pen-kurd.org

Helbest - Pexshan - Gotar - Daxwezan - Kampan - Endam

 

Nivsn din yn Nivskar

Kon Reş

 

-Hemze Beg Miksi

-

-Li Qamişlo Yeksaliya Aram Dkran

 

-Kokirina Seyday Mele Nry Hesar

Kurtiyek Ji Jnengariya W

 

-Hec Msa Beg Xwt

1855 1928

 

 -Memdh Selm Beg Wan

-

-ilrojiya Mele Nriy Hesar Serdana Gora w.

 -Di 113 Saliya Rojnamegeriya Kurd De

Hevpeyvn bi nivskar Helbestvan Kon Reş re

Hevpeyvn ji aliy Diyar Ehmed ve hatiye kirin

                                                                             

Bi helkeftina branna roja ziman kurd, roja ku ber nixur y kovara Hawar avn xwe vekir hawara pşn gihand dildar evdarn ziman kurd, jidaykbna rojeka n li asman Kurdistan hilat, pwstiya zimn di hebn, jn jiyana mirov kurd de li ber destan dan, ku ziman nşana hebn mana her miletekiye yek ji sitn binemayn serek y netewiye sma pnasiya milet ye. i milet heye bi ziman xwe t naskirin p nvnas j dibe, ji ber ku ziman milet nasnameya w milet ya netew ye.

Giringiya ziman netew di parastina taybetmendiya gelan de hla ku xemxwar evndarn kurdewariy bi hem hz şiyann xwe ve bar ziman kurd hilgirin li ser rya xurtkirin pşvebirina w ziman şrn karwan xwe likarbikin, şopa zarşrn, zimanxweş kurdperweran bigirin li ser w rbaz bi dilgerm gavn xwe biavjin.
Di nava alakiyn w roja drok de, me j derft bi dest xwe ve dt me hevpeyvnek bi yek ji wan xemxwar evndaran re kir, ew j  mamosta Kon Reş e, y ku jn jiyana xwe terxan kir ye di ber xizmetkirin,piştevan parastina ziman kurd de ji al yek ve di ber rxweşkirin, geşkirin pşvebirina rewşa anda kurd de ji al y d ve.

Kon Reş : Ji saln dirj ve min daye pey ziman, folklor toreya gel xwe.. Xewin, hv daxwazn min evin; ku w roj bibnim; ew roja ku her sibeh rojnameyeke Kurd bi tpn Latn li ber deriy mala min be bi rka w rojnamey ne byern Kurdistan chan bixwnim..

 

1- Mamosta Kon Reş, destpk em xrhatina we dikin hn wek lkolner, rewşenbr, torevan nivskarek kurd bi ziman kurd Ereb dinivsnin. di meydana anda kurd de mna sitrek geş tn jimartin, l bel di civaka kurd de wek dildar evndarek y ziman kurd tn dtin naskirin.
Gelo Kkeng, awe bi i reng ev evndariy li cem we destpkir ye?

 1 - Xr xweş li riya te be kak Diyar Ehmed, spas bo te li dor van pirsn xweş.. Di baweriya min de kurdewariya resen, hezkirina ziman Kurd di hinav mirov di dine.. Bi gotinek din Kurdewar zimanhez wek wers ji du benan hunand be, yek by y din nabe.. di her tişt de destpk bi hezkirin dest p dike hezkirina durist aktv mraniye.. Sebaret hezkirina min ji ziman Kurd re dikarim bibjim ku ji gund min Doda destpkiriye, ev gund snor ku li ser snor Sriy Tirkiy dikeve, kes j ne bi ziman ereb ne bi ziman tirk zanb bi dem re di nav agir van her du zimanan de dihat şewitandin.. Wiha di nav w trajdiya ziman de mezin bm min xwend bi giyanek Kurdperwer hatim xwed kirin.. Di sala 1973 an de min dwana Cegerxwn (Kme Ez), peyda kir end carek bi Cegerxwn re rniştim, hing min j wek tevay nifş xwe, hin caran bi ziman ereb dinivsand.. L pişt ku min Cegerxwn dt min j pirs Seyda tu bi ereb btir kare his hest xwe derne an bi kurd..? Beşiş li min vegerand got: Bi Kurd.. Ji w hing ve nivsandina bi ziman kurd niqut dil min.. Di sala 1977 an de bo xwendin m Almaniya Rojava, li wir bişah av rojnameya (Roja Welat) ketim, bi Kurd tirk b.. Pişt vegera min di sala 1978 an de, min dest bi nivsandina Kurd kir, bel di pileyek bik de b. Bi hatina ronakbrn Kurd re ji Sovyta ber wek: Cell Cell, Ordxan Cell, Esker Boyk, Eliy Evdilrehman Tosin Reşd.. Şraniya ziman Kurd danheva zargotina kurd btir bi min re mezin b w hing, di rka Esker Boyk re end carek helbestn min di rojnameya (Riya Teze) de belav bn.. Di orta saln 1980 de hin caran berhemn min di kovara (Pşeng) de belav dibn, ewa ku partiya rehmet Sam Ebdulrehman li sriy diweşand.. Bel di sala 1988 an de min bi rengek aktv bi kurd nivsand di Newroza 1989 an de min hevalek xwe Kovara (Gurzek Gul), bi Kurdiya Latn weşand. V paşiy min bi tena xwe ew kovara weşand ta ku hejmarn w ghan 15 di buhara 1992 an de.. Dikarim bibjim ku ta niha min di ser 50 kovar rojnameyn Kurdistan de nivsandiye di war nivsandina gotaran de ez ji TR a Musa Anter a ku di rojnameya WELAT de li Stenbol dihat weşandin ji BEXE y Kemal Burkay ku di rojnameya RONAH de, ew j li Stenbol dihat weşandin fr bme wan wek mamoste ji xwe re dibnim di war nivsandina gotaran de, jixwe kfxweş dibim ku şagirtek Mr Celadet Bedirxan bim.

 

2 T gotin ku ziman nşana hebna miletaye, pnasiya gelaye, nasnameya netewaye, taybetmendiya mirovaye. Hn wek yek ji xemxwar, evndar berevan ziman kurd awe van peyvan dibnin naveroka wan dixwnin?

2 - Wek ku awa li Tirkistan ziman Tirk nişana hebna milet Tirk e, li Erebistab ziman Ereb nşana hebna milet ereb e wiha j Ziman Kurd nşana hebna milet kurd e.. Wek ku awa her gelek di chan de pnasna xwe bi ziman xwe dide naskirin, ziman Kurd j pnasiya gel Kurd e di nav geln chan de.. Wek ku awa di civata Netewn Yekby de, her netewek bi ala xwe a rengn t naskirin, wiha j netew kurd bi ziman xwe y Kurd di nav koma netewan de t naskirin, anku ziman Kurd nesnameya netew Kurd e.. Hebna gel Kurd di hebna ziman Kurd de ye.


3 Piraniya siyasetmedar, hişemend, rewşenbr zanyarn kurda, dema li ser giringiya ziman dayk diaxivin yan j axa li ser ziman kurd ji wan t pirsn, pir gotinn xweş, mezin qelew dibjin, l di war bizav, ked kar di ber  pşven piştgiriya zimn de tiştek na pjin.. Hn awe v dirtiy li rex wan kesan dinerxnin?

3 - Henek xwe bi k dikin..! Ma ew ji k re di ber i de xebat dikin?! Eger xebat bizava wan di ber maf rewa y milet Kurd de be, ji sed sed ziman Kurd di pileya pş de ye.. Ew j bi v yek zanin, l ima di war pratk de xwe fr ziman kurd nakin p nanivsnin?!

Sed mixabin guhdana Partiyn Kurdn Binxet bi ziman kurd gelek qels lawaz e.. Di war pratk de, ziman kurd di pileya daw de ye..! Tev nivsn wan bi ziman ereb ne, pirr axaftina wan bi ziman ereb hatiye xemilandin.. Ez ne bawerim ku berpirsyarek wan, zanibe bi kurd bixwne binvsne.. Hin ji wan ida dikin ku kovarn wan yn bi ziman Kurd hene, kann ew kovar?! Kovara ku her du, s salan carek derkeve ne kovar e.. Mixabin ku Kurdewariya rxistinn Kurdn Rojava bi ziman ereb ye..!


4 Hin mirov hene dibjin: Di serdema niha de ji miletan re ya pwst ne zimane, ji ber tu dikar jiyana xwe bi i ziman b berdewa bik, l bel guman dikin ku ya pwst ji gelan re tgihiştin zanne.. Hn awe van peyv gotinan şirove dikin.?

4 - Ji sala 1923an ve, dagirkeran bi sedema ku ziman kurd nemne, bi rk pk şer ziman me kirine. Ziman me wek sembola paşvert nezaniy destnşan kirine dikin. ne ten plann bişaftina and ziman li ser me kurdan meşandine, l bel wan xwestiye ku kurdan di her war de paşket asmle bikin.. Ji wan mirovn ku di v serdem de wiha gotinan dibjin, ez dibjim: Bela ji xwe re herin nra qitka.. ji hikumeta Frans bipirsin; ima her sal konferansan li dor Frankfoniy li dar dixne.. Bela ji Tehran bipirsin; cima ji end salan ve gotinn biyan ji ziman Faris dineqne.. Bela ji 350 melyon ereb bipirsin; ima navn alavn ragihandin nav alavn pdiviya rojane ku n derdikevin di cihan tev de bi yek nav naskir ne wek Radyo, TV.. navek ereb li wan dikin.. Eger wek ku dibjin, ima Amerka latn devij ziman Espan bernade bi ziman ingilz jiyana xwe derbas nake wek ku em tev dizanin roja ro ziman Şikispr di dinyay de ziman yekemn e ku ziman bazirganiy, tor denstandin ye.. Eger em bi gotina wan mirovan bikin dmek kşeya gel kurd nne tev serhildan, rapern bizavn gel Kurd di ber azad serxwebn de şaş nezan bn..! Er, eger wek wan kesan be bela her pereyek Kurdistan bi ziman dagirkeran biaxifin wiha kşeya gel Kurd areser dibe namne.. Hing ti pdiviya me bi Melay Cizr, Ehmed Xan, Nal, Bedirxaniyan, Hac Qadir Koy, Cegerxwn Goran.. namne di encam de taybetiya me namne.. Ev ne ti gotinin. Bela wek van mirovan herin ji xwe re li qitkan bigerin.. Sed sal divn ta ku em bigihjin v qunaxa ku behis dikin.. av wan l ye ku em bi dest xwe Mem Zn, Ferhad Şrn, Siyamend Xec bingor bikin, zargotina xwe a ku temen w bi hezar sala ye bişewitnin..?!!

 

5 Ziman kurd j wek milet kurd ji hev tarmar belav b ye; jihevketin, jihevn parebna zimana kurd gihaye qnaxeka pir metirsdar.. Her zaravek ji xwe re rya xwe ya cuda xweser qelaştiye pişta xwe daye zarav dtir.. Gelo heye rojek b ku kurd li ziman xwe xwed derkevin, li hevwerin bikaribin zimanek kurd y hevgirt standerd ji gel kurd re destnşan peyda bikin?

5 - Ev yek j bi rewşa Kurdistan a ciyopoltk serxwebna w ve girday ye. end Kurd ber bi azad aramiy ve herin, wiha j w ziman Kurd cih xwe bigre pşkeve di encam de w şwezarn ziman Kurd tkel hev km bibin.. Roja ro du şwezarn Kurd yn sereke bikar tn (Kurmanc Soran), her wiha du alfabe j berdestin (Ereb Latn), Kurmanaxf bi tpn latn Soranaxf bi tpn ereb dinivsin. Herd du şwezar j ji ziman Kurd re bne standard.. Ez geşbnim ku di pşeroj de w ziman Kurd bi alfabeya latn li seranser Kurdistan belav bibe, ji ber ku gava pşn ji standdardkirina ziman Kurd re yektiya tpan e. Di sala 1932 an de, dema ku mr Celadet Bedirxan kovara xwe Hawar li Şam, bi tpn latn weşand naveroka w bi berhemn nivskarn kurmancan soranan xemiland hing w bra v yek dibir ne divb ku di pşerojan de du alfabeyn standard ji ziman Kurd re werin bikarann. Dema dibje: (Yektiya milet kurd bi yektiya ziman kurd tte p. Di yektiya zimn de gava pşn j yektiya herfan e. Yan ji bona nivsandina ziman miletek, divt zana xwendewarn w milet bi tevay ji bona ziman xwe elfabyek bibijrin heke di w ziman de end zar hene, zar hem bi w elfabay bne nivsandin..) 

Hawar, hejmara 10 an sala 1932 an.

Mr Celadet Bedirxan ji w hing ve li yektiya Kurdan digeriya, ji ber ku w yektiya kurdan di yektiya ziman de didt yektiya ziman, bguman di yektiya tipan de ye.. Li Afganistan mzekin; ji ber pir zimaniya geln Afganistan nebna zimanek standard, yektiya Afganistan tk die. Pakistan j mna w, ji ber pir zimaniya axaftina t de, biryar stand ku ziman ngilz bibe ziman ferm ji dewlet re..

Sebaret me Kurdan, ne xeme ku Kurd d celebn tpan bi kar bnin, d celeban standard bibnin, L cih dax ye ku celebek li ser hesab celebek mezin girs bibe...


6 - Gelek zanyar, rewşenbr, şareza pisporn kurdan dibjin: Ji xwe pirsgirk aloziyn  ziman kurd di war cudahiya rnivs, lvkirin, rziman pirbna zarav zaravokan de gelek bn.. Di ser piraniya wan aloz pirsgirkan de xebatkar zimanzan kurd y navdar Mr Celadet Bedirxan girhişkek dtir li rs  tevna ziman kurd zde kir, ew j danan nivsandina bi tpn latn b.
Hn wek şareza pispor di droka malbata Bedirxaniyan de, awe bersiva van kesan didin bi i ziman li wan vedgernin?
6 - Di baweriya min de, drdtina mr Celadet Bedirxan xwediy Hawar giringiya weşandina w ji v kovar re, ev b; Ku ziman kurd b parastin kurdiya latn di seranser kurdistan de belav bibe.. Hem j ku kurd wek tevay xelkn cihan bibin xwed alfabeyeke xweser.. Mr Celadet xweş bawer b, ku yektiya kurdan di yektiya ziman wan deye yektiya ziman ji yektiya tpan destpdike wek ku ber niha min got. L sed heyf mixabin ku di w hing de berz Tewfq Wehb Beg xwe ji ber projey mr Celadet Bedirxan da al..?! Li kovara Hawar hejmara (10an, Sala 1932an) Vegere, gotar Mr y bi nav (Li Ser Yektiya Ziman Kurd), hem j ku bersive ji Prt re li ser gotar w (Ekis Seday Hawar). Hing w xweş ji we ve diyar bibe..

   Er Ezben, ku di w hing de berz Tewfq Wehb Beg deng xwe tev deng mr Celadet Bedirxan kiriba piştgiriya w ji weşana Hawar tpn ku w ji ziman kurd re bijartine, bi ern pejirandiba, ro roj, ev problema ku hin dibjin nedihat gotin.. Sebaret min ez spasiya mr Celadet Bedirxan dikim ku w karb alfabeyeke xweser bi tpn latn ji ziman me re berhev bike ez xweş bawerim di pşeroj de w tev Kurd bi alfabeya w his hestn xwe bnin ziman. Ji ber ku alfabeya ereb nikare bi hilgirtina tev dengn ku di ziman Kurd de hene rabe, l a latn btir kare btir li bejin bala ziman me t kirin..

 

7 Ber end rojan we gotarek di enternt de belav kir we di gotara xwe de daxwaz kir, ku roja (15) gulan, roja weşana jimara yek ya kovara Hewar bib roja ziman kurd.. Bel v pşinyara we iqas di nav gel kurd de dengveda cih xwe girt..? em bi karin ji ro p ve bjin roja (15) gulan roja hildana xetr, ira bizav alakiyn ziman kurd ye?

7 - Her miletek di chan de rojek bo ziman xwe y netew bi nav dikin y me Kurdan roja (15 Gulan) ye. Wek ku awa 21 adar cejna netew Kurd Newroz e 22 Nsan cejna rojnamegeriya Kurd ye. 15 gulan, ev roja ku yekemn car kovara HAWAR li Şam bi ziman Kurd, alfabey latn şwey Kurmanc Soran hatiye weşandin di nav Kurdan de belavkirin. Bi saya v roj bi saya xwediy HAWAR mr Celadet Bedirxan, roja ro em xwed alfabeyeke xweser in bi sedan, bi hezaran ji rewşenbrn ku bi ziman Kurd dinivsnin bne ji w roj ve ziman Kurd bi alfabeya latn t nivsandin mirov dikare bibje ku ji w roj ve rewşenbriya Kurd a n bi tev cureyn xwe ve destpkiriye. Eger UNESCO di roja di 17.11.1999 de, 21 sibat bi nav Roja Ziman Dayik binav kiribe, y me Kurdan, roja 15 gulan ye. Ev roj wek roja Ziman Kurd ji sala 2006 an ve t proz dikin, bi taybet di nav Kurdn Bakur kurdistan Ewrpa de.


8- Hn dikarin ji me re jn jiyana mamosta Kon Reş bidin xuya kirin berhemn w yn apkir herweha yn destnivs j diyar bikin?

8 - Nav min Selman Osman Evdo ye. Bi nav Kon Reş di Kurdistan de hatime nasdikin. Di sala 1953 an de li gund Doda ku dikeve navbera Amd-Qamşlo ji rex Sriy ve Mrdn Nisbn ji rex Tirkiy ve hatime ser riw dinyay.

 Ji saln dirj ve min daye pey ziman, folklor toreya gel xwe.

Hv daxwazn min evin; ku w roj bibnim; ew roja ku her sibeh rojnameyeke Kurd bi tpn Latn li ber deriy mala min be bi rka w rojnamey ne byern Kurdistan chan bixwnim. Geşbnim ku di v serdem de yekim ji kesn pş li Binxet ku min j wek hevaln xwe bi ziman Kurd nivsandiye hj berdewam im.. Bav pnc zaroka me, li bajar Qamişlo tev malbeta xwe dijm.

   Ji berhemn min yn apkir:

- Serphatiyn Mran (1) Beyrt 1991

- Mr Celadet Bedirxan, bi Ereb, Şam 1992, bi Kurd Stokholm, 1997

- Serhildana Sason, 1925-1936, Şam 1995

- Osman Sebr, 1905-1993, Şam, 1997

- Komela Xoybn Byern Rojane yn Şoreşa Ararat, Erbl, 2000

- Pirtka Qamişlo, Lkoln bi Eereb, Stenbol: 2003, Heleb: 2004 Silmaniy, Kurdistana başr: 2006

- Welato !, Helbest, Beyrt, 1998

- Dergeh Jn Evn: Helbest, Beyrrt, 2001

- Cd iyay Miradan: Helbest, wergerandina Hejar brahm, Şam, 2004

- Dara inar, Helbest, wergerandina mad Elhesen, Şam 2006

- Şhna Şevbuhrkn Dl: Helbest, Ji weşann Yektiya Nivskarn Kurd tay Duhok, lna 2010.

- Span Jn, helbestn zarokan:I. Beyrt, 1993

- Şagirt Bedirxan im, helbestn zarokan: II. Beyrt, 1996.

     Daw dikarim xwe bi v helbest bidim naskirin:

Mirovek Kurd im

Ji sala 1514 an ve

Ta roja ro;

Di kul, ş jann

Gel xwe de  diponjim

Xemxur zikş

Ziman d bav xwe me;

Yekim, ji wan kesn ku,

Li dor malbata Bedirxaniyan

Dixeprim..

Ez Kon Reş im.

Kon ku stnn w,

Bi kun ji iyay

Span Xelat, Barzan Agr

Bilind dibe,

t bertn w

Bi zil qamşa

Derdora em Dicle Ferat

Dibe dwar

Bi hevirmşa

Mş Bazd

Hatiye hnandin..

Ben şertn w

Ji hiriya berxn

Şikak Heyderan,

Keriyn koern Milan Mran

Hatiye ristin..

Kon ku ji my

Bizinn zozan Botan,

Zozan şerfdn iyay Maz

Hatiye kirin

Bi reng şev

Hatiye debixdan

Da ku di roj de

Bel diyar be

Xweş b xuyakirin;

Dinya alem tev

Bibne bizanibe ku

Qet singn kon min

Ji nav xaka bav kalan

Nayn hilkirin

Nayn hilkirin

Ez Kon Reş im

Mirovek Kurd im.

 

Kon Reş

Qamişlo, 23.05.2011

 

 

 

Kon Reş

 

Vegere Destpk

  Kon Reş

 

 

 

 

Copyright  1990 pen-kurd.org