pen-kurd.org

Helbest - Pexshan - Gotar - Daxwezan - Kampan - Endam

 

Nivsn din yn Nivskar:

Ezz Cewo:

 -YEKTYA NETEW YE ERNYA DEM!

-RFRNDM  PK HAT! , PAŞ..?

-KURD, CHAN ǒARESERYA PIRSGIRKA KURD

Vegere destpk

 

              ZIVIR, ZIVIR, DSA LI VIR!

Ezz Cewo

 

Van demn dawy Ajansa neyan a Firat li ser kmasyn alfabya kurd, ya ku li ser bingeha tpn latn di dema xwe da Mr Celadet Bedirxan amadekirib, bi rze rewşenbran ra  gotubjek pkanb bi ziman tirk weşandib. 

pişt v dest bi plek a n ya goftgoyan b. Helbet, ew, ku govtgoyn li ser zimn, pirsa alfab , her weha, pirsn girvter van aktv dibin, tiştek baş e. L dema ew goftugo xwe dubare dikin ne li ser bingehek a zanist di c da dizivirin, ew nikarin pirsgirkn zimn bi zanist ravebikin.

Wek ku xudann van gotarn v dawy j dinivsin, goftugoyn li ser kmasyn v alfabya kurd ne n ne. 

Gelo mirov dikare bibje, ku ev pirsgirkek a ewqas giran e, ku zanyarn kurd nikarin ji w ra bibin bersv? Helbet, na! Li vir ne ewqas pirsa zanista di derbar zimn da ye, iqas helwesta hinek rewşenbrn m ya sbyktv e, yn ku zanist di kesayetyek da dixitimnin r li pşya zanist pşvana w digirin. T pwendya pirsgirka alfabya kurd bi Mr Celadet Bedirxan an j  kesek din ra nne, ev pirs pirsek a zanist praktk ye: end fonmn zimn hene, div ewqas j tpn w hebin. 

Hew!

Di derbar van pirsgirkan da, di derbar rola Mr Celadet Bedirxan hinek tiştn din da min end sal ber di gotara xwe ya  DSA LI SER PIRSA ALFABʔ da nivs b ew di end weşann me da hatib weşandin. ji ber ku ro dsa ew pirsana dubare dibi, ji ber ku rastya v pirs j her yek e, mirov end caran j bibje, w dsa heman rasty  bne zimn, ez w gotara xwe careke din derdixim ser goveka goftgoyan.

 

E. C.

Gengeş didomin  

 DSA LI SER PIRSA ALFAB

Ezz Cewo

Van demn dawy govtgoyn li ser zimn, pirsa alfab , her weha, pirsn girvter van aktv bne. di nav van govtgoyan da hinek j digihjin radeya gengeşyn germ. Ev j ji hla xwe va pirsan derdixin hol, yn ku bersvn zelal dixwazin. Di nav wan da ya here balkş gengeşya li ser alfabya kurd ye. Di v war da j gotarn mamostayn hja dr.dr. Zerdeşt Haco (Alfebta Ereb Ziman Kurd, www.pen-kurd.org , 26. 02. 2007) Husen Habaş (Liser elfabeya latn kurd, www.pen-kurd.org , 23. 02. 2007) balkş in xwed nirxek zanist ne. Wek ku ji van gotaran mirov tdigihje, ro hinekan pirs avtine hol, ka div kurd bi kjan alfaby binivsin: bi ya ereb yan bi ya latn?

Birz Zerdeşt Haco ji dema peydabna nivs di droka mirovayy va destpdike t- digihje rojn me, bi zanist xwendevan xwe digihne w dtin, ka ima, wek prnsp, bikaranna alfabya ereb ji bo ziman kurd kmtirn derfetn xwe heye, ne ku ya latn. wek yek ji prnspn sereke j birz Zerdeşt Haco w tne, ku elfebta latn ya ziman kurd elfebteke phonolog ye, ango tpn w fonm in, mnak: bar, car, ar, dar, har, jar, kar, mar, par, sar, tar, war, yar, zar. b, c, , d, h, j, k, m, p, s, t, w, y z fonm in.

L gotara birz Husen Habaş bersvek e ji bo nivsa Necat Ebdulla ya Be latnzekirdin yan be kemalzekirdin elfaby kurd, ya ku li Brln hatye weşandin (Kurdnas, 2005). Wek ku ji sernivsa gotar j t xuyan, Necat Ebdulla bikaranna alfabya latn guneh dihejmrne, ji ber ku di dema xwe da Kemal Atatrk j li ser w bingeh alfabyek ji bo tirk pejirandye Li vir her mirovek w bi xwezay ji v camr bipirse: Alfabya tirk -atatrk ji ber ya latn hatye girtin, an berovaj v?

Eger wek gotina kek Necat Ebdulla be, w dem kurd div erebeyn ewrop amrk an teknkn din n wan bikarneynin, ji ber ku tirk j wan bikartnin, an j hinek ji wana li Tirkyay j tn berevkirin (mantajkirin). Ma i pwendya nzkbneke weha bi v pirs zanist ra heye? Alfabya latn li ku, tirk li ku! Bi tpn latn bi dehan gel li Ewropay Amrkay, li Afrkay Asyay, Awstralyay devern din n chan dinivsin. Bi van tpan di droka mirovay da şaristan hatine avakirin, zanist pşketyeBi dtina min, h hewce j nake, mirov li ser pirsn weha bikeve gengeşy.

Lbel li vir tiştek balkş e: helwestn weha bingeha xwe ji ku digirin?

Wek ku t zann, alfabya ereb pişt kspansya ereban li gel me hatye ferzkirin. Ew hmanek a erebkirina gelan bye. Ev alfab bye ekek ji bo bişavtina and tevkujya sip. Ew, ku ro di nav me da nrnn weha dertn, ev j encama pvejoyeke zdetir hezar salan e. Ji bo w j, di dema xwe da Bedirxan mezin, dema tpn latn ji bo kurd hilbijartye, xwestye gyan mejy kurdan ji kspansya erebkirin tevkujya sip rizgar bike biparze. Ji bo w j msona drok ya Mr Celadet Bedirxan ji bikaranna v alfaby mezintir e (her weha binihre: Hinek nrn raman li ser pergala ziman kurd zimanzany, www.pen-kurd.org , 26. 09. 2006). Bikaranna alfabya latn bi ser xwe armancek nne, ew derfetek e- ji bo armanca mezintirn. Ji bo w j, eger ro ji hla zanist va hinek goftgo li dora v alfaby pk tn j, ev t w watey, ku jyan ranewestyaye, ku her tişt di nava liv guhartinan da ne, ku jyan didome... L ya sereke, eger di dema xwe da ev alfabya latn ya Bedirxn mezin derneketibya, ro kurdan w ser xwe bşanda, ka aw xwe ji ya ereb rizgar bikin, ji ber ku:

-                                Alfabya ereb bi sazya xwe va bi tu away bersva sazya fonolog ya ziman kurd nade, ji bo bikarann pir dijwaryn w hene;

-                                ew eka dest hzn derva bye, ji bo dagerkirin bindestkirina mej gyana me ya netew; , eger kurd bixwazin xwe ji bindesty rizgarbikin, div ber pşin xwe ji w tor rizgarbikin, a ku dagerkeran bi v alfaby li dora ruh mejy me hnandine.

, ji bil v, alfabya latn-kurd ji hla piranya gel kurd va wek alfabya kurd ya gişt hatye pejirandin, di nav beşn gel n din da j daxwazek li hol ye, ji bo ku hem gel kurd alfabyek bikarbne, ew j ya latn ye. Bi v away w aqara raghandin ya kurd bibe yek, pwendyn zanist, wjey, siyas, dplomas, abor di nav hem beşn gel kurd da w li ser bingehek bn meşandin. Berhemn wjey, drok, and, zanist yn din n her beşek Kurdistan w bi hsane bibin destkevtyn beşn din j. ev j w ji hla xwe va pvejoya sazbna yektya netew hsantir ztir bike.

Div b zann, ev nay w watey, ku em yekal her tişt ku bi alfabya ereb hatye swirandiin, red bikin. Na! Di sr da, rza me ji her andeke her netewek ra heye. Lbel gel kurd j, wek ku her netewek a chan, xwed maf e, ku reng rik xwe y netew biparze. Ya din, ew berhemn anda kurd, yn ku bi tpn ereb ji sedsaln navn vir va hatine swirandin, dewlemendya gel kurd a drok ne, ew div bn paraztin, bi tpn latn bn guhrtin, ji bo ku bibin destkevtya hem gel kurd. Ji bil v, di nav kurdan da pispor hene w hebin j, n ku w ziman, wje anda ereban va mijl bibin

ya din j, iqas yn wek kek Necat Ebdulla di pirsa bikaranna alfabyek ji bo kurd da ne rast in, ewqas j hinek kesn din ne rast in, n ku teng nzk pirsa alfabya kurd ya latn dibin.

Wek ku t zann, zanist t wateya dnamk, pşven. Zanista ku rawestya, an j b dogma, dimire. Bi nrna min, eger xudan alfaby znd bya, w bi awayek din li gelek pirsan binihrya, anegor mercn ro, w guhartin j bikirinay. Mnak, wek ku kek Husen Habaş dinivse, dema ku Bedirxan alfabya latn ji bo kurd amade dike, hejmara tpn elfabey 36 bn.(r.8) , ji bil v, dsa, wek ku di v gotar da t gotin, Jibona elfab bibe hm nivs ji her zaravek kurd re, ew sala 1930- Tawfq Wehb li Sham dibne elfabyn xwe didin berhev ta j elfabeyeke yekby amadebikin, l T. Wehb digot ya min hin ne temam e. C Bedirxan derxistina Hawar btir pnc mehan bi dereng xist, ji bo avrkirina hatina elfabeya T. Wehb, dema bersv nehat, d bhv ma kovara xwe belavkir. Ev hem agahyn balkş in, didin xuyan, ku, her i j b gotin, div mirov berfirehtir pirsgirk hilde dest bi kray binirxne.

Eger mirov van agah, nrn dtinan bne bal hev, w i der hol?

Li vir tu guman nne, ku alfabya latn, ya ku Mr Celadet Bedirxan ji bo ziman kurd amadekirye, btir li sazya fonolog ya ziman kurd t. An, wek ku kek Husen Habaş dinivse, hema hem dengn kurd p dertn. L, eger bi xwe Celadet Bedirxan di dema xwe da ji bo ku elfabya w bibe hm nivs ji her zaravek kurd ra, li Şam Tawfq Wehb dibne dixwaze alfabya xwe ya w hember hevbike, l, ji ber ku ya T. Wehb ne amade bye, ew btir pnc mehan li benda w dimne, l T. Wehb nay, ew d bhv dimne, bi dereng Hawar diweşne, ev t w watey, tişt ku C. Bedirxan xwestine pk bne, h mane. Ango, tiştn ku di dema xwe da, ji sedema mercn w dem nehatine kirin, hene: w dem rewş wisa bye, merc derfet ewqas bne.

Ji bil w, eger em dibjin, ku alfab div fonolog be, div bi du standartan nzk pirsa tp fonman nebin. W dem fonmn (ar), k(kar), p(par), t (ta), r(ber) li ku man? Ma ne di zimn da ew deng dibin xwed tp, n ku, dema di peyv da bi dengek din tn guhartin, wateya w peyv t guhartin, ango ew dibe peyveke din, an j bwate dibe. Dengn weha di zimanzany da fonm tn navkirin.

Ev xwe ser xwe ne armancek e, eger em nivseke nenas bidin yek, yan bi xwe bixwnin, ev cudayy destxweda xwe bide xuyan (em li pvek binihrin!).

Ji bil v, dema di nav me da li ser alfabya kurd t axavtin, tu kes ya Ereb Şemo sahak Moroglov (1928) nayne zimn j. Eger tnin j, ten bi w sedem, ku di w da dengn tpn ereb j hebn. Bel, di v alfaby da tpn ji bo fonmn byan j hene, yn ku bi peyvn byan ra derbaz nav ziman kurd bne, cy wan div di alfabya kurd da nnbe. Ew j ev in: e (ereb, El), x (bax, axa) h (hur, Hemd). L bi van ra , k, p, t, r j di v alfaby da hene, yn ku tpn fonmn kurd ne. ev j ji sazya ziman kurd ya xwezay t

Ma ne, dema di welat me da ji hla dagerkeran va li ser ziman me qedexe hebye, li Yektya Sovt ev alfab ji hla komsjneke zanyaran va hatye pejirandin, di akadmy da lkoln lgernn zanist pkhatine, di xwendegeha (kolc) pdagog ya kurd da ji bo dibistanan bi w mamostayn ziman wjeya kurd hatine perwedekirin, pirtkn dersan yn wjey hatine weşandin, di dibistanan xwendegehan da perwerde bi w alfaby hatye meşandin!

Ma tişt mirov ji v hilde, nne?

Wek ku t zann alfab hmanek e, ji bo ku bi zimanek binivsin bixwnin. , wek ku her zimanek bi dem ra t guhartin, her weha alfab rzimann wan j tn guhartin: eger em li alfab rzimann cuda zimanzanya gişt yn destpka sedsala XX rewşa wan a naha hember hev bikin, em bibnin, ka i iqa guhartin di wan da bne!

, eger em di derbar alfabyek ji bo ziman kurd da diaxivin, dixwazin, ku ji bo hem zaravn kurd alfabya latn b bikarbnin, heya mirov dikarib alfabya T. Wehb j banya hol Ji bo hemberhevkirina cribandin nrnn cuda yn di v war da. Ji ber ku ji hla deng-fonman va j cuday di nav zaravn kurd da hene

Bel, gengeş didomin: hinek jinva watedarkirina pejirandina alfabya kurd-latn va mijl in, hinek hewl didin jinva mezinayya Mr Celadet Bedirxan li gel kurd bidin nasn pejirandin, hinek dixwazin ji hleke din va rola Bedirxan mezin rave watedar bikin, tbigihjin bidin tgihjtin. Ev hem j normal e hem j ji kar Bedirxan mezin w rola w t, ya ku di dema xwe da w di droka gel kurd da lstye.

ro tu şik guman nne, ku bi sazbna alfabya Celadet Bedirxan gel kurd di droka and wjeya netew da ketye serdemeke n. di pşeroj da w h gelek nivş li ser w bingeh, ya ku w danye, bigihjin berhemn hja biswirnin. Lbel, ro wje anda kurd bi hinek pirsgirkan ra rber ne, yn ku bend areserya xwe ne.

Bi yekal redkirina hebna pirsgirkan, an li ser hebna wan av xwe girtin, w b w watey, ku em bi xwe xwe dixapnin wan pirsgirkan ji zarokn ro- kurdn pşeroj ra dihlin.

Ji bo w j, ji bo ku em bi xwe li dij rzikn zimanzany nein (mnak, ya deng fonm tpan), ji bo yn ku zanista di derbar zimn da dizanin, me di cotstandarty an tiştn din da tewanbar nekin, an j bi w yek em fersend nedin dest wan, n ku ber me didin tpn ereb, div bi zanist li ser pirsgirkn ziman kurd rawestin bigihjin encamn hişmend.

Bi taybetmendyn xwe yn fonolog va sazya dengan a her zimanek ferz dike, ku bi alfaby div hem fonmn w bikaribin bn bilvkirin

kurd j yek ji wan zimanan e!

___________________________

 PVEK

 Ji bo ku b zann, ka i cuday di navbera xwendina nivsa kurd ya bi tpn , k, p, t, r ya by wan da heye, em van herdu cudaşwazn heman nivs ji bo xwendin hemberhevkirin pşnyar dikin:

 DMEN

 Meta Nen bera kevn a hizhiz ya pnekir hilda, dest nevy xwe girt ber xwe da wan ber zinarn hember gund. Gihşte c, ber l ser ber raxist nevy xwe li wir da rniştandin. Her tişt li wir ker bdeng b. Meta Nen nan derxist kir du keran, yek da dest zarok, sveke sor j ji trik derxist, ew j ker kir, para xwe girt xwe, rnişt bi hesreteke nebnay li rzeyayn hember dinihr.

Li fza wan ra ker pz derbaz b, du seyn gurx li rex şivan gund- Hemzo bn, yek j li d kr dihat. Li dora kr s ar ker j hebn. Li ser yek cil xurek şivn bn. Li wan deran birek kar j diryan. Maka wan li dr wan dirya, l dem bi dem berbi wan dizivir, karikn xwe dinihr dsa ziln ghay hişkby leber dikirin.

Şivan li serfza kery xwe li ser berek mezin rniştib ketib nava mitaleyan. Ew kar xwe y w sal serkevt didt: kara w ji zirar zdetir b, gur neketib nava ker w, kulekek a w j di tev-teyrokan da neb.

Berbi var va di. Hemzo ber kr da mil guhr. Div demek ber demek xwe li wir ra bigihne, ewrn baran bvila xwe daliqandibn hatina baran bfitya b. Ew ker xwe bi axil ra ghand. Li ber xil holkeke şivanan heb, derk w b, lopek li ber da dardakirb, di ban w da j kulekek b.

Hemzo di holika xwe da pal dab, goh w li deng dilopn baran, yn ku li şşeya kulek diketin, cixara xwe hecam dikir

Di bin deng baran da Hemzo hey dihnij, car bi car wek xewnerojkan rojn zarotya w yn y-bihur dihatin ber av w Di xewn da ew zaro b dayka w j znd b, ji w ra digot: Kur min, bizanibe, tu y ar hvya me, xnc te kesek me nne, rex wan n xirab nekeve, di gura bav xwe da be, kur min!..

Ji barna pz ewtna kikan Hemzo ji c vecniq, li xwe hesya, avn w tuje hsir bn- ew berxewa ji brya dya xwe giryab

Şivn ciln xwe berev kir, şivdara xwe hilda banzda derva. Ronya steyrka berbang ji trjn tav d dixeyr.

awa baş e, ku h payz e, h ji barna berf ra demeke xurt maye!..- Hemzo di ber xwe da bi nvdeng ji xwe ra got der xil vekir

DMEN

 Meta Nen bera kevn a hizhiz ya pnekir hilda, dest nevy xwe girt ber xwe da wan ber zinarn hember gund. Gihşte c, ber l ser ber raxist nevy xwe li wir da rniştandin. Her tişt li wir ker bdeng b. Meta Nen nan derxist kir du keran, yek da dest zarok, sveke sor j ji trik derxist, ew j ker kir, para xwe girt xwe, rnişt bi hesreteke nebnay li rzeyayn hember dinihr.

Li fza wan ra ker pz derbaz b, du seyn gurx li rex şivan gund- Hemzo bn, yek j li d kr dihat. Li dora kr s ar ker j hebn. Li ser yek cil xurek şivn bn. Li wan deran birek kar j diryan. Maka wan li dr wan dirya, l dem bi dem berbi wan dizivir, karikn xwe dinihr dsa ziln ghay hişkby leber dikirin.

Şivan li serfza kery xwe li ser berek mezin rniştib ketib nava mitaleyan. Ew kar xwe y w sal serkevt didt: kara w ji zirar zdetir b, gur neketib nava ker w, kulekek a w j di tev-teyrokan da neb.

Berbi var va di. Hemzo ber kr da mil guhr. Div demek ber demek xwe li wir ra bigihne, ewrn baran bvila xwe daliqandibn hatina baran bfitya b. Ew ker xwe bi xil ra ghand. Li ber xil holkeke şivanan heb, derk w b, lopek li ber da dardakirb, di ban w da j kulekek b.

Hemzo di holika xwe da pal dab, goh w li deng dilopn baran, yn ku li şşeya kulek diketin, cixara xwe hecam dikir

Di bin deng baran da Hemzo hey dihnij, car bi car wek xewnerojkan rojn zarotya w yn y-bihur dihatin ber av w Di xewn da ew zaro b dayka w j h znd b, ji w ra digot: Kur min, bizanibe, tu y ar hvya me, xnc te kesek me nne, rex wan n xirab nekeve, di gura bav xwe da be, kur min!..

Ji barna pz ewtna kikan Hemzo ji c vecniq, li xwe hesya, avn w tuje hsir bn- ew berxewa ji brya dya xwe giryab

Şivn ciln xwe berev kir, şivdara xwe hilda banzda derva. Ronya steyrka berbang ji trjn tav d dixeyr.

awa baş e, ku h payz e, h ji barna berf ra demeke xurt maye!..- Hemzo di ber xwe da bi nvdeng ji xwe ra got der xil vekir

   

Vegere destpk

 

 

 

 

 

Copyright  1990 pen-kurd.org