pen-kurd.org

Helbest - Pexshan - Gotar - Daxwezan - Kampan - Endam

 

Nivsn din yn Nivskar:

 Kon Reş

 

Li Qamişlo Yeksaliya

Aram Dkran

Di Mala Biray W Serks Dkran De

Batman, la Rema Mala Hec Evdella

 

 -zid; Kurdn Her Resen in

Gora Cegerxwn Bye Sembol ji Qamişlo re

Rpelek Ji Droka Mrxasek;

Elk Bet (? 1919)

                                                                                                   Kon Reş

 

iyay Bagok, iyak ji iya-rzn Toros e. Ev iya li her başr zincra iyay Toros dikeve; ji rojava ber bi rojhilat ve dirj dibe. Mirov dikare bibje ji iyay Omeriyan bajar Nisbn ta bi tixbn bajar Cizra mr Şeref (Cizra Botan) iyay Sp dirj dibe bi gelek navan hatiye naskirin; iyay Tor, Torabdn, iyay lka, Qela Dasika, l btir bi v nav daw (iyay Bagok), di nav kurdan de hatiye nas kirin. Ji v iyay ber bi başr ve deştek dz firehe bi nav Deşta Xelef Axa (Sinceqa Xelef Axa) an Deşta Dasika dirj dibe ta ku digihje gir Qeresiy iyay Şingal.

   Herma Hevrka j, cihek mezin ji v iyay digire. Dibjin; nav Hevrka ji naveşra Hewra ya zid hatiye girtin bi dem re bye Hevrka. Di baweriya min de j, Hevrkan hermeke, gelek eşr tde dijn her eşrek bi serok gundn xwe naskir ye. Her ku eşrek ji eşrn Hevrkan xurt bi hz bye, w eşr, eşrn din kiriye bin dest xwe de desthilatiya xwe li ser wan meşandiye.. Vca ev herm (Hevrkan), plek ketiye bin dest eşra Baraviya de, plek eşra Dilmemikan de, plek eşra Erebiyan de v paşiy ketiye bin dest mala Osmn (Serhan Haco) de.. Mirov nikare bibje ku Hevrkan fedrasyoneke ji eşran.. Eger wiha be j, ew fedrasyoneke bi zor kotek ye..

   Ji sed salan ve gelek l, hoz, bavik ber ji zdiyan, Misilmanan Xiristyanan di v iyay de bi hev re jiyane hj dijn tev di bin desthilatiya mr Botan de bn. L pişt jihevketina mrnşiya Botan di sala 1847 an de bi serokatiya Mr Bedirxan tkna şoreşa Ezdnşr di sala 1855 an de di pey wan re fermana Xelef Axa malbata w, hin bi nin rewşa civak di iyay Bagok de bi tevay herma Hevrkan bi taybet lihevketiye; hin ketine hin n rabne..

   Her ku eşrek bi mraniya xwe xurt bi hz bye Hevrkan ketiye bin desthilatdariya w de wiha di bin desthilatdariya gelek eşran re derbas bye.. Dibjin ji mj ve desthilatdariya herma Hevrkan di dest şra Baraviya de b, bi seroketiya mala Osman Xell ku paytexta wan gund Drhav b.. Di pey wan re ketiye dest eşra Dilmemikan de, bi serokatiya mala Ismal Werd ku paytexta wan gund Keferz b.. V paşiy, mala Eliy Remo ku ji eşra Erebiyan e, li ber wan rabne serkşiya herma Hevrka ji wan standine. Paytexta wan j gund lik b. Li lik ji mala Eliy Remo re dihat gotin mala Ax.. Di pey wan re serkşiya Hevrka ketiye dest mala Osmn; Serhan Haco de, ku ew bi koka xwe ji koern Alika ne paytexta wan gund Mizzex b. Dibjin li Mizzex ji mala Osmn re dihat gotin mala Qesr an mala Osmn. Mala Haco Bet dibjin; Mr Botan ji pşiy me re gotiye; here tu xulamok min, min mezinatiya Hevrkan da te..

   Di nav salan re, ji ber mranya mala Osmn, nav deng bi gelek nefern wan ketiye.. Wan j, ber xwe di herma Hevrkan de fireh kirine wiha bi dem re rola mala Eliy Remo qelis lawaz bye di encam de mala Osmn şna mala Eliy Remo girtine.. Ji kurn Osmn yn ku navdane evbn: eleb, Serhan, Ferho Hesen. Ji Hesen; Haco, Hemed Bet bne, ji Bet Elk bye nav deng di herema Hevrkan de daye.. ewe y ku nav mala Osmn bilind kiriye nav w di Kurdistane de belav bye..

   Di w heyam de dema ku gund Mizzex paytexta zarokn Osmn b, elebiy Osmn zarokn xwe btir ji biraziyn xwe Haco, Hemed Bet xwed desthilatbn nakok dilmaniyek di navbera w biraziyn w de heb, anko zarokn biray w Hesen.

   Dibjin rojek eleb end zilamn gund bi xwe re birine ser brmn av (aln Av an sarincn av), da ku wan brman ji pirik, irav beran paqij bikin, Elk ji bi wan re ye (Elk yek bi gewd xwe kingulover b), eleb ji Elk re j gotiye; tu j bi zilaman re dakeve brm paqij bike.. L ev gotina mam w eleb p nexweş hatiye. Yek ji eleb, yek ji Elk.. Elk xwe em eleb kiriye, bi herd guhn w girtiye bernedaye ta ku xwn di wan re avtiye.. Pişt xelk ew ji hev cih kirine, eleb ji Elk re gotiye; Swlek ps tu j zilam, here heyfa mam xwe hilne.. Elk, ev gotin bi xwe re hilaniye di nav xwe nefsa xwe de soz daye ku, heyfa ap xwe Haco hilne..

   Bi v desthilanna ku Elk li ber mam xwe eleb rabye, nav bi Elk ketiye nav w bi mran di nav eşrn Hevrkan de belav bye wiha dijber ji ber btir di nav mala Osmn de gur bye; Elk kuram xwe Haco2 ji rexek ve eleb, Serhan zarokn xwe ji rexek din ve..

 

*          *          *

 

   Ber v byera eleb Elk bi dor 20 salan, anko ber ku Elk bibe eşrn Hevrkan bibn du bend. (Di xeleka li dor Haco de ez v dubendiya Hevrkan bi taybet a mala Osmn b awa bne Hevrk Dekşr zelal bikim). Bendek j bi nav Dekşr dihatin naskirin, serkşiya w mala eleb, Serhan siv Ax ji mala Hesen Şemdn axayn Kercos dikirin, yn ku w hing ji wan re dihat gotin axayn di ser axa re.. Yek j bi nav Hevrka b, serkşiya w Hacoy yekem herd birayn xwe Bet Hemed dikirin, di gel wan gelek ji eşrn Hevrkan bi zid, Xiristyan Misilmanan ve hebn..

   Di baweriya min de ev j siyasetek tirkan b ku di nav hoz ln Kurdan de dimeşandin, da ku yekt di nav wan de nebe her dem gav qelis lawaz bimnin..

Osman ji (Peymana Proz) a ku mr Bedirxan ber hing di nav l hozn Kurdan de kirib bi tirs bn, vca nedivbn ev yek careke din dubare bibe. Daxwaza wan ku Kurdan xwe bi xwe berdin hev wan bikin dijminn hev.. Wek ku l eşrn iyay Bagok kirin Hevrkan Dekşr, li iyay Omeriyan j, Omer kirin Mehmdk Etmank li Tora Mihelmiyan j, Mihelm kirin Xellbeg ssabeg wiha..

   Di şerek de ji şern navbera Hevrkiyan Dekşriyan de, Cimoy Hştrek y ku bi koka xwe, ew j ji eşra Alika b hevalbend Dekşriyan; mala eleb siv Ax b, keys li Hacoy yekemn tne; w dikuje ser w jdike. (Dibjin dema ku Cimo xincer biriye ser gerdena Haco ku ser w jbike, Haco jre gotiye: Kur Hacra kor! Mirov zilama di stikura wan re jdike ne di zengelork re..!). Pişt ku Hacoy yekemn hatiye kuştin, Hacoy duwemn navdar hj nebib, di zik diya xwe de b.. Dema ku Haco hatiye kuştin, di nav Dekşriyan bye kf, şah dlan.. L diya Cimoy Hştrek girya ye, li xwe xistiye herd keziyn xwe kurkirine.. Dibjin dema Cimo bihstiye ku diya w digir herd keziyn xwe kurkirine, bi diya xwe de xeyidiye.. Diya w l vegerandiye jre gotiye: Kur min! Li ser te digirm min keziyn li ser te kurkirine.. Ne w sibe dora te j b, w mala Osmn te bikujin..

   Pişt kuştina Hacoy yekemn bi end heyvan Hacoy duwemn bye. Elk j pişt kuştina Hacoy yekemn bye. Anko herd bi temen, nzk hev in.. Wiha herd pismam; Elk Haco bi hev re mezin bne, bne xort heyfa Haco di dil wan de maye.. Ta ku di şerek de ji şern di navbera Hevrkan Dekşriyan de Elk dikeve pşiya Cimoy Hştrek kur w Mecd herdiwan dikuje. Di w şer de Elk, Mecd Cimo dikuje dide pey bav w Cimo, w j bi birnn xedar birndar dike di ser re disekine, xincera xwe datne ser stikura w ku ser w jke.. Cimo j dipirse tu k y?

Elk l vedigerne dibje: Ez birazy beran sor im.

Cimo dibje: Law heq te heye, l ez prbme di heyfa am te de dernaym..!

   Elk jre dibje: Mane ber klkek, min kur te Mecd j kuşt..

Hing Cimo dibje: Te Mecd j kuşt?! Vca em dibin heyfa mam te..

   Lseyidek Bcirman keska xwe davje ser Cimo da ku Elk ser w jneke- Ji ber ku rzgirtina Seyidan gelek mezin b- Pişt ku Elk Cimo temam dike, guh w jdike, ji diya Haco re dibe, ew diya ku ji ber kerba Haco re kor bib.. Dibjin xelekek ji guhar darn di guh Cimo de b.

   Pişt ku Elk heyfa ap xwe Haco hiltne, btir ji ber, nav deng mraniya w di nav zid, misilman xiristyann iyay Bagok herma Omeryan de belav dibe..

   Di sala 1913 an de, dema ku Elk Bet t Nisbn, jinbiyek xwe dexl w dike ku kur w ji zindan reha bike.. Elk digire ser zindan di encam de tev girtiyan berdide Nisbn dixe bin dest xwe de.. Pişt ku artşa Osmaniyan di hewara Nisbn de t dora Nisbn digirin, r li ber Elk teng dibe, bi dev tiving ew hevaln xwe, xwe ji nav wan xelas dikin ber xwe didin binya xeta Elman, gund Xerabkort, bal dost xwe Tahir Mehmd. Hing xelkn gundn derdor Xerabkort dibihzin ku Elk Bet hatiye Xerabkort, deh-pazde peye xwe didin hev ber xwe didin Xerabkort ku Elk Bet bibnin. Bi rde, ev bira zilaman li leşkern tirkan yn ku bi dv şopa Elk de digeriyan, rast tn, hing serleşker cendirman ji wan dipirse; bi kve hn herin? Yek ji w bir zilaman l vedigerne ji dlva ku bibje; Em diin bal Elk- ji ber ku bi tirk nizane-  dibje; (Ben Elkdir), anko ez Elk im.. Bi v gotin re, cendirme li wan direşnin, ji tirsa can xwe ku rast ew Elk zilam w bin w wan bikujin.. imk gelek ji Elk bi tirs bn. Di w byer de 13 kes ji wan zilaman hatine kuştin..

   Pişt ku Elk v byer dibihze, d nema riya xwe bi gund Xerabkort dixne, ber xwe dide iyay Omeriyan, gund Tinat, bal hevalbend xwe Mehmd Esed axay Tinat. her wiha artşa Osmaniyan bi dv de ye.. Di w nav re gelek şern dijwar di navbera w artşa Osmaniyan de diqewime.. Elk hevaln xwe 60 roj di nav Omeriyan de dimnin.. Daxwaza Elk ji v na Omeriyan ev b ku, dost xwe Mehmd Esed pismam w Ehmed Silman li hev bne.. Paş, ji Omeriyan dizvire gund xwe Mizzex. Bel her her cendirmn tirkan bi dv w hevaln w de bn.. Ta ku di şevek de ji sala 1914 an dora Mizzex dikin wek xelek Elk, Haco, Şemn Heydo, Hisn Ferho gelekn din ji azadxwazan digrin, wan dibin Xarpt dixin zindan de.

   Di sala 1917 an de, bi bertlan, ji zindana Xarpt direvin.. Elk end hevaln xwe vedigerin gund xwe Mizzex, l Haco xwe li zarokn brahm Paşay Mil digire.. Li Mizzex, ji kfa vegera Elk hevaln w re, xelkn gund kf, şah, govend dlan digernin tivingan berdidin..

 

   L sed mixabin, ew kf şahiya xelkn Bagok zde dirj nekir.. Salek, d sal di w nav re derbas bn, nebn.. Di havna 1919 de Elk Bet, sehdike ku li gund Midih di navbera destbirak w Omer Şro şrn derdor de şere.. Elk bi hewar xwe bi destpirak ve digihne di şer de, nav di xwe de dide dibje; Ez bav siv Nezr im.. Pş kes bawer nedikir ku Elk di şer de ye, ji ber ku teva zanb Elk di zindana Xarpt de ye.. Bawer nedikirin ku Elk ji zindan hatiye der..

   Dibjin di w şer de Elk bi guleyek ji tivinga Emoy Şemok hatiye kuştin.. Bi kuştina Elk re heval mirovn w ji hev bela bne, artşa tirkan j dest xwe danne ser term Elk term w birine qeza Midyad, s rojan li rast hiştine, di roja aran de, mirovn w bi qeweta zran term w ji wan standine birine gund w Mizzex ew di goristana (Ziyareta Rast) de veşartine.

  Ji ber end salan ve neviy w (Elk siv Elk Bet), ji n ve gora bapr xwe ava kiriye. Ev Elk hj sax e li bajar Nisbn dimne.

   Du kur ji Elk dimnin; siv Nezr. Ev hed kur j di sala 1926 an de bi pismam xwe Haco re binxet bne li gund Dirjk, nzk Tirbespiy cwar bne. L di sala 1950 de ji ber sedemna.. wan zarokn pismamn xwe Haco li hev nekirine.. siv vegeryaye Serxet/ Tirkiy li gund Kertwn, bareş Nisbn bi dor 7 km an cwar bye. Nezir li Binxet/ Sriy maye, xwe li Evdoy Ehmed axay gund Xalid Gilo girtiye l cwar bye. Ev gund bi dor 7 km an li bareş Qamişlo dikeve himber gund Kertwn ye.

   Nezr, di sala 1973 an de, li gund Xalid Gilo ye ber dilovaniya Xwed ew di goristana welatparzn Kurdan de li Gund Dugir hatiye veşartin. Temen w dor 70 sal b. Ev zarokn w hene: Nr, Ferzende, smet, Dirh, Wecd, Hizn, Zehreddn, Xell, Kamran, Zal, Tengezar Restem.

   siv di sala 1992 an de li gund Kertwn ye ber dilovaniya Xwed l hatiye veşartin. Temen w dor 85 salan b. Ev zarokn w hene: Elk, Selm, Behzad, Bet Meden.

Ji şern ku li ser Elk Bet hatine gotin: Şer Nisbn, şer Tinat (Strana: Hey l day hey l day) şer Elk Sof brahm Gijal (Strana: Drano).

Ev şer daw, di navbera Elk Bat eşra Elka de b. Sof brahm Gijal j yek Elk b, sedema şer ku Evd Simko, ji gund Mijmjok ji ber pirsgirka w bi xizm w Gijalyan re, gily Gijalyan li cem Elk Bat dike.. Ew gil dibe sedema şer di navbera Elk Sof brahm Gijal de.. Dibjin ku Elk Bat di w dem de dixwest bide xuyakirin ku, ew di herm de qebl nake kes neheqy li kesek din bike.. Hem j divb bide xuyakirin ku ew hikm li herm dike. dibjin ku Elk Bat di nav gel de belavkirib: Ez qebl nakim ku kesek wer şelandin, zor tade li kesek b kirin.. Yn ku zde gaviyan bikin, ez wan talan bikim..

   Dibjin, v paşiy Hisoy Şemok pismam xwe Mehmd Cimik li ser daxwaza mala Bet Haco xwarziy xwe Emoy Şemok kuştine wiha heyfa Elk Bet hatiye hilann..

   Hjaye gotin, end dostn Elk Bet ji misilman, zid xirstyanan hebn, di tev şeran de wek şran li kleka w bn.. Pwste em nav wan j bnin ziman; Şemn Hina Heydo ji Xiristyanan, Cirdoy zid ji zidiyan, Hemay lo Omer Şro ji Misilmanan. Ev her ar leheng di gel end lehengn din yn zid di tev şer, rdaw byeran de li kleka Elk disekinn nav wan bi nav w re t gotin hjaye em bjin ku Cirdoy zid pre hatiye kuştin.

 

* - Ev lkoln ji zardev gelek kesan hatiye girtin; hin ji mala Osmn (Bet Haco) ne, hin ji wan kalemrn ku ji bav kaln xwe bihstine hin ji zid filehn Tirbespiy ne di encam de a ku min durist dtiye, gotiye.. Ez nabjim ku her tişt di v xepartin de hatiye rast e.. Wek ku Kurd dibjin; goşt b hest nne.. Bi hv me ji wan kesn ku a rast btir zanin, me serwext bikin.

 

 

 

Kon Reş

Qamişlo, 01.11.2010

 

 

Vegere destpk

 

 

 

 

Copyright  1990 pen-kurd.org