pen-kurd.org

Helbest - Pexshan - Gotar - Daxwezan - Kampan - Endam

 

 

 Nivsn din yn Nivskar

Ahmet DERE

 

 

 

Vegere Destpk

 

 

 Dplomasiya Kurd Encam

 Ahmet DERE

 

Dplomas rbazek hemdem ya xebatn navnetewey navdewlet ye. Dewleta ku di kar dplomasiy de qels be, nikare serxbixwe tevgere nikare berjewendiyn xwe, di qada navnetewey de, biparze. Lewre, ji destpka sedsala 20. vir ve, dplomas bye xebatek sereke ya dewletan. Di nava wezrn hem dewletan de, y ku zdetir pispor, naskir zana dibin wezr kar derve ne, qadroyn heman wezaret ku di balyozxaneyan de wezfe dikin j, di pir aliyan de pispor in. Di war abor de j, heman xebat bi derfetn pir dewlemend tne meandin.

 

Digel tkona ku gel kurd di sedsala bor de meandiye heya roja ro didomne, mixabin h j di qada dplomasiy de kmasiyn pir mezin hene. Ji ber nenaskirina qada navnetewey, di nava girseyn gel me de, wateya v xebat j zde nay zann. Ez v nezantiya girseyan pir asay dibnim, l mixabin heman kmas ji aliy rayedarn hzn kurdan ve j t jiyn. Xala ku ez dixwazim rexne bikim bal biknim ser j ev e.

 

Ji saln 1970 vir ve, dplomasiyek ji aliy hzn Bar Kurdistan ve, bi taybet ji aliy PDK YNK ve, hatiye meandin. Heke ro li v parey welat me desthilatdariyek kurdan heye, div were zann ku, t de rola meandina kar dplomasiy pir mezin e. end, bi taybet di war parastina maf hem Kurdan de, rexneyn me hebin j, div keda Kek Mest Mam Celal ney jibr kirin. L bel, dema ku ez derfetn Hikmeta Bar Kurdistan dinrim, di kar dplomasiy de, h j kmasiyn berbiav hene. Di v war de ez dixwazim end pniyazan bikim ;

1)    Pwste li pir welatan, bi taybet li hem welatn Ewrpa Navn, nneriyn hikmeta herm hebin. Div di  van nneriyan de qadroyn ku zimann biyan dizanin n ku tecrbeyn wan n dplomasiy hene wezfedar bin. Di nava Kurdn li Ewrpay de, bi taybet di nava Kurdn Bakur de, hejmareke ba ya heman  dplomatan  heye, d ji wan sd were girtin.

2)    Bi nav Hikmeta Herm, di saziyn Ewrp de, n weke Parlemen Komisyon de, tkliyn ba dikarin werin lipxistin. Qas ku ez van saziyn Ewrp nas dikim, deriy wan ji Hikmeta Herm re vekirn in. Ten pwst bi hejmareke ba ya xebatkarn v kar heye. Nnertiya Hikmeta Herm ku li Brksel hey, di nava hewldann ba de ye, l bel hza w ya qadroyan km e nikare bersiv bide pwstiyan.

3)     Hewce ye ku her sal bi dehan Konferansn Navnetewey, li cur be cur welatan (Li Ewrpay, li Amerkay, li Welatn Ereb, her wiha li Rusyay) werin tenzmkirin. D bi rya van Konferansan pirsgirka kurd, bi awayeke git, were niqakirin. Dibe ku Hikmeta Herm nikare xwe tevl pirsgirkn hindirn, n Tirkiyey, ran Sriyey, bike, l bel ew dikare rbazn areseriya her maqul bike rojeva hzn navnetewey.

 

 

* * *

 

Di navbera saln 1920 1930y de, hin hawldann Kurdn Bakur, n di derbar meandina dplomasiy de, hatine dtin. L bel, mixabin, ew xebatn ku hatine pkann, ji zanistiya siyas dplomasiy dr b ye. Lewre, di konferansa Lozan de, nav gel me j nehatiye naskirin welat di nava ar dewletan de hatiye parvekirin.

 

Di navbera saln 1930 1980 de, bi nav Kurdn Bakur, di qada navnetewey de ti xebateke nay dtin. Pit ku PKK die Rojhilata Navn, bi rberiya Abdullah calan, di qada Rojhilata Navn de, hin dan standinn ku mirov bikaribe  dplomatk   binav bike t dtin. L bel heman hewldan, zdetir bi armanca bidestxistina alkariya ku hz bikaribe xwe di herm de biparze hatine pxistin.

 

Saln 1990 weke destpka pvajoya kar dplomasiya Kurdn Bakur dikare were binavkirin. Mezinbna hejmara Kurdn Bakur li Ewrpay b sedem ku bi dehan komele, yekt, komte cur be cur saz ji aliy Kurdan ve werin avakirin. Ez dikarim saln 1990-1994an weke pvajoya kirina hm dplomasiya Kurdn Bakur binav bikim. Weke cwaneke kurd, min bixwe j di heman pvajoy de aktf cih girtib. Di nava heman salan de, li hem welatn Ewrpa navn, li Amerkay, li Kanaday, li Avstralyay, li Welatn Dewletn Serbixwe her wiha li Balkanan, kareke pir aktf dorfireh hate meandin. Di saziyn weke Parlamena Ewrpay , Konseya Ewrpay Neteweyn Yekby de, cara yekem, bi nav Kurdn Bakur, deng bilind dib. H j bandora wan xebatan li ser dplomasiya Kurdan heye.

 

Agirbesta yekem ku ji aliy PKK ve hate lankirin, di 17 adar a 1993an de, deriyn pir saziyn navnetewey ji Kurdan re ve kir. Bi dehan komteyn dostaniy hatin avakirin.

 

Pit ku parlementern DEP derketin Ewrpay, di sala 1994an de, li Brksel Broya Hevkariya bi DEP re tenzm b. Saleke pit re j, Parlemena Kurdistan a Dervey Welat (PKDW) hate lankirin. Di sala 1999an de j Kongreya Netewey ya Kurdistan (KNK) ava b heya niha, weke saziyeke bilind, di cur be cur welatn Ewrpay de, xebatn dplomatk dimene. Di nava van saziyan de, her wiha nnern Kurden her ar pareyn Kurdistan j hene di kar hat meandin de, li ser rewa hem Kurdan hatiye sekinandin.

 

Di kar dplomasiy de 20 sal zde dirj nn e. Hin dewlet, li ser bingeha sedan salan dplomasiy dimen in. Di qada v kar de, tecrube pispor xaln pir girng in. L bel, kes nikare 20 salan j pir km bibne, di heman pvajoy de pir pketin dikaribn werin bidestxistin. Li ser hm keda bi hezaran xwendevan, rewenbr zanyarn Kurd, div ro rxistineke xurt ya dplomasiya Kurdn Bakur hebya. L mixabin, ji ber tineya perspektfeke demdirj, her ku die, di v qada girng de, der li Kurdan tne girtin.

 

* * *

 

Ji dervey kurdn Bakur n Bar, hin xebatn dplomatk ji aliy kurdn Rojhilat ve j hatiye meandin. Bi taybet, di saln 1980 de PDK-I di qada navnetewey de bye xwediy hin hewldann binirx. Bi rberiya Dr. Qasimlo, bi taybet li Ewrpay, deng kurdn Rojhilat bilind b, di pir saziyn navnetewey de rewa kurdn Rojhilat hatiye niqakirin. Jiber hewldann Dr. Qasimlo, n di qada navnetewey de, ew b hedefa hzn dewleta ran, roja 13 trmeh a 1989an, li Viyanay, hate qetilkirin.

 

Pit kutina Dr. Qasimlo, em nikarin zde behsa kar dplomasiya kurdn Rojhilat bikin. B guman, li Ewrpay hejmareke ba ya entelekteln Rojhilat heye, l bel mirov nikare encameke kar wan y dplomatk bibne. Di van saln daw de PJAK hin hewldanan nan dike, l mixabin, ji ber sedem tineya kadroyn pispor hwd. kes nikare bje ev rxistin karek dplomatk dimene.

 

Heke tenzmeke ba di nava kurdn Rojhilat de pk were, hebna wiqasa entelektelan dikare pir deriyn dplomatk bide vekirin. Hviyn min ew in ku, rojek ztir ev potansiyel were bikarann.

 

Di derbar kurdn Rojavay Bar de, mixabin, ez nikarim behsa karek dplomasiy bikim. Hya niha, hza kurdn v parey di nava saziyn nzk PKK de hatiye temslkirin. Di nava kar dplomatk y KNK de, pirsgirka Rojavay Bar j tim bye xwediy cihek (pik). Heke di nava potansiyela entelekteln v parey Kurdistan de tenzm bibe, bandoreke dplomatk dikare were afirandin.

 

Di van s nivsan de, min xwest ez kmek agah her wiha nrnn xwe, n di derbar dplomasiya kurd de, bi xwendevanan re parve bikim. Min di pirtka xwe a yekem de, (Yektiya Ewrpay Rastiya Kurd) di derbar kar dplomasiya kurdan de dorfireh agah daye analz kiriye. Di xebatn xwe n dema p de j, ez v qada mijara gotin zdetir binirxnim. Jiber ku hewcetiya me pir bi niqan di derbar kar dplomasiy de heye.

 

Encam

 

Doza gel kurd d nema were nkarkirin. i di qada navnetewey de, i j di qada herm de, her ku die rola qada dplomasiya kurdan zdetir dibe. Ji niha ve, li pir deveran di pir saziyn navnetewey de, Herma Bar Kurdistan bye xwediy statyeke  ferm . Di nava deh saln piya me de, i dibe bila bibe, kjan hz astengiyan derdixin bila derxnin, gel kurd w bibe xwediy statyeke navnetewey. Lewre, ji niha ve, div hem hzn ku xwe  Kurdistan  dibnin di derbar xebatn dplomatk de amadekariyan bikin. Heke em weke baprn xwe bikin sivik nzk bandora qada navnetewey bibin, mixabin, w dem qedera me ji ya dema x Said, Set Riza Qad Muhammed cudatir nebe.

 

Ez dixwazim dsa dubare bikim ; digel ku berpirsyart dikeve ser miln hem hzn kurdan her wiha entelekteln kurd, pwst e giraniya v bar ji aliy BDP Hikmeta Herm ya Bar Kurdistan ve were rakirin. Qas ku ez dibnim, bi taybet ji aliy BDP ve, seranser xemsariyek mezin heye. Mixabin, ev j dibe sedem wendayiyn ku telafiya wan nabe.

 

Ev nivs, weke s be, di Rojnameya Rdaw de hatiye weandin

 

Ahmet DERE  /  14.08.2010

 

Vegere Destpk

 

 

 

 

 

Copyright  1990 pen-kurd.org