pen-kurd.org

Helbest - Pexshan - Gotar - Daxwezan - Kampan - Endam

 

 

Nivsn din yn Nivskar Abdusamet Yigit:

DI WJEYA KURD DE JIN CIH W

-DEM BI DEM FELSEFE PŞKETIN

Vegere Destpk......

 Baw Tahir Uryan


    Baw tahir Uryan, zanistek kurd y ku di biasl xwe ji rojhilat kurdistan ya. Li ser serdeme ku ew l jn bya, hata nahaka ji, h ji, vegotin hene. Ku mirov li nava xalk di gerihe, mirov dibne ku li ser w zanebn ziman w y xwe pir vegotin hene. Kurdiyaka w ya pir xweş ku mirov ji ye l Herr km neyne ser ziman heya. Bi v yek re, hjaya ku mirov li ser bisekin bne ser ziman. baw tahir uryan, mirovek bi bawer b. Di ser jiyana xwe de, w, pir mazin baweriyaka mazin da nişandin. Li jiyan, pir mazin hizir an ser ziman.
     Lii ser w zanista w ye di ser w de, ku mirov li ser dihizr, mirov pir pşketin tgihiştineke mazin dibne. Nav w ten li rojhilat kurdistan ma. Li bakr bi teybet ji, li başr kurdistan ji hata bihstin. Di civatn mr mazinan de di civatn mirovn navser xwe de, pir bahsa w zanebna w hata kirin. Li Cizre bota, ku bahsa w dihata kirin, ne km Feqiy teyran seydey mazin Meley Cizr bahs dihata kirin. Pir bi rz ji bahsa w dihata kirin. W, mirov mazin, di jiyana xwe de, di nav xalk de, hizreke mazina an ser ziman, Nzkatiyn xwe yn ku dana nşandin, li ser hevirdore w pir bandr kir. Bi v yek re, mirov kar bje ku ew zanistek mazin y xalk b. Baweriya xalk l heb. W, jiyanaka bi derwş buhurand. hevirdore xwe ji, li xwe, bi w yek da bawerkirin. Hizrn ku w anna ser ziman, pişt w re, zanistn ku hatin bandr li wan kir. Bi qas ku mirov ji vegotinn ku li ser w tne vegotin ji wan fahm dike, ew hinek pişt Baw Henf Dnwer re jn bya. W, hizreke mazin anya ser ziman. Mirov v yek, her weha dibne fahm dike.
     Ku mirov li ser baw Tahr uryan bi hizir, divt ku mirov w bi deme w re baş qanc fahm bike bne ser ziman. Pşketin tgihiştine deme w i b? Ev pirs, pirseke ku mirov bi pirs bersive w ji bi zan bid ya. Bersive v pirs li gor me pir girng e. Ku mirov v pirs rast di cih xwe de bi pirs bersiveke bizan bide, hing, w mirov bigihne hinek rastiy drok yn deme ji bi w re. Ev yek, her weha pir girng e, ku mirov li ser bisekin fahm bike. W, bi hizir tgihiştin xwe, snor xwe y deme xwe derbas kir. Divt ku mirov v yek ji, bne ser ziman. Zanistn deme yn kurd yn ne kurd, bandra w li wan bya. Zanistn ku bi asl xwe fars bn weke ku di nav kurdan de ji mazin bne Ferdews ji, mirov w bandra w li ser w dibne. Ji w ji wirde, mirov dibne ku li tgihiştine baw tahir ryan xwed derketin ji heya. Mirov v yek ji, her weha dibne. Ku mirov "Şehnema" ferdews dixwne, mirov v yek, her weha pir mazin dibne. Ferdews, deme ku pirtka xwe ye ku dibjin ku w nivsandiya, ye bi nav "Şehnem" de, ku bahsa Rstem Zal dike, dibje ku ew kurd bn. V yek rast tne ser ziman. Di vir de, divt ku mirov bje ku v rastiy bandra xwe li wje persan ji kiriya.
      L ku mirov bahsa baw Tahir bike, divt ku mirov hinek bi teybet bne ser ziman. Ji aliy wje ve, divt ku mirov wateyaka mazin  bidiy de. L di vir de, dema ku mirov li ser baw Tahir bisekin, divt ku mirov end gotinan bi deme w re ji bi w re bje. Ev yek ji li gor me, pir girng e, ku mirov bne ser ziman. L di vir de, deme ku mirov li ser Baw Tahir bisekin, bi deme w re bi w re, mirov divt ku li ser ziman w ji bikekin. Kurdiyaka w ye ku mirov kar bje ku pir pşketiya ji ya deme me ro, ne km pşkettira heb. Divt ku mirov, v yek her weha di ser de kifş bike. Ev yek, li gor me, divt ku mirov pir zelal bi teybet bne ser ziman. Ji ziman w y pşket, mirov fahm dike ku ew di deme xwe de, xwediy pşketineke ku pir mazin e. Divt ku mirov v yek her weha pir mazin bi bal bne ser ziman. De ne, di w heyem de, di civatn kurdan de, ziman, pir girngiyeke w heb. Divt ku mirov v yek baş grng bne ser ziman. Di civatan de, deme ku yek di axift ji, pş li ziman w y ku p diaxift l dihata meyzend. Deme ku li ziman w dihata meyzendin, du tişt di w meyzendin de l dihata lgern. Yek, pş, l diata lgern ku ka ew mirov ku diaxiv end bizane weke ku di nav xalk de gotin " di cih de" diaxiv. Ye din ji, her weha "ma gelo di deme axiftin de, kar gotinn xwe lev bne?". Nqte duyemn, her weha weke pirsek ya. Ev pirs, li ser zimn b. Bi v yek re, mirov kar bje ku pir li ser zimn baldariyaka mazin ye ku di nav civatan de li mirov dib heb. Mirov divt ku uv yek ji her weha bi teybet bne ser ziman.
     Ku mirov li ziman baw tahir ji, dimeyzen, bi dev herm y ku p diaxift ji, bi v yek, mirov kar bje ku pir pşket b. Ziman kurd, ji deme sumeriyan ye duyemn ve li ser hm bje hevokn pşketin tgihiştin, pşketine xwe dike deman jn dike. Bi v yek re, mirov kar bje ku demeke mazin pşket b, ew dem.Baw tahr, bi axiftina tgihiştine xwe ye di ser xwe ye ku an ser ziman de, tgihiştineke hemdem di kurdiya deme xwe de da kirin. Divt ku mirov v yek her weha bi teybet baldar bne ser ziman. Tgihiştine w ya ku w an ser ziman, h ji, di roje me de, baş qanc ne hatiya fahm kirin. Divt ku mirov v yek ji bi teybet bi teybet bne ser ziman. Ji aliy tgihiştine w ye felsef wjey ve, divt ku mirov pir li ser bisekin. Her hevoke w ye ku w an ser ziman, tde, tgihiştineke dem ye ku w daya der anya ser ziman heya. Divt ku mirov, v yek ji, her weha bi teybet bne ser ziman. Di v dem de, bixs ji, divt ku mirov li ser aliy w y felsef bi baldar bisekin. Ev yek ji, girng e. Nzkatiya w ya felsefk i awa b? W hizreke felsef ye awa an ser ziman dan hole? Ev pirs ku di ser de, ku mirov bi pirs ne. 
     Felsefe baw tahir, bi v yek ve girday, mirov kar gotin pve gotinek bne ser ziman. W, bi tgihiştineke zimn li tgihiştine jiyana hizirkir. Bi v yek, ew, deme ku mirov li ser dihizir, mirov w dibne. Mirov, divt ku fahm bike, ku felsef w, hm w, li ser tgihiştin ava ya. Divt ku mirov v yek, di ser de bne ser ziman. W jiyan, bi tgihiştin di dt. W, fahmkirinak di jiyan de, di dt. Bi v yek, dihizir. Di helbesteke xwe de her weha tne ser ziman:"
 
Demek ku mirov min ji der dixin, ez tm bi war te

Heger tu j min ji xwe der bixey, ez bi k gaz bikim bjim?!

Dilim ez derd te dam xemn e

Be baln xiştim bester zemn e

Hemn crmim k m te dost drim

Zi her ket dost dire hal n e?!

      Li ser hizirkirina li ser deme jiyan li ser tgihiştin fahmkirina w dihizir van gotinan gotinn xwe yn li dv van re tne ser ziman. Bi v yek, mirov kar bje ku ew di hizirkirin tgihiştine xwe de, bi v yek re, di tgihiştine xwe de, rastiyaka jiyan kifş dike. Bi v yek, ew li ser tne ser ziman. Hizirkirin, xoslet mirov y li jiyan y ku her mazin a ku mirov bidest xistiya. Ew, xwediy tgihiştineke ku v yek, bi mirov bide tgihiştin e. Ew hizir, dike, deme ku gotinn xwe weha bne ser ziman, w bi wan gotinn w re w ev yek were tgihiştin. Ew bixwe ji, di v tgihiştin de ya. Divt ku mirov v yek ji, baş  qanc pre kifş bike bne ser ziman.
    Ku mirov, li gotin axiftinn w li ser dihizr, mirov bi hesan fahm dike ku w perwerdeyaka baş hildaya. Pir xwandiya. Di nava xwandin zanebna bi xwandin xwe re ya kr ji ya. Mirov, v yek ji, pre kifş dike. Di derbar demn ber deme xwe de, xwed zanebna. Mirov, v yek ji, her weha kifş dike fahm dike. L ku mirov li ser w annyn w yn li ser zimn di hizir, mirov, tiştek din ji kifş dike. Ew ji her weha anna tgihiştine w ya li ser ziman a. W, di anna xwe ye li ser ziman de, hertim, weke ku hewldaya ku awayek zanist li gotinn xwe bike bne ser ziman. Mirov, ku li ser w dihizir, v yek biteybet kifş dike. Bi v yek ve girday, mirov kar bne ser ziman, ku w xwestiya ku zanebnaka bne ser ziman. Di ser xwe de, ew pir mazin e. Bi w mazinbna di ser xwe de, w hewldaya ku bne ser ziman. Deme ku anya ser ziman ji, weke ku di ser xwe de li bje hevokan gerehaya ku ka w awa bhtir bi zanebn bne ser ziman. Mirov, v yek bitgihiştin pre dibne. Gotinn ku ew bi away ku  tne ser ziman di civatan de, di ser mirovn ku l dihisnin de dide rniştandin. Ev yek ji, bixwe ji, ji tgihiştinek bixwe tt. Divt ku mirov v yek bi teybet bne ser ziman. L di vir de, gotinaka w ya din ji bala mirov dikişne;
 

-Xdawenda! k bşim ba k bşim?-

Mije pirr eşk xnn ta k bşim?

Hemem kez der biranin s te ayim

To kem ez der biran va k bşim
       Di vir de, pirran, li ser şandina mej bi xwandin di sekin. Ji v yek, mirov fahm dike ku w pir girng daya xwandin zanbn. Weke ku xwestiya ku v yek, bi mirovn li dore xwe ji, bide fahm kirin ji, Her weha mirov, v yek pre di gotinn w yn ku hata deme me hatina ji wan fahm dike. W, pirr girng daya xwandin. Pirr girng daya "ilm" "rfan". Mirov, v yek, ji gotinn w yn bi tgihiştin fahm bike. W, ji wan gotinn w yn bizane, mirov fahm dike ku w deme xwe pir mazin bi bandr kiriya. Zanistek weke w, ne mumkun e, ku ji aliy mr mirovn ku li dore mr yn navser xwe ve ji, bi rz new pşwazi kirin. Mirov kar bje ku w rz standiya. Ji xwe, ku mirov li ser xosletn dem dihizir, mirov w yek bizweze bitgihiştine kar bje. Xosletn dem, yn ku hebn, li ser astaka bilind bn. L di qasra mr de ji, pir mazin pşketi bn. Li qasr, pir li wan dihata meyzendin. K baş qanc zanib biaxiv, w li ber mr axiftibana. Ku derwş ji bana, w di nav civat mr de, ku i krhatiyn w hebn, w dabana nşandin.

Mirovn her weha ku bizane ne, aqil xwe hertim li civatan tnine ser ziman. Li wan t hisandin. Di nav xalk de ji, pir mazin bahsa wan t kirin. Her kirineke wan ya ku bikin ji, li gor zanebna dem wateyaka ku di baweriy de ji bihatana ser ziman dihata ser ziman. Ev yek, ji aliy mirovn zane, yn ku di nav xalk de bn, dihata kirin. Ji bo baw Tahir ji, di nav xalk de gotin hene. Gotinn ku di derbar w de, dihatina ser ziman hebn. Di nav zanistn kurdan de, y ku her zde bi gotinn di nav xalk de derketib pş Bahll Bizane b. Ev yek, bya sedeme bna zimanek wjey y di nav xalk de ji. Di nav xalk de, rehet li gotina xwe bi bawer anna ser ziman, v yek maztir di ser mirovan de bi rz dide rnandin. Mirov ji gotinn Baw tahir, fahm dike ku w pir ji xwe bi bawer zimanek ku mirov bje ku bitgihiştine wjeyya anya ser ziman. Ev gotinn w, di v xal de ji me re ji gotina me re rohn ne:

Xwed! bi k bjim, bi k bjim?

Mijang pirr hstirn xwnaw, ta king bjim?

Demek ku mirov min ji der dixin, ez tm bi war te

Heger tu j min ji xwe der bixey, ez bi k gaz bikim bjim?!

-Dilim ez derd te dam xemn e

Be baln xiştim bester zemn e

Hemn crmim k m te dost drim

Zi her ket dost dire hal n e?!

Bi gotin, her weha ew mazin b. Bi tgihiştin b. Deme ku dian ser ziman ji, bi zimanek xweştgihiştin dian ser ziman. Bi anna xwe ye li ser ziman ji, her weha pir mazin an ser ziman. Bi v yek re, mirov kar bje ku zimanek Baw tahir y ku di nav xalk de hatiya pejirandin y wjey ji afiriya heya. Ev yek ji, divt ku mirov bi teybet bne ser ziman. Ziman w y wjey, li gor tgihiştin hebna pşketin tgihiştine hizir ye dem di w de rniştiya. Divt ku mirov v yek ji, her weha bi teybet bne ser ziman. Li cem ziman w y felsef, y wjey ji heya. Di gotina xwe de pir mazin helbestwer ya. Divt ku mirov v yek ji, her weha bi teybet bne ser ziman.
        Baw Tahir, bi v yek, mirov kar bje ku bandra w li ser deme w heya. Li ser zanistn deme w heya. W hizreke mazin di xwe de d nav xalk de anya ser ziman. Divt ku mirov v yek car bi car kifş bike bne ser ziman. Ziman w y ku bi hizir tgihiştin afiriya, ku were tgihiştin, w ji gelek aliyan ve ji, w me rohn bike. L di vir de, divt ku mirov bi v yek ve girday bal bikişne ser xalaka din y ku pir girng e. Ku ziman Baw Tahir were tgihiştin, w di qada felsefe zimn zimn bixwe de ji, w me biagah bike. Ziman w, her weha ji ber v yek ji bi v aliy ve ji, divt ku were lkolnkirin tgihiştin. Ev yek ji, pir girng e. Ziman, kurd, hinek xiosletn w yn w deme yn v dem ne wek hevd ne. Ku mirov li ser deme Baw tahir bisekin mirov w pşketineke zimn ji her weha kifş bike. Ji aliy zimn ve, Baw Tahr ji l Herr ji, weke du zimanzanan in. Divt ku mirov v yek her weha bi teybet bne ser ziman. Xoslet w dem yn zimnh baş ne hatina fahm kirin. Xosletn w dem yn zimn, di qada pşketin de xwe didine nşandin. Her bje ku di w dem de di zimn de b kifşkirin, w ew bje di qada felsef tgihiştin w ye dem de ji w biwate b. Divt ku mirov v yek ji, her weha pir baş qanc bne ser ziman. Ji demn pişt deme Medan ve, rojhilat kurdistan, di qada zimn de, hinek pvajoyn ku ro ji, h ji, divt ku werine fahmkirin buhurand. Mirovn weke baw tahir ji, di navende w pşketin de cih war digir in. Divt ku mirov v yek di ser de bibne.
        Bi v yek re, bi baw tahir re, li ser deme w ji sekinandin ji pir girng e. Deme w, xwediy i pşketin b. Kurd, di w dem de bi ser xwe bn. Di hermn xwe de bi ser xwe bn. Serweriya wan ye li hermn wan heb. Bi w yek, mirov divt ku pşketinn w dem bne ser ziman. Ku mirov, bi v yek bne ser ziman, hing, w hinek rastiyn ku pşketine ji, w xwe zelal h baştir bidine ber avn mirov. Divt ku mirovv yek ji her weha pir mazin bne ser ziman. Rojhilat kurdistan, weke bakr başr kurdistan ji, hata sadsala 15. min ji bi ser xwe b. Pşketinn xwe, bi xwe kifş dikir. Divt ku mirov v yek her weha bi teybet car bi car bne ser ziman. Mirov, bi v yek ji ku li w dem pşketin tgihiştine w dihizir, mirov ji ziman Baw Tahir ji fahm dike ku pir mazin xwediy pşketineke mazin e. Mirov, kar ziman baw tahir, ji w dem re weke neynikeke ku li w dem bigir bne ser ziman. 
      Li ser away ziman w, mirov kar di vir de hinek din ji bne ser ziman. Ziamn w, pir bizane b. Di nav xalk de weke "baw" dihata navkirin. d piştre, li pşiye nav gotina baw bicih bya. W, deme ku dian ser ziman, bi awayek helbestwar(helbestger) ji dian ser ziman. Ji ber ku ji wan gotinn w yn ku weke beytn helbestan dihatina ser ziman, hizr w dihata ser ziman frkirin, d wilo tne bi w away l ne dihata ser ziman.Li ser v away ziman w y helbestger, heya roje me ji, h ji, vegotin li hermn kurdistan tne ser ziman. Her mirov ku li wan gotinn w dihisnin, ne ten weke gotinne helbest l dihisnin. Ev yek ji, di deme ku qasde gotin de, car bi car bya. Ji kjn aliy mirov li gotinn w meyzen, mirov w tgihiştineke felsefe w bibne. Weke ku gotinn bi du boyutan hatina ser ziman. Yek, bi nzkatiyaka wjey helbestger ye din ji, bi nzkatiyaka hizr ye felsef ku bi nav w di civatn kurdan yn her şev dihata ser ziman. Bi v yek re, miorov kar bje ku weke car bi car di derbar gotinn w de biryar dayn ji hem di civatan e hem ji di nav xalk de zor bya. Bi kjen aliy ve bnine ser ziman, ew hinek ji wan re zor bya. L weke ku seydayan dikir, car bi car, bi herd aliyan ve ji dihata ser ziman. Mirovn ku diann ser ziman hebn. Ev yek, hata roj me ji berdewam dike. Bandra baw tahir biqas li kurdan and pşketine wan bya, wilqas ji di demn piştre de, li persan ji bya. Ji ber v yek, wan ji di dem de, li gor xwe hinek gotinn w yn ku bi nav "pehlewkan" anna ser ziman hena. 
 
    05. 06. 2010 /Abdusamet Yigit


 Vegere Destpk......

 

 

 

 

Copyright  1990 pen-kurd.org