaze hinn din di v meydan de zor biha dinerxnin, ji ber ku ewana nav byern ronak ji nav kelepra xwe vebjartin, xebata wan di nav helbestn xwe re careke din ann bra civakn xwe, da ew civakan riyn wan lehengan bişopnin, ji hlek de li hember dagrkeran ber xwe bidin, ji hla din de wje helbesta xwe vejnin.

Helbestvan rexnegir ngilz T. S. lyot j hevtkiliya helbestvan kelepr gelek bilind nirxandiye, ew sala 1917 gotara xwe (Kelepr behreya xweyt ) weşand, t de weha ye, ku nirxdartirn beş xebat kar helbestvanan ew e, y ku t de bavprn xwe yn mirine vedijnin, helbestvan hunermendn hem awayn huneran nikarin bi tenha nirx xwe bistnin, bel nirxn wan di navbera hevtkiliya wan li gel helbestvan hunermendn pşn re t xuyairin, wek awa buhrek rbertiya serdema niho dike, div serdema niho j buhrek biguhre.

Mebesta lyot ji v bon ne ew e, ku kesayetiya helbestvan di kelepr de wenda bibe, helbestvan j bibe awneya ku rz bawikn civak t re werin xuyakirin, pre j her du rikn (sfet) rasteqniya w; ango regez hemdemiya w werin pişaftin. Mebesta lyot ew b, ku giyan wan rz bawikan were naskirin, ew giyan ku yektiya hem beşn kelepr pk tne, tev li ramana serdema hemdem dike.

Ramana serdema hemdem xelekeke tev li xelekn kelepr dibe, ji ber ku berdewamiya wan e, v lom j hevtkiliya li gel kelepr ti caran r li pş hevbestiya helbestvan li gel realitey nagire.

Em nizanim gelo haya entilcnsiya and wjeya kurd, Cegerxwn j di nav de, ji bizava El-Barod y misr ji bang bona lyot ngilz heb, yan na, l tişt ku em dikarin b dudil bibjin ew e, ku gava  entilcnsiya kurd bala xwe da rewşa welat xwe y parvekir, gel xwe y bi şnda may, ber xwe da kelepr, gelek awa creyn w kom ser hev kirin, ji ser lvan wergirtin xistin ser rpelan da ji ber lepn wendabn biparzin, deynin ber destn her kurdek. Her weha gelek helbestvanan j hilgrn raman hizrn xwe di wan creyn kelpr de dtin, ew hizran di navbera wan hilgran re pşkş kirin, wek awa Xaniy nemir hizrn xwe yn netew civak poltk di navbera vejandina roka Mem Zn re diyar kirin.

Cegerxwn j, pişt ku derdora 25 salan ji temen xwe di hicrikn olewer de tper kirin, p hay dibe ku ne ji bo w yek hatiy dinyay, v lom riha xwe kur kir, şaşik upe avtin, xwe berda nav civaka Kurd, ev civaka ku nrn ayn, abor, civak dagrkirin parvekirina welat d bavan, tkiliya w li gel ziman wjeya w lawaz kirib.

Gava Cegerxwn, wek helbestvan, bala xwe da rewşa ziman wjeya serdema xwe, dt ku ji du hlan de şer wan t kirin, i ji hla civaka kurd de, ku ziman wejeya xwe bi paş pişta xwe de avjtiye, guh nade wan, i ji hla dagrkern welat w de, ku bi her awayn flbaziyan hewl didin,da gel kurd di nav xwe de bipişfin wenda bikin. W hng Cegerxwn j wek helbestvann miletn din ber xwe da gencneya kelepr, gelek rok, vanok, pnd metelok ji ser lvan girtin, kom ser hev kirin, dan apkirin xistin ber destn civaka xwe, l bi v yek tenha nekir, bel bi ser de j ber xwe da Şerefnameya Şerefxan Bedls, jnengariya gelek leheng kesayetiyn kurd ji n ve vejand, di dwanek de bi sernav ( Şerefnameya Menzm ) weşand, da civaka Kurd, di xebata li hember kotekiya zordar dagrkeran de riyn wan kesayetiyan bişopne.

Cegerxwn di meydana helbest de j w riy digire, nimneyn geş ji wjeya kevin vedibjre, helbesta xwe li gor şwe, awaz kşa wan nimneyan dirse. Helbesta w ( Dil ji min bir ), ku li gor ya Melay Cizr (Şox Seng) nivisandiye, di v meydan de nimneya payebilind e.

Mela y Cizr; helbestvan, ku di penava wjeya kurd de, bi nav deng e, serkş pşeng kilaskn Kurd e, dwaneke gewre, ku bi xebata Şx Ehmed Ziving şirovebye, bi şn xwe de hştiye. Di helbestn xwe de şeyda xuya ye, dil cergn w bi germa evn sot xuyan in.Cegerxwn j  ala kilaskan ta sedsala bstem bilind hildaye, ketiye ber dava evn.                                                        

                                                     -2-                                                                                                                     

Trm:

Me li jor  gotib, ku helbestvan Misir Mehmd Sam El-Barod ber xwe dab helbesta ereb ya serdema Ebbasiyan, ku rexnegir droknivsn wjeya ereb pşiya w serdem bi (serdema zrn ya wjeya ereb)  nav dikin, helbestn helbestvann navdar, wek Eb Temmam, El-Buhtir, El-Mutenbb, hinekn din vebjartibn, helbesta xwe li gor awa, şwe awaza wan ristib.

El-Barod helbesteke wan pşiyan vidibjart, helbesta xwe li gor şwe, kş, awaz   rzbenda w helbest dirist, t de bi away ne yekser ew helbesta pş nşan dikir. Rexnegir droknivsn wjeya ereb ew helbestn El-Barod bi (Muarede / مُعارَضَه ) nav kirin.

Wateya ferheng ya v peyva ereb, bi ziman kurd, (rikber) ye, pre j weha xuya dibe, ku helbesta El-Barod wek dijbera helbestn wan pşiyan e, l mebesta wan berevaj v wateya ferheng ye. Mebest ew e, ku helbesta El-Barod ji her warn xwe ve, i avakirin, i şwe, kş, awaz, rzbend li gor ya wan pşiyan e.

Abdulkadir Bingol, helbestvan nivsevan Bakur Kurdistan v away helbest bi (Nerzre نظيرة /) nav dike, weha die, ku ev peyv ji ziman ereb tt. Wateya w ya ferheng hinkf, deng, wekok e. Di stlah de, dema helbestvanek helbesteka helbestvanek d ko j hez dike deyne li ber xwe bi heman awa, beşavend, pvan redf helbesteka d bike, ji bo w helbest Nezre t gotin, weha die ku ev away helbest ji faris derbas wjeyn d bye(1).

Mebesta rexnegirn wjeya ereb, wek ku me li jor dab xuyakirin, bona Abdulkadir Bingol ya me li hevdu dibanin; ango bonn me hersiyan yek e, l behaneya, ku Abdulkadir Bingol p v crey helbest şirove dike, nikare şna xwe di qada rexney de bistne, ji ber ku eger hezkirina helbestvanek ji y din sedema v yek be, ma ima ev helbestvan  duwem hem helbestn y j hezdike ji bo helbestn xwe neke nimne mnaka bilind? Her weha nav, ku rexnegirn wjeya ereb li v helbest kirine j bi hewcey şirovekirin ye; ango b şirovekirin mirov di mebesta wan nagihne.

Ji ber ku peyva nezre ereb ye, nizanim Farisan i nav li v crey helbest kirine, l li ba me, bi baweriya  min,  ya rast ew e, ku em trmek (musteleh) din bipelnin, ziman xwe ji dndariya zimann din derxnin.

Mebesta helbestvan v crey helbest ne ew e, ku şiyann xwe di tenga huneriya avakirina helbest re bide xuyakirin, her weha mebest ne ew e j, wek rzdar Abdulkadir Bingol die, ku helbesvanek ji helbesvanek d hez dike, v lom helbesta xwe li gor ya w dirse. Mebesta v yek ew e, ev helbestvan, bi v kar xwe, dide xuyakirin, ku ew bi helbesta hevnifş xwe qayl nabe, ji ber ku  ji her du warn avakirin zimn de helbesteke lawaz e. Bi ser de j ji hem helbestvann hevnifş xwe dixwaze li kelepr pşiyan vegerin, helbesta xwe mna ya wan birsin, da r li ber lawazbna wjeya xwe bigirin.

Eger em bona rzdar Abdulkaqir Bingol bipejirnin, bi w nern v crey helbest vekolin, em d gunehkariya mezin li helbestvann v away helbest bikin, ji ber ku d were xuyakirin, ku ewana tiştek bi ser bermayn pşiyan de nekirin, her tim di bin paşila wan de mane.

Bi v away peyva (Nezre) j nikare bar v helbest hilgire, ji ber ku ev peyv dide xuyakirin, ku her du helbest; ya pşiyan ya din ji her war de wek hev in, l rast tiştek dine; rast ew e, ku heye (belk) ev helbesta n ji ya kevin xurtir be, heye j nikaribe hilkişe asta huneriya helbesta kevin. V lom ez v crey helbest bi (helbesta hevber) dinavnim, ji ber ku gava mirov xwe dide hember yekek din, mebesta w ew e, ku xwe wek y din, an j xwe ji w tir an xurtir bike. Her weha gava du tiştan dide ber hev, w hng dixwaze warn hevbeş yn ji hev cuda yn wan her du tiştan ji hev du veqetne.

Heye ev bona min cih xwe di meydana rexnegiriya kurd de bigire, heye j negire, l di v war de heya ro ji (nezre)ya rzdar Abdulkadir Bingol derbas be, min di drok rexnegiriya wjey kurd de tiştek nedt, ev nav j, wek ku min li jor diyar kir, ku ji hla zimanewan de ne peyveke kurd ye, ji hla trmnolog  de j nikare mebesta v crey helbest hilgire. V lom ez d li gor v trm; ango helbesta hevber, helbesta Cegerxwn vekolin.

                                                           -3-

                      Nimneyn Helbesta hevber ya Cegerxwn:

 

Dil ji min bir:                                          

Du helbestn Cegerwn di nav destn me de ne, dikarim herduwan li gor trm helbesta hevber vekolim, hmann hevbeş di navbera wan yn pşiyan de bipelnim, ka ew v trm li hevdu dibanin, yan na. L ber pş dixawzim bal bikşnim ser w yek, ku Cegerxwn helbsetek di dwana xwe ya yekem de heye, sernsa w (Şox şeng) ye(2), wek sernsa helbesta Melay Cezer  ye, mijara w j evn e, l ji v p ve, ji hem waran de ji ya Mela cuda ye. V lom em d w ji v babeta xwe veqetnin. 

Helbesta Melay Cezer (Şox şeng )(3) ya Cegerxwn (Dil ji min bir)(4).Her kes, ku wan herduwan bixne, d bibne, ku her du helbestvan dilber bandora evna w dane ber xwe. L heya w bandor ( akam ) biderbirnin, pesn (wesf ) hin beşn gewdn dilbern xwe didin.

 

Bejna w,li ba Mela serwe, tox e, li ba Cegerxwn j serwe şax n şivn e. Gerden w, li nik her duwan şemal e. Dm w, li ba Mela, dur e, nedr e, heyv e, roj e, li ba Cegerxwn j roj e, ji şana hingivn e, sip ye, dur e, ji reng tav ye. Ebriwn w, li cem Mela, nn in ( tpa nn a ereb ), Qews in (kevan ), hilal in ( heyva yekroj ) , li cem Cegerxwn j nn in, xar in, zirav in, heyv in, das in. Biskn w, li ba Mela dal in ( tpa dal a ereb ), sema nin, herr in, tab in, wek goy nin ( gog ), li ba Cegerxwn j dal in, li dor dm ember in, li ser dm belav in, şreng in. Dilbera Mela xemrpor e, ya Cegerxwn reşpor e. ya Mele awirpiling e, ya Cegerxwn awirşr şr e, ya her duwan peyvşrn e, ya Cegerxwn newqzirav lvşrn e j.

 

Dilbera Mela, bi gelemper, şox e, şeng e, nazik e, şrn e, xeram e, ciwan e, şr e, eywan meqam e, serfiraz e. Ya Cegerwxn j şox e, şeng e, nazik e, şrn e, ciwan e, gewr e, kaniya ava heyat ye, borcewaz e.

 

Ev in, rengdrn her du yaran, li nik her du helbestvanan; ew bi xwe j nşann evneke pjindar e (hiss ), ku bpariya ( hirman ) evndaran diyar dike.

 

Evn, wek ku ezmneke (tecrbe) mirovane ye, b hebn hevevna her du aliyn w ( jin mr ) nae ser, gava her du helbestvann me, di evn de, b par xuya dibin, b guman em dikarin bibjin, tev  ku her yek ji wan dilberek heye j, l ezmna wan ji ber kmasiy dinale, ji ber ku ev rengdrn pjindar (hiss) tbneke evn diyar dikin, nebna hevevn teqez dikin. Lewre em bawer in, ku ewana yarn xwe neghane hevdu. Ji ber v yek em dibjin, ku

ezmna wan, ya evn, neye ser, ewana b par mane, imk evn tkiliyeke, ku di bingeha xwe ya biyolojk de, li ser xwaziyeke peyat ( cins ) vedine, pk t, trkirina w xwaziy ji bo dzana kesayetiy ji war dern de pwst e.

 

L gava evndarn şeyda (muteyyem), ji ber hin sedemn civak, ayn, nikarin w xwaziy, bi away biyolojk, tr bikin, ewana di navbera pesna beşn gewdn yaran re, wek dm, av, lv, gerden, sngan, w xwaziy tr dikin, kesayetiya xwe bi dzan lihevhat diparzin. L ev trkirina manew, ku dzana kesayetiy diparze, derbirna huner ku asta w bilind e, j re div. Ma gelo derbirna her du helbestvann me ghab v astay bilind, an na?!.

 

Helbesta Mela kilask e, ji 30 malikn, ku li plewaza remel a(urda ereb ) siwar bne, pkhatiye. Plikn w j ev in (فـاعِـلاتـُن فـاعِـلاتـُن فـاعِـلاتـُن  - falatun, falatun, falatun ), di her birek malik de s caran dubare dibe, ango bi tevay şeş caran di her malikek de dubare dibe, l helbestvan dikare ji dvla şeş caran, ar caran dubare bike.Mela j weha ye, ya ar j di bir duwem de bi kurtah haniye,  (falun  فـاعِـلـُنْ) hştiye. Ev yeka ne şermeke huner ye,l lerzna hrs helbestvan, di v penav de, dide xuyakirin, btebatiya, ku ji dest germa evn t de dij,  eşkere dike. L btebatiyeke nerm e, ti caran derbas astay xewrevn nabe, ji ber ku wneyn helbest li nik w bi dzan lihevhatn in, tebata w teqez dikin:

Şox şeng, zuhre reng.

Dil ji min bir, dil ji min.

W şepal, misk xal,

dm dur, gerden şemal,

cebheta biskan sema l.

Dil ji min bir, dil ji min.

 

Bi rast j, derna mirov ji komek hestan peyda dibe, qeşeng ciwan j wan hestan dikşne dilerizne. Lewre em li hember lerizna ku,  w keika şepal, dilrevn bisksema berdaye hestn Mela, bi carek mat nabin, imk tişt, ku dilan dihejne, hjaye, ku ciwan be. Bi v away girdann, ku di navbera destpkan encaman de hene, zelal rava li ba Mela xuya dibin.

 

arnn helbesta Mela, tev bi v away rz dibin, serkeftina w di penava şwey kilask de berav dikin. Di afirnn huner de, div durvn wan berdestiya naverokan bikin, eger ne wusa bin, ew afirnan birndar dibin, bandora wan li xwendevanan sivik dibe, ji ber ku hng nerastiya huner, ya hunermend, berz  xuya dibe. Lewre gava helbesta Mela bi kş, rzbend, wne, peyvn xwe ve lihevhat bi dzan t, rastiya hestn w yn evn, tev ku belk yar l ne guhdar b j, berbiav teqez dike.

 

Cegerxwn j ev babet daye ber xwe, l şwe ramann Mela tev li nik w diyar in. Reh (kok) damarn wateyn w ji yn Mela dipişkivin. Xwendevan dikarin li her du helbestan vegerin, da bi xwe bibnin. Ten   em dixwazin li nik hin rengdrn, ku Cegerxwn xwastib wan biguhre, rawestin, da bibnin ka helbesta w hevber e, an lase ye (teqld).

 

Dilbera Mela dm nedr e, ango bi ronah ye. Cegerxwn  ev wate bir gotiye Dmn ji reng tav . ten peyv guhertine wate j wek ya Mela hştiye, ji ber ku her du peyvn nedr reng tav wateyek didin. Dsan gotiye Dm ji şana hingivn . Ev wne ji her du aliyn watey zimn ve ne lihev e, ji ber ku ciwaniya hingiv jt ye (zewq) ya dm avk ye ( nern, dtin ). Ango rewşeke hevbeş di navbera her du aliyn wekhevbn (teşbh) de nne. Ev yeka rewanbjiya v wekhevbn lawaz dike. Ji war zimn de j, ya rast ew b, ku bigota ( Dm ji şana hingiv e ) an ( Dm şana hingivn e) an j ( Dm şana hingivn ). Ji ber ku ( ) di hevoka Cegerxwn ne kirar e, bel w ( )y rengdra dilber xistiye şna nav w , bang w dike, (wek awa mirov dibje : Bejinbilind, mebesta w : l bejinbilind ye ), pre j divyab, ku hevoka Cegerxwn b daek ( ji ) ba, bigota : ( Dm şana hingivn ), ne (Dn ji şana hingivn).

 

Em bawer in, ku kş rzbend (qafiye) Cegerxwn nearey v ewtiy kirine, lewre ev wne li ba w qels sist bye, ji ber v yek j ev wne neghaye rewaniya, ku bi per Mela sazbye.

 

Ebriwn dilbern her du helbestvanan heyv kevan in, ango xwar zirav in, l yn ya Cegerxwn wek (das) ne j Ebriwn wek heyv das . Hebna (Das) di v hevok de nazikiya v wney huner birn dike, ji ber ku xweristiya w ya hesin sitemeke dijwar li ebriwan dibarne, Cegerxwn der heq w keika ( ciwan newq zirav ) de tawanbar dike.

 

Biskn wan dilberan mna tpa (dal) in, ango lihevgern in. Li ba Mela heya dawiya helbest lihevger dimnin, l biskn yara Cegerxwn wusa namnin; hin caran (dal)in, bne ember bisk li dor dm, hin caran j bisk li ser dm bela nin.

 

Tişt aşkere ew e, ku biskn wek ( dal ember ) lihevgern in, l yn ( bela ) bi ber jr de dadigerin diherikin, ango yn lihevgern yn belabne ne wek hevdu ne. Bi ser de j Cegerxwn me li hember reng wan biskan mat dihle, gava dibje: Ş gul berdan bi mest , di d re j yekser dibje: Por şev, r reng tav .  Em nizanin awa biskn ş ( l/ber bi zer ) por reş d li ser yek ser bne xuyakirin?!.L tev v j, ev wney huner, ku şev (tariy) tav (ronahiy) li gel hevdu girdide, hem lerzneke ciwan berdide dil hestn xwendevanan, hem j berztirn rengdrn wney njen; ango matmayn havbn, diyar dike, hemdemiya Cegerxwn dide xuyakirin.

 

Cegerxwn, di pehnava rengan de, careke dtir dikeve v ewtiy, ji ber ku hin caran yara xwe sip bşkş dike Dm sip, xal gewr sor , Reng berf sng zend , hin caran w bi reng gewr li me dimne Borcewaz, gewr naz .

 

Tev ku em dizanin her du rengn ( sip gewr ) ji hevdu ve nzk in,  l ji hevdu cudan in j, bi carek nabe, ku tiştek bi her duwan bte pesinandin. Weha mirov p hay dibe, ku Cegerxwn pesna du jinan, an du kean dide.

 

Cegerxwn, di v helbest de, pircar  xwe bi ser Mela de pal dide, wateyn w bi kar tne dubare dike. Gava pesna gotbja yara xwe dide, dibje: Peyve qend , L Mela ber gotib Şrn kelam , gava qala pergala w ya civak dike, dibje: Ketme tora borcewaz Ez birim birca seray l ev wate j ji ba Mela biriye, imk Mela ber gotib: Totiya eywan meqam .

 

Ev tbnn, ku me li jor diyar kirine, didine xuyakirin, ku Cegerxwn di bin bandora Mela de milxwar e, di gelek wne wateyn xwe de deyndar w ye, bi ser de j hin caran wate, wne zmboln huner yn Mela di destn w de lerizne. Gelo i y nehn di paş v yek de heye?!.

 

Gava em bibjin, ku raman zimanek b deng e, ziman j ramaneke bi deng e, em hng ti tişt nehn aşkere nakin, ji ber ku civaknasan ji z de tiliyn xwe dane ser v rastiya, ku lihevhatina raman zimn pwst diva dibne. Lewre gava raman di hişan de ne say ne zelal be, an di bin mij dmn de mexel be, hng ziman şwey, ku w raman diderbirne, lerzand b dzan tn. Ji ber v j em dikarin bibjin, ku wney dilber di hiş Cegerxwn de ne numa ye, imk hin caran pesna w bi rengdrn, ku berevaj hev in, dide, wek ( sip , gewr, porşev, şgul ). Ev yeka dide xuyakirin, ku ne evn derbirna ciwan, bel branna şwey avakirina helbest reseniya zimn xem qisaweta Cegerxwn b.

 

Bel Me gotib, ku Mela j ji hevevn b par e, l b guman w dilberek daye ber xwe, j hez dike, kela evn ya  bpariy di v helbest de dirje. Ghaye dilber yan na, ev nabe mijara pirs. Lihevhatina naverok durv helbest away derbirn nşann v baweriya me ne. L mixabin ne ten wne zmboln huner li ba Cegerxwn cih negirtine, bel peyv wateyn w j pircar b hevgirdan hatine. Li v arna jrn binr, bide ber a ku di d re t:

Ketme tora keyxweday.

Min dema awir veday.

Dane dil lerzn tay.

Dil ji min bir, ah dil.

 

Wate peyvn v arn mna cbareke bihar, hd nerm li gel hevdu diherikin, xza daw bersiva her syn ber ye, encameke xwerist ye, ku ji wan zay ye. L gava em li v arna ku yekser di d ya jorn re t, binerin, b guman em hinekan ji hevokn w b hevgirdan b hevtkil dibnin:

L dema dilber vewesta.

Mesrefa qehw di desta.

Sed xwez min j bixwasta.

Dil ji min bir, ah dil.

Xza daw ji bo ya yekem ancameke xwerist ye, l her duwn dtir b hevgirdan, ne li gel hevdu, ne j li gel yn din, ketine w navber. Ev kmasiy di du s arnn dtir de j cih girtiye.

 

Helbesta Cegerwn j wek ya Mela li kşa plewaza ( remel ) siwar bye. L hin caran peyvn w li kş nehatine, lewre j helbestvan ji neare peyvn wel guhertine, wate kiriye qurbana kş, wek peyva ( xwnvexwar ), ku kiras kş l teng bye, hema Cegerxwn kiriya (xwnxwar) gotiye: xnxwar, Teymr Dame ber top tiving .Li gor wateya hevok, di v pehnav de, peyva ( xwnvexwar ) rastir e, ji ber ku gava ravakirina zor sitem mebesta gotin be, Kurd dibjin ( xwnvexwar ) l nabjin ( xwnxwar ).

 

Weha diyar e, ku helbestvan me gelek caran dibe dl kş. Ev yeka di rzbend de gelek say xuya ye. Cegerxwn pircar peyvan li gor dzana kş bi kar tne, diguhre,wek (hingivn ), ku me ber nşan kirib, peyva ( das ), ku em bawer in, eger ne ji bo dzankirina rzbend ba, w bi kar nanba, her weha peyva ( zend ), di v xz de reng berf, sng zend ku divyab by v ( ) y bihata, ji ber ku ew bang li dlber nake, bel mebesta w ew e, ku sng zendn w wek berf sip ne, pre j div () ji dawiya peyva (zend) bihata avtin.

 

Wek meber j gotib, dsan dubare dikin, ku gelek miletn din, di demn rapernn rzan and wjey de, bern xwe bi ber pşiyan de dane,                                                                    ew berhemn wan rzdaran ann briya xwe, afernn xwe li gor yn wan pşiyan afirandin, wek awa helbestvann Ereban ew gav avjtin, beriya wan j helbestvann Girkan Latnan, di erxa raperna şiyarbna Ewropa de, bbne qublegaha helbestvann Ewropay.

 

Weha diyar e, ku mebesta Cegerxwn j ew b ku, bala rewşenbr helbestvann serdema xwe bi ber awa şwey pşiyan de bikşne, da li ziman wjeya xwe xwed derkevin, ji ber ku ziman wje yekemn parzern milata ne, dikarin wan ji ber davn pişaftin biparzin.

 

Ev hewildana Cegerxwn, tev hebna hin kmasiyan,li hember ya Melay Cezr, dide xuyakirin, ku w nirx helbestvsaniya pşiyan hukariya kelepr baş nas kirib, karb v riy li pş helbestvann serdema xwe, wek Trj, Keleş hinn din veke, l hewildana w, di v helbest de, ji hla raman de,di qunaxa (tomarkirina kelepr) de dimne, neghaye qunaxa (derbirna bi kelepr), ji hla şwe huner avakirina helbest de, eger xwe ji derbirinn lasey (teqld) rizgar kiriba, d ji bo helbesta hevber ya hemdem, mnaka peyebilind ba.

 

 

Şeva hicran:

Helbesta Cegerxwn ya din, ku mirov dikare w bi ya hevber binavne, helbesta (Şeva hicran)e(5). Cegerxwn v helbest dide hember helbesta (Li kurdistan kv ez)(6) ya Şx Nredn Birfkan.

 

Ev helbest berevaj ya (Dil ji min bir) hinek dr laseykirin (teqld) ye. Ş. N. Birfkan di helbesta xwe de li gel Xweda dipeyiv, hinek nernn xwe yn tesewuf t de diyar dike, eşkere dide xuyakirin, ku baweriya w, wek pirn  sofinizman  bi yektiya heyn heye, nemaze gava dibje:

Bi xwe feyda lah im ez, bi text şah kulah im ez.

 

Ş. N. Birfkan helbest xwe li gor awaza plewaza (Wafr) ya urda ereb dirse, rzbenda (qafye) w bi gotina (Ya Reb) girdide; ev gotin her tim di dawiya bir arem de dubare dibe, weha j heya dawiya helbest dom dike.

 

Awaza plewaza Wafr li ser plika مُفاعَـلَـتُن(mifaeletun ــ/ــ ــ/ )t ristin; kteke dengkurt, kteke dengdirj, du ktn dengkurt, yekeke dengdirj li pey hevdu rz dibin, hin caran ev plik bi awayمُفاعَـلْتـُن  (mifaeltunــ ///) t, ku herdu kurtektn (berg) syem arem tev lihev dibin, bi yekeke dengdirj tne guhertin ( / ) di here malikek de s caran dubare dibe, l pir caran li ba helbestvann Ereb,plika syem bi away kurt t ristin, dibe  فَعولن (feolun ــ// ). kilaskn Kurd, yn ku helbesta xwe li gor awaza v plewaza urda ereb ristine, hin caran plikeke din bi ser wan sisiyan ve dikin, her birek malik bi du plikan dirsin. Ş. N. Birfkan j li ser şopa wan ye,   plika (mifaeltun) ar caran di her malikek de dubare kiriye.

 

Her weha, eger em birn helbesta Ş. N. Birfkan bi forma arnan li pey hevdu rz bikin, em d bibnin, ku her s birn pş yn her arnek rzbendeke hevpar hene, l bir arem y hem arnan rzbendeke hevpar heye, ji ya syn din cida ye, wek nimne:

Eger mr im, eger begler

Bi xwe nr i xweş rehber

Li ber awm ten dilber

Nmaye her hew im ya Reb.

 

Ten arna yekem ji v sstem cida ye, ji ber her du birn yekem syem rzbendeke hevpar, yn duwem arem yekeke hevpar hene:

Muhemmed hate mirac

Yeqn ez her ew im ya Reb

Ji sne şibh wehhac

i nra pertew im ya Reb.

  

Cegerxwn j helbesta xwe bi away ya Birfkan ristiye, helbesta w ji 16 malikan peyda bye, her du malikan, wek Birfkan, yekser li pey hevdu rz dike, herduwn din hinek ji wan bi dr dixne, ku helbesta w, wek ya Birfkan, mna arnan xuya dibe, peyva  daw ya bir arem heya dawiya helbest (Ya Reb) dimne.

 

Şwey helbesta Birfkan, xwe bi ser mecaz de pal dide, wneyn huner dixebitne, l away xebitandina wneyn huner li ba Birkan pir caran bi gavek bi pş pirn kilaskan dikeve.

 

Delameta wney huner li ba kilaskan ew e, ku watey şirove dike,l helbesta hemdem delameta wney huner guhertiye; ev wne, di helbesta hemdem de nema watey an j raman şirove dike, bel bye alava derbirn. Hinek wneyn Birkan j ev delamet hilgirtine, gavek bi pş wney kilask ketine, wek nimne:

Şeva tar ku roj im ez

 

Ev wne bye alava derbirn, dide xuyakirin, ku helbestvan di nav heyama nezann cehalt de dixebite, da riya rast şan mirov bike. Ciwaniya v wney huner di navbera berhevdana dijberan re xuya dibe; di tariya şev de biriqna tav derdoran ron dike. Her weha Ş. N. Birfkan peyvn hzdar, ku gulma mirov dadigirin, vedibrje, pevka (hevok) xwe p dirse, wek peyvn (ayn, soj, pehlew, salar ,h,w).

 

Ji v pve pjna zargotina (folkilor) kurd j ji helbesta Birfkan t, wek awa bir daw (arem) y arnek, di bir yekem y arna din de dubare dike. Ev cresstem di helbesta gel ya gelr kulamn kurmanc de pir dubare dibe, helbestvan gel dengbjan her tim di helbest kulamn xwe de v yek bi kar tnin; ev sstema helbest kulam li hin devern Kurdistan bi (serdor) dinavnin. Birfkan j v yek di arnn 4 5 di yn 11 12 de dubare dike. Di yn 4 5 de dibje:

Disojim ez bi nar xwe

Bi nar qehr yar xwe

Rh cant neyar xwe

Biyar pehlew im ya Reb

 

Biyar pehlewan im ez

Sipeh salar wan im ez

Xwedawend chan im ez

Ku seid qeylew im ya Reb

 

Cegerxwn helbesta xwe (Şeva hicran) dide hember ya Birfkan, ew j li gel  xweda dipeyive, her tim li dawiya arnn xwe bang xweda dike, ji ber ş derd kuln, ku dilber pre peyda kirine, hawara xwe dike xweda dibje:

Nema min sebr aramek

Ji ber jana evna dil

Evn behr e, bel tenha

Di ber plan ketim ya Reb.

 

Tev ku herdu helbestvan bang xweda dikin, pre dipeyivin, l mijara herduwan ji hevdu cida ye, Birfkan nernn xwe yn tesewuf diderbirne, l Cegerxwn ş azarn, ku dilber l peyda kirine diderbirne. Cidabna naverok i kmasiy nagihne helbesta hevber, ji ber ku merem mebesta helbestvan duwem, (ku li vir Cegerxwn e) ne naverok e, bel awa şwey avakirina helbest ye. V lom em v away li ba Cegerxwn bipelnin.

 

Helbesta Cegerxwn, ku ji 8 arnan peyda dibe, li gor awaz plewaza ya Birfkan; ango li gor plewaza Wafr, hatiye ristin, l w j wek Birfkan herdu kurtektn syem arem tev li hev kirine, bi yekeke dengdirj guhertine, ango ji dvla (mifaeletun ــ/ــ ــ / ) ( mifaeltun ــ/// ) xebitandiye. Xuya ye forma (mifaeletun) li awaza ziman kurd nabane, ji ber ku hem helbestn kurd, ku li gor awaza v plewaz hatine ristin, (mifaeltun) xebitandine, Cegerxwn li pey v şop ye.

 

Cegerxwn rzbenda bir arem ya arnn v helbest ji ya Birkan wergirtiye, ew j banga (ya Reb) dixebitne, ev rzbend di her du birn 2 4 yn arna pşn (yekem) de hatine xebitandin, wek ku Ş.N Brfkan j wusa kirib, ji bo her s birn pşn yn arnn 2, 3, 4 re rzbendn cida veqetandine, arna pşn weha ye:

Di tarka şeva hicran

iraxek sfet im ya Reb

Ji ser heta piyan ar e

Bi carek vkeim ya Reb.

 

arna duwem j wisa ye:

Nema min sebr aramek

Ji ber jana evna dil

Evn behr e, bel tenha

Di ber plan ketim ya Reb

 

ji her s birn pşn yn arnn 5, 6, 7 re rzbendeke hevpar vebjartiye, wek nimne, arna pncem wisa ye:

Şev rojan bi kovan im

Bi bilbil re dilovan im

Heval xunc baxan im

Ji gul ez dr ketim ya Reb.

 

L rzbenda van her s biran di her arnek de t guhertin; ya s birn arna 5 li jor diyar e, ku ( an im) e, l ya s birn arna 6 (lim ez) ya yn arna 7 (r me) ye, l ya yn arna 8 dsan t guhertin, di her birek de j cida ye, (kurd im. Kerd im, erd im), wisa j diyar e, ku awaza hem rzbendan, ji pş heya dawiya arnan her tim bi du ktn dengdirj kuta dibe.

 

Cegerxwn hin caran kurtektan dengdirj dike, dengdirjan j dengkurt dike. Wek nimne; gava dibje (Nema min sebr aramek) gava dibje (Evn behr e, bel tenha di ber plan ketim yaReb), kta (), ku di bingeha xwe de dengdirj e, l Cegerxwn w kurt dike, kta ( e ), ku di bingeha xwe de dengkurt e, Cegerxwn w dengdirj dik e.

 

Birfkan j weha kirib, ew di arna arem de gotib:

Disojim ez bi nar xwe

Bi nar qehr yar xwe

Rh cant neyar xwe

Biyar pehlew im ya Reb.

 

 Eger tu bala xwe bidiy, ew her du ktn ( , ), ku di bingehn xwe de dengdirj in, kurt kirine. Ev yeka ne kmasiyeke zimanewan ye, ne j şermeke huner ye, bel awaza helbest li gor lezbn hdbn, sert nermiya hestn helbestvan t ristin, pre j ktn dengdirj yn dengkurt bi hevu tne guhertin.

 

Şah awaza helbesta ereb; El-Xell Bin Ehmed El-Ferahd, ji z de bala xwe dab v yek, weha b, ku away nivsna helbest ji away awaza w cida ye, l ev cidabn di away nivsn de xuya nabe, bil di away awaz de xuya dibe,ji ber ku helbest li gor mercn rastnivsn giramatka zimn t nivisandin, l li gor dengan t xwendin.

 

Ji war peyvan de  j, peyvn arnn Cegerxwn li wateya wan dibanin, v lom nazik in,hestn mell şndar diyar dikin, wek (aram, dilber, can, dil, bilbil, kovan, bax, naln .h.w). ima na? Ma em nabnin, helbestvan iqas ji ber kul derdn evn dinal e, nemaze gava dibje:

Meger ez Ristem kurd im

Fraq ez nexweş kerdim

Cegerxwn im siyaherd im

Di kunca xelwet im ya Reb.

 

Tev ku xwe wek Ristem, ku di cengan de navdar b, hzdar leheng b, dide xuyakirin, l ji ber ş kuln evn jar mell ketiye, ceger bi xwn bye. Pre j hevoka Cegerxwn nerm hd diherike, dsan rewşa azariy werdigerne, l ji mecaz j ne b par e, wek ( ji ser heta piyan ar e. zirav im, wek hlal im, Şikest wek reng dal im), ango lawaz jar piştxar im.

 

Cegerxwn dide xuyakirin, ku hem zaravn ziman kurd mal milkn her Kurdek ne, v lom b dudil, peyvn zarava kurmanciya başr ( Soran), wek peyva ( kerdim) ji dvla peyva kurmanciya bakur (kirim) dixebitne.

Hem helbestvann Kurd, nemaze j kilaskan, i snor nexistine navbera zaravn ziman kurd, Ehmed Xan di şehbanowa berhemn kilaskan (Mem Zn) de, ne ten peyvn zaravan, bel yn liqn wan zaravan j xebitandibn, her weha Birfkan j di v helbesta xwe de şwey zarava kurmanciya başr bi kar haniye, di arna daw de ji dvla (av min) gotiy (awm).

 

Weha diyar e, ku Cegerxwn ev helbest bi mebest li gor ya Birfkan ristiye, ji ber ku ew helbestn kilaskn pşn berzirn ciwantirnn nimneya helbesta kilask dibne, xweziya w ew e, ku ber hemdemn xwe bi ber wan nimneyan de bide, ji ber ku awaz bi tenha nikare helbest bafirne, bel şwe j, bi hem hman alavn xwe ve, div, da nivs bibe helbest, ji melbest were cidakirin.                                              

                                                                                           

 

                                     ******    ****   ******

Ev lkoln ji bo bstheftemn salvegera koa daw ya Cegerxwn e.

http://www.nefel.com/articles/articledetail.asp?RubricNr=2&ArticleNr=5287

(2) Şox Şeng. Cegerwn: Dwana yekem; Agir pirsk, apa arem, weşanxana Avesta, Istanbol 2003, rpel 229.

          (3) Şox Şeng. Melay Cizr: El-Eqdilcewher f Şerh dwan Eşşeyx El-Cezer. E.      Ziving. apa duwem. Sala 1987. apxana Essebah, Qamişlo. Rpel 481- 486.

           (4) Dil ji min bir: Cegerxwn: Dwana syem; Kme ez. apa yekem,sala 1973, Libnan. Rpel 229- 234.

             (5) Şeva hicran: Cegerxwn: Dwana yekem; Agir pirsk, apa arem, weşanxana Avesta, Istanbol 2003, rpel 247.

            (6) Li kurdistan kv ez: Ş. N. Birfkan: Dwana Ş. N Birfkan, amadekirina Zahd Birfkan, apa yekem, Hewlr 2002, rpel 79, 80.

 

 Vegere Destpk

 

‌Heydar Omer

 

 

 

 

Copyright  1990 pen-kurd.org