pen-kurd.org

Helbest - Pexshan - Gotar - Daxwezan - Kampan - Endam

 

 

Nivsn din yn Nivskar Abdusamet Yigit:

DI WJEYA KURD DE JIN CIH W

-Baw Tahir Uryan

Vegere Destpk......

 DEM BI DEM FELSEFE PŞKETIN


Li ser droke felsefe sekinandin, mirov bi dilper dike. Felsefe, pir mazin xwediy demne pşketin ne. L ew demn w, h wilo zde li gor xwe bi temem ne hatina ser ziman. nhate nahaka, bi teybet ji ji demn ber zayn yn antik ku li Grek wanderan bna hatina ser ziman. Ev ji, weke droke felsef ye destpk hatiya ser ziman. Divt ku mirov her bike ku deme antik ye Grek, demeke pşket ya. Di w dem de, felsefe dibe tgihiştineke şaristaniy. Şaristaniya li ber bahra reş ku pşket ji wir hate bi ber deryaya mazin de di ku hermeme mazin ku j re Anatolia t gotin l pşketin dibt. Bi v yek re mirov kar w bne ser ziman.
Pşketine felsefe, li Anatolia, ji demn ber zayn ji sadsaln 8 bi vir de dest p dike pş dike. Ber w ji, demn pşketin yn ku hene, bi xwandina rojhilat ber Dicl ber Firat re tne ser ziman. Bi teybet ji, mirov kar deme Homeros, ji w pşketine Grek re weke destpkek bne ser ziman. Ev pşketin ji, pşketineke mazin e. Homeros, bi mejiy xwe y ku t de girt re pşketinek dide kirin. Bi v yek re mirov kar w pşketine w bne ser ziman.
     Pşketine Anatolia Grek, divt ku bi v yek hinek weke demeke n ku felsefe d afiriya bya pşketine şaristaniya ye ku di derbar w de tgihiştin bya ya. V yek, mirov divt ku bi teybet bne ser ziman. L deme ku mirov bahse felsef dike, mirov bahse pşketine hizir tgihiştine di derbar de dike. Bi v yek re ji, mirov divt ku bne ser ziman ku hizir pşketine w ji wir dest p nak. Ku mirov bixwez her destpk, divt ku mirov hinek h ji bi demn ber de her. Mirov her deme Sumeriyan. Deme Sumeriyan, demeke ku pşketin l pir mazin bya. Şaristani pşketiya. Bi şaristaniy re saz dezgehn w hatina afirandin ava kirin. Bi v yek, Mirov kar Demn Sumeriyan, weke demne pşketin yn şaristaniy pş kifş bike piştre ji, p re kifş bike ku di wan deman de pir mazin pşketine pşket ye bi hizir bya.
     Şaristan bixwe ji, divt ku mirov di destpk de bi end gotinan ji b hild dest hinek w ji bne ser ziman.De ne, deme ku em bahse felsefe dikin, ku ne rastrast ji b, mirov hinek ji bahse şaristaniy pşketine w ji dike. Ev yek wilo ya. Felsefe bixwe, di asl xwe de pşketineke deme şaristaniy ya. Mirov divt ku v yek di vir de di ser de kifş bike bne ser ziman. P re ji, hinek di derbar w de kifş bike bne ser ziman.
       Şaristan, temen w bi sazavabna w re li ser tgihiştin ya. Saziy w yn ava dibin hem ji, yn ku bi tgihiştin hatina ava kirin in. Mirov v yek ku kifş kir, d mirov kar bje ku hebne tgihiştin bi pşketine hebne felsef re bi şaristaniy re heya pşketiya. Sumeriyan, ol, pş xist. Hizre ol han hol. Ev yek, t w wate ku deme ber ol ye ku j re t gotin deme pşketin ye Mtolojiy ji buhurandina di xwe de di demn xwe de. Her weha ev yek weke tgihiştinek xwe dide berav.
     Şaristaniya sumeriyan, bi tgihiştin pşketiya. Pişt w re gelek şaristan derketina na. Şaristana pişt wan re ku hatiya nav xwe mazin li drok hoştiya ya, şaristana Misrekevn e. Misre kevn, ku mirov w bne ser ziman, ku bi end gotinan ji b, mirov kar bje ku ew bi tgihiştin ava bya. W demn sumeriyan yn ku pşketine pir baş qanc xwandina. Ew di xwe de bi tgihiştin kirina. Bi wan re, tgihiştine xwe ye dem afirandiya hanya ser ziman. P ji, şaristaniya xwe pş xistiya.
      Sumeriyan, bi teybet, divt ku mirov di ser de w pir baş qanc kifş bike bne ser ziman. Demn wan yn ku pşketine, bi qas ku hatina kifşkiirn bi wan kifşkirina i hizr me re dibin ji, divt ku em bnine ser ziman. Ev yek, ji bo tgihiştine rast  pak pdiv p heya.
     Deme Sumeriyan, demne dirj in. Pşketine wan li ber Dicl Firate dest p dike. Dicl Firat, bi away xwe w dem y ku pir bilind, ku qadaka pir mazin digirt, li ber w pşketineke pir mazin ku mirov w bi teybet bne ser ziman bi şaristaniy pşdikeve. Ew pşketin, pişketineke temen e. Mirov divt ku v yek her weha di ser de bne  ser ziman bje. Berdicl berfirat, ji ber ku ji jiyan jiyandin re cihne her baş in, d mirovan bi xwe li wandern ji bo jiyan jiyandin girtin re, d pşketin bi pş dikeve. Şaristani, bi bicihbn dest p dike. Li wir, bicihbn, destpka w heya. ew destpk ji, destpka mirovahiy yer her kevn e ku mirov w wilo bne ser ziman.
      Jiyana, li ber av li ber dicl firat, bi v yek dibe temen pşketin di jiyan jiyandin de. L ev jiyan jiyandin ji, jiyan jiyandineke bi cihbn ya. Bi v yek, mirov divt ku v yek her weha bi teybet bne ser ziman.
     Ber dicl, her weha divt ku mirov w di ser de kifş bike bne ser ziman. Li vir, di pşketine li wir de, jiyan hin bi hin temen xwe ji temen diafirne diyar dike. Ev ji, hin bi hin mirov re bi tgihiştin bicih dibe. Bi w bitgihiştin bicihbn re d hizre şaristaniy pş dikeve. Di jiyana bicihbn de, hin bi hin bi pergalbn diafir. Malbat, tax di asta her bilind de gund diafir in. Piştre hin bi hin bi ber bajarbn ve yin dibt. Ev pşketin, di asl xwe de pşketine şaristaniy de. end ku tgihiştin di afir, d pşketine w ji mazin maztir dibe t ser ziman. Pşketine w ji, her weha pir mazin dibt. Malbart, saziya her bingeh e. P re, parastgah diafir in. Ev cih cihn ku d w di wan proz biafir nin. W ew, bina temen pşketineke mazin di jiyan de. Bi wan, w hizir bi pergal bibe w jiyan bi w pergalbn bi pergal bibe w jiyan bi w bi xal zagon destr bibe. Her weha d gav bi gav w pşketin bibe. Ev pşketin, li ber Dicl dibt. Li ber Dicl li ber Firat dibt.
       Li ber Dicl li Ber Firat, pşketina ku dib ji, her weha pşketineke pir mazin ye ku mirov w pir mazin bne ser ziman e. Tgihiştine ku li wir diafir, temen pşketin li hermn dora xwe bi jiyana ku diafir re dibe. V yek, mirov divt ku bi teybet bne ser ziman. ...
 
        JI DEMN BER ŞARISTANIY HATE DEMN ŞARISTANIY PŞKETIN ..
        Demn ber şaristaniy demen ku mirov wan bi teybet fahm bike li ser wan bisekin ne. Bi teybet ji demn Zeolojk hata demn Peleolotk Neolotk ji, pşketinn ku dibin, dem bi dem bne fahm kirin girin in. Girngiye wan ji, ji bo fahm kirina pşketin pir girng e. Bi teybet ji, di kijan demn de kijan herm bi teybet z ji jiyan jiyandin re veb, w b fahm kirin. Ji demn Zeolojiy ku weke "demn dnazoran" ji tne bi nav kirin fahm kirina wan ji bo fahm kirin tgihiştine di derbar dinye me pşketinn tde yn ji aliy Zeolojiy her weha fzka w de girng e. Ber nahaka dinye me di awayek awa de b? Ew fahm kirin girng e. Li ser w hinek hizrn ku Zeologan yn ku tne ser ziman hene. Ew hizir hinek ji jev cuda ne ji. L bi teybet ji, di xalak de levkirin heya. Ew ji her weha ku ji aliy hebn ve arde diny her tim di guhar. Arde diny, di guharandin de ya. Zeoloji, v yek, wan labitandinn di ard de bi pşketin demn ber yn ku hatina jin kirin  re ji xwe re dike mijar li ser bi lkoln kirin dihizir. Ji deme cihana y her mazin demdirj ku j te deme "Preqambriya" ji t gotin ku t gotin ku ne bin 3 an 4 milyar sal re ya, pişt w re pşketinn ku dibin bi demn kin yn ku weke "demn Pretozoyk" re ku ne bin end sad hezar salan re ne di wan deman de d jiyan bi nebat tiştn wilo re diafir d her weha pşketin dibin dibt.
      Ev dem, demne ku weke t ser ziman ji, demn ku d ji jiyan bi tiştn(jndarn) ku w bijn re diafir in. Jndarn ku diafirin ji, yn ku destpk ne  ew ji jndayn yek Şany(Celle) ne. Jndayn yek şaney, jndayn destpk ne. Ew ji, di demn pşketinn yn bi xwe re yn ku di buhurnin, d hin bin pşketinn dibine jndayn pir şaney. Peşketina wan, bi av di nav av de destp dike. Bi v yek, d mirov kar bje ku jndayn pş bi av an ji di nav av de diafir in dijn, d. Pşketine wan destpkek mazin ji jiyan re bi xwe re ji. L ew jndayn ku diafirin ji, w demne pir mazin yn pşketin w bi xwe re bi demn jiyan re bijn. Jiyan, d mirov kar bi wan re afiriya di jiyandin de ya. Şanyn ku di afirin, h ku di hundur wan de pir destpk ji b, genetike wan heya ew ji ji qeydkirina wan e. Bi v yek, d ew pşketin, di xwe de weke ku xwe hilda b awlakariyak ji. Her weha ji t berav. Di rastiy de ji wilo ya. He jnda, end ku bik yek şaney ji b, bi v yek re d dikeve pşketin de. Genetik di vir de weyne w, morv kar bje ku di pşketine dest pk de pir mazin a.
     Her pşketin demn pşketin, di xwe de hinek bi cerbiniy demjniy pşketine xwe di xwe de qaym dike. Bi v yek, d demn jiyandin yn jndayn yek şan ji, bi v yek away pşketin, di deman de dubuhur di buhurna wan de di dem de xwe digihne deme xwe ye pirşanbn. Bi v yek, d mirov kar bje ku pşketineke mazin ye li jiyan bi v yek temen w t avtin. Bi v pşketin, d hin bi hin w bi jndayn pirşan re w d jndayn pir mazin w d bi afir in. W li jiyan pir jnda bi afirin. W xweza bi aifir. Di rastiy de, ew pşketin bna jndayan ji bi xwezay re ya. Ji xwezayn neqt bxweza ya. ..
      Xweza, bi pşketine w re d jndayn pir mazin ku d li diny deng derdixin dibin. Temen malbatitiy t avtin. Weke ku di kurdya ber de t gotin ji komn nebatan yn ku weke malbata tne bi navkirin ji wan re "femiliya" diafir in. Bi afirna wa re, li jiyan temen pşketin, d ji aliy jiyan ve bi hebnn pir al re berdewam dike. nebat ku em bjin şnatiy her cureyn w ku hebin yn yn bi yekşan ji, pişt bna w pirşane bn pior zde diafir in. Ew jndayn yekşan yn pişt w dem ji, bi hebnn xwe re ji jndayn yekşan yn ku ber w dem hebn yn destpk bn, ji wan cuda na. Mirov kar v yek bne ser ziman. Bi genetik re, ew yekşanebna wan ji, di xwe de mereteyek bi genetik dihilne. Her weha divt ku mirov v yek ji her weha bne ser ziman. Rewşek ku b, piştre ne bi dem re b ne ji bi bn re b, dubarabna w nn e. Mirov w nabn.
       Ev pşketin, piştre w pir mazin hebna xwe bide berdewam kirin. W hin bi hin pir mazin bibe. Şan genetik, di w dem de deme ku digih deme xwe ye pirşanebn, d pir mazin bi wne dike diafirne. L piştre ew pşketin afirandina ku b ji, w jiyandin re w hin bi hin w di xwe de bi pş bikeve bi nirx bibe. Ew ew ji tde bi nirx tgihiştin w giraniyek ke. Ew pşketine ku em j re bi tgihiştin bahs dikin tnine ser ziman, di rastiy de qeyde bi genetik ye di şan de ya. Ew bi afirandina xwe re mazin d diafirne pş dixe.
    Ev dem, pşketine w, bi hebne xweza heway ve ji girday ya.end ku hewa dibe bi dem re ku hin bi hin germbn ji drjn ku ji roj tn germ di wan de zde dibe, d hin bi hin w guharandin bi wan re bi w hebne thne roj re ji bibe. Ev yek ji, her weha pir girng e ku mirov w kifş bike. Bi kifşkirina w re, w pşketineke mazin ye dem biafir. Dem, d w biafir in. yan w demsal bi afir in. P re ji, w di navabna roj diny de qatn ku trjn roj re di wan re t ku t ji, d hin bi hin bandr w wilo d mazin li jndayan nek dibt. Ji ber ku trjn destpk pir jidahbn, d jndayn ku dibn ji li gor w ji bo ku karibin di bin w de bijn erm wan diafir. erm Dnazoran ku mirov bje ku ka ima wilqas str b, mirov divt ku ji v hebne rewş trj dr bersivek nediy de. Ev yek, her weha pir girng e. Ev yek rewş, ne ten ji bo jnda  erm wan wilo b, her weha ji nebatn ku şn bbn ji wilo b. Ew ji, di w şert merc de bi awayek ku karin xwe bi parezn bidine berdewam kirin diafir in. Thne ku dihate diny ye roj ye ku di w dem de h qatn atmosfer yn ku hebn nebn an ji ne weka ye roje me b. Piştre, ku dem tve di hin bi hin atmosfer diafir, d thne trjn roj yn ku tne diny weke ku weke ku di nav avak de bne şiştin tne tenikkirin zirevkirin. Bandra trjn roj li jnda nebatn ku di bn ji bn pşketine wan ye di xwe de pir mazin e. Nebat, ne p bin, w nikaribin wilo zde bibin mazin bibin. 
      Bi w, jndayn ku dibn ji, pir mazin b. Ma ku tpişkek ku ro di roje me de biqas tekiliyek dirj  mazinahiye w heya, di w dem de biqas qama mirovek  j dirjtir ji ku mazinbnaka wan heb, ma mirov w awa w bne ser ziman. Roj, thn trjn w, ku digihine jnda d ew j bi bandr dibe genetik w ji j biafir dibe. Her weha divt ku mriov v yek ji bi teybet bne ser ziman. Li gor zanistn ku di roje me de hene tgihiştine w, mirov her weha kar v yek bi rehet bje bne ser ziman.
   Genetik, di w dem de, weke zanistek roje me ku awa ku di hizir li ser rewşan ji wan dike ku ancaman derxe, her weha di w dem w kar w y w dem w dikir. Zanist roje me, di ser xwe de digir, w ji di xwe de digirt li gor w xwe diafirand. Mirov kar bje ku ew ji zanist roje me zanisttir ji b.
    Hate ku dem t deme dawiy ya mazin ye Zeolojiy, jndayn ku bna, d serweriya wan li jiyan li diny bya. Mirov v yek ji dibne. L ew jndayn wiilo ku di roje me de mirov dikeve zore de ku w mazinatiya wan fahm bike ji, d hin bi hin ji hol dirabin. Ji hol rabna wan ji, bi thn ji şikeştina ye trjn roj her weha bna atmosfer ve mirov kar gird bne ser ziman. Li gor hinek zanistan ji ku pir bi deng ji t ser ziman, taqna wolkanan bi w windabna wan, ne wilo zde ya. Ku taqn pk hatibin ji, her weha hem ne bi w windabna. Ji ber ku her jnda bi zabn zdebna weha hebne xwe dide berdewam kirin. L ku derfet her weha ji w rewşe w re namne, d piştre, d mirov bike neke w nikaribin ku hebne xwe bidina berdewam kirin.
Di roje me de w dnazorek bij bi away w roj? Bersive v pirs, w hinek ji v pirse ku me pş pirs re ji w b bersiv w tgihiştinek pre bi w dem re bide kirin. Ew dnazor, divt ku w rewşe hewaye xwe de bij. Ev ji her weha heya divt ku mirov v yek ji wilo fahm bike.
   Bi bna atmosfer re li diny temen pşketine jiyana jndayn pirşane pir zde b. Pşketine wan pir b. Hebnn wan pir bn. Bi v yek d demeke n bi bna atmosfer re di jiyan de dest p kir. Atmosfer, rewş jiyan y ku ew jndayn pirşan tde dijn diafirne. Her weha divt ku mirov w ji kifş bike.  Atmosfer, her weha di v yek de ji bo fahm kirin girng e. hebne Atmosfer  bna w rewşe w ye ku w di afirne bna w berdewam bna w ji girng e. Jiyana li diny mirov kar bje ku bi hebne atmosfer re girday ya? Bersive w pirs ji bi xwe re mirov digihne hinek tgihiştin na ku mirov p deman pşketine deman yn bi diny ji aliy zeolojiy re fahm bike.  
     Ev demn pşketin ne b hebneperesendin ne. Peresendin, di jndayn ku dibin de dibt. Di bn  mirin de pşketineke ku mirov w bi teybet ji jndayiy re bne ser ziman heya. Her mirin, bi xwe re zndbnek bi hebne peresendin re dihne. Peresendin, di jndayn ku dijn hebne xwe bi zabn  her weha zdebn didine berdewam kirin de pşketineke li gor dem dide kirin. Genetik, di jndayan de temen w pşketinn bi afirandina xwe de diafirne. Mirov di vir de di v rewş de nikar genetik ji peresend dr bike wan bi teybet ji jev dr bne ser ziman. Bi v yek re, mirov kar w peresendina ku di wan de dibin mirov kar bne ser ziman. Peresendin, di xwe de di ponij. Bi w yek, di xwe de bi hebne xwe re rewşe xwe re ku deme xwe ye n bi zabn re bi jndayn din re da dest p kirin, w cerbn ku di jndayn pş de bna bi bn, mazinbn  pr bn re afirne ji di xwe de di w afirandina xwe ye dawiy de bi wate bike.  bi v yek, peresendin, mirov kar bje aliy w ku mirov biolojiy re bne ser ziman, di vir de mirov ku di hizir derdikeve pşiye me ji me bi p hizirandin di xwez. ..
     Peresendin, di vir de, divt ku em hinek d ji li ser bisekin in w pir baş qanc fahm bikin. Ew bixwe ji, divt ku ji bo tgihiştinke pir baş  pşketine qanc ji were tgihiştin. Ew ji, ji hebne w ye girng ku em di derbar w de xwed zanebn in, ji w zdetir girngiyek bi xwe re dide berav. Her weha divt ku mirov v yek bi teybet bne ser ziman. Jndayn ku bna pşketine, ji aliy bolojiy ve bi teybet tgihiştinek ji mirov bi fahm kirina wan re dixwezin. Em w fahm kirin ji deme pşketin ye bi yekşan re hate ku t deme pirşan, mirov awa kar w fahm bike bne ser ziman. Dem bi dem pşketine w, mirov w divt ku fahm bike. Di rastiy de ji, ev yek, zanebne w di pşketine di mirov de yn ku dem bi dem bna di genetik mirov de wate wan heya de bi hebn in. Mirov kar v yek bi teybet bne ser ziman.
   Pşketina ji yekşane bi jndayan re dest p kiriya, hate ku t pşketine destpka mirov bixwe ji, her weha di mirov de bi hebne xwe re heya. Ew ji, ku hate kifş kirin, w hing b dtin. W b fahm kirn. Pirtka mirov, genetike mirov w di xwe de dihilne.
Dem bi dem pşketinn ku bne tde bi wate ne. Ne ten ji bi mirov ji bo her jnd ev yek wilo ya ku mirov w wilo fahm bike. ..
     Bi Pşketine mirov re, hebne pşketine jndiyan ji dikeve demeke xwe ye n de. d hin bi hin, w pşketin hebe.W d meji pş bikeve.Meji, bi sad hezar salan demn pşketin di xwe de di buhurne hate ku t  digih deme xwe ye ku w karibe bi hizir. Weke ku zanist dibjin ji deme naendertal hate ku deme homo sampyans, her weha pşketine mirov t destp kirin. Bi v yek re, demn mirov d dest p dikin. Ew dem dawi ye ku t gotin ye homo sampyans, deme ji deme ajalbn qtbn e. Her weha d rewşeke din di afir. Destpka w qtbn bi pşketine meji destpka hizirandin ya. Bi aqil bidest riya xwe li jiyan xatandin e.
       Xosletn jiyana mirov yn bi femilyabn ji, di vir de derdikevina pş. Hin bi hin qilant derdikeve hol. Qilanti, deme ku d mirov bidest afirandina xwe ye li jiyan bi kom ji dike. Kom diafir in. Bi hev re jiyan diafir. Li hevd meyzendin ji hevd nern girtin di ser de ew bi w wnebne w re bn aqil d diafir.
        Jiyana, d dikeve deme ku di mirov roj j re dibje peleolotik. Ev dem, deme ku pşketine weke mirov bya. Deme qtbna mirov bi mirovbn ji hebn ajalbn ya. Bi v dem re, demeke pşketine ku nz 40 an 50 hezar sal heya. Heya ku ev dem h ji dirjtir b. Ev dem, li gor pşketine di mirov de ye bi ber mirovbn ve w dyar dike. Ev dyarbn, d dyarbnaka mazin ye drok ya. Ev pşketin ji pşketineke drok ya. Mirov d dibe  li ser lingn xwe dimeş bi away xwe re ji pir mazin bi ber mirovbn ve pşketineke mazin jn kiirya. Di deme neolotik de ew awabna mirov, mirov kar bje ku pir mazin nz away mirov y demn nz me dibt. W hate ku dem were deme ku j re t gotin deme Neolotik, w d pşketineke mazin b jn kirin. Hate ku hatina w dem dibe, d wl reng mirov bi mirov bi temem hema bja w kifş bibe.
W ew mirov roje me, w away w b standin. Bi v yek re, di ser de ji meji ji d bi dest afirandin dike. Ji hewirdor bi nern dmenn ku diafirin di meji de, dibine temen bn qil di dem de. W d malbatt ji bi pş bikeve. W jn mrt bi pş bikeve. Ev hem pşketinne ku di nav hev de d dibin di dem de dyar dibin di demeke ku li gor demn ber xwe pir kin de pşketineke mazin ji jn dibin. Komn mirovan yn ku diafirin hene. Ew dibine temen qilatiyn piştre. W l aşrn piştre ji temen wan ji wan bt.
      L w bikombn re d hyayerş d w buiafir. Serek kom y pşeng y ku her mazin y mr e. Ew r şan dixe ji xatarayan encamn qilan xilas dike. Jin mrtt kifş dibt. Malbatiti kifş dibt. Bi malbat lev kombn heya. Di malbat de zarok bna wan mazin kirina wan bi li ser xwe girtina malbat re dibt. Mr bi nr  hatina xwarin re bi kiirn jev belabkirina jin re pşketine xwe dide berdewam kirin. Hate demek bi jinek re end mr karinbikevine tkiliy de.
An ji bi mrek re her weha end jin karin bikevine tkiliy de. L ev yek ji, d hin bi hin ji hol di rab. Nirxn malbatitiy diafirin. Nirxn ku diafirin ji malbatitiy bi pş dixin. W bi d bi r ve dibin. W hin bi hin, d nirxn ku nzkatiy kifş dikin bi afirin. Ahlaq, w biafir. Ahlaq, bna w, mirov kar weke destpkeka şoreş bne ser ziman. W piştre ev pşketin, gelek pşketinn ku bibin w bide kifş kirin. W nirxdariy nzkatiyn ku li hevd dibin w bide kifşkiirn. W nzkatiye jin mr ji jevre kifş bike. W nzkatiya ji miriyan re kifş bike. Ev kifşkirin, w bi xwe re hinek tgihiştinne dn ji bi xwe re bne. Hizre mirin na derekedin w bi xwe re bne. Piştre w ew der bi tgihiştine pşketine w re w bibe dinyeyekedin ye ku heya. W nzkatiyn di naqabna serek kom ancamn kom ji w b kifş kiirn. Ev hem h gelek aliyn din yn ku w bne jn kiirn, w bi nirx w nzkatiya wan b kifş kirin. Ev pşketin, d pşketine pş ya mazin ye ancama pşketine aqil ye bi tgihiştin e. 
    d dem, bi v pşketin t demeke n ku j re d t gotin Neolotk. Ev dem, d demeke n ya. Ev dem, bi nirx e. malbatiti tde afiriya. Nirxbn tde heya. Wek din ji, mirov kar bje ku bi pergalbn ji tde heya. malbatiti, pergalbna her mazin ye w dem ya. Temen malbatitiy y bi nirx w re li ser tgihiştin ya.
   Ev dem, demeke ku mirov w bi pşketinn tde pir baş fahm bike ya. Ji ber ku pişt v dem re demn şaristaniy tn ew dem li ser v dem pşketinn w bi pş dikevin. Her weha divt ku mirov v yek ji bi teybet bne ser ziman. Ev dem, di pşketina xwe de pşketinn dij, bi wan, demn piştre yn ku tn dijn dide kifşkiirn. Bi v yek, mirov divt ku v dem pir baş qanc fahm bike. Pşketinn w, pir mazin in. Mirov, di dem de fr di bin pergal de jn bn ji dibin. Di asta her bilind de di demn w yn dawiy de fr di bin destiy de jn bn ji dibin. Yan yn ku serdest e, wan dike bin dest xwe de. Bi sadan mirov di bin dest hikme yek serek de dij. Pve girday na. Ew i bje weke w dikin. Ew bje herne miirne, w ji bo w ina mirin ji. Ew bje herne ku der w ina w der. Ev hem kiirn nşanak, nişanakn hin pşketinn n yn ku di bin pre nişanaka pşketina bi pergalbn re ji ya. Pergalbn, di w dem de di seran de diafir piştre di jiyan de pş dikeve.  Xala her girng di vir de ye ku mirov w fahm bike ji, her weha pşketin bi tgihişt bna pergalbn ya. Ev pşketin, destpka w end ku wir li w dem ya, bi bna w tgihiştin pergalbna w re d ji w dem buhurbn ji dibt. Buhurbna demnŞaristaniy d dest p dikt. Demn şaristaniy, d mirov ji vir pde kar bne ser ziman. 
       Demn şristaniy, bi pşketine bi pergal re destp dike. Di demn destpk de bi pergalbn dibt. Weke tgihiştineka mazin mtoloji hebne w pş dikeve. Hizir kirin bi w, bi afirandinn di xwe de dest p dike. Deme Ber demn şaristaniy deme Neolotk, deme ku mirov di v pşketine ku em nahaka weke destpke pşketin derketina şaristaniy bnine ser ziman. Ev deme ku em j re dibjin deme Neolotk, di jiyan jiyandin de pergalbn daya ava kirin. Bi v yek, demne pşketin ji jn kiirn. Cih girtin bi komn ku afirne re dest p kiriya. Cih nas kirin li w mazin bn ji hin bi hin dibt. Bi v yek d hizre cih yan ye cihbn ji weke tgihiştin pş dikeve. Ev pşketin. demeke n ye pşketin ya. Ev tgihiştin, pşketine w, mirov kar weke destpka bn derketina tgihiştine şaristaniy bne ser ziman. Mirov li cih ku l bicih e, li wir jiyanek ji xwe re bi jiyana xee ye ku tde dij ava kiriya. Hin bi hin w nirx ahlaq w away jiyan ya bi mirov w biafir. Ev ji, d w b destpka pşketine nirxbna w jiyan pre ji tgihiştin. Tegihiştin, destpkaka mazin ye pşketin ya di rewşan de ya. Bi naskirin re destp dik. Nas kirin, hizre l xwed derketin bi xwe re dihne. W bi v yek, tgihiştineke mazin bi afir. Nirxbna di jiyan de bi jiyandn re diafir ji, w d mazin bibe.
     Bawer h di w deme ber deme şaristaniy de bi destpka re bi totemn ku hatina afirandin re dest p kiriya. Piştre w p re hizre anamizm de w xwe bi afirne. Ev d t w wate ku pşketine tgihiştin bi pergal dibe. end ku mirov toteman weke hinek şekl awayana ji bne ser ziman. L di asl xwe de di ser mirov de bna xwediy hizreke ku li gor dem mirov bi awayek pşket bi pergal bne ser ziman. Ew awa şekl yn ku diafirin, piştre w bine temen pşketine mtn ku w bibin w bi tgihiştineke deme xwe w bi pş bikevin. Ev ji her weha d dide nşandin ku pşketineke awa mazin ye dem d dest p kiriya. 
      Dem bi pşketinn bi xwe re, end di buhur deme pşketin ya şaristaniy ji, divt kuu mirov bje ku di cih de bi carek re bi v yek away w jiyana ku di deme ber de dest p kiriya ji hol na rab. Ew jiyan, bi tgihiştin dibe xwe ji xwe di buhurne. Bi v away w b buhurandin. Di demn tgihiştin de xosletek pşketin d bi v yek xwe dide berav. Bi pşketin ji astak buhurna astaka din pşketin buhurin dibt. Mirov kar di vir de careka din hebne peresendin bi br bixe. L ev hebne peresendin d di tgihiştin de di hundur w de hebne bi pşketinn ku di bin di de berdewam kirin.
      Bi v yek, d bi ketine deme pşketine ye ku mirov bi deme şaristaniy bne ser ziman re, pşketin ne bi boyutek bi gelek boyutn di nav hev de di hev re pşketine xwe dide berdewam kirin. Ev ji xoslet pşketin y bi tgihiştin re ya. Ev xoslet, w di deme şaristaniy de bhtir xwe bide berav. W bhtir were kifş kirin. W pşketin, ji zana ku mirov j zan dike bhtir bi lezek d bi pş bikeve.
     Pergalbn, her weha mazin di afir. Pşketin mazin diafir. Hizir bawer di afir. Bawer, di xwe de bi tgihiştineka mazin di deme pşketin ye şaristaniy de pş dikeve. Proziy ji d w ku bi i sedemn ku di pşketin de w bi pş dixe ji b. w pş bikeve li jiyan bi baweriy d serwer bibe. Ev pşketin, d w di gelek qadn din ji w pşketin bide pş xistin. Di despka pşketine demn şaristaniy buhurina ji deme Neolotk ye l de, d mtoloji, bi pş dikeve. Bi pşketin bi pergalbna w re ji, d şaristan ji bi pşdikeve. H ztir bi pş dikeve. Ew pergalbna w ye ku dibe ji, d pergalbn bi xwe re di hizir de dide kiirn.Ew pergalbn, pergalbna mirov ye di xata pşketine w de ye her mazin ye deme w ye pş e. Ev yek, her weha girng e, ku mirov w kifş bike bne ser ziman. W temen pşketin y bi şaristaniy re p re li ser w bidest ava kirina xwe bike.
      Di deme pşketin de ku dem t demn şaristaniy, d bi pergalbn pşketin dibt. Mtn ku afirn bi tgihiştin d hizire mtolojiy di afirnin p pşketineke mazin ye ku mirov w pir mazin bne ser ziman diafirnin. Bawer ji, d tde cih digir. Bi v away xwe y pşketin mt an ji bi tgihiştine mtoloji, d w biqas ku ji w pşketine şaristaniy dibe temn w bi w pşketine xwe re d w ji bna tgihiştin ol ji derketin pşketine re ji bibe temen. Her weha d pşketin bi awayek geometrik hebne xwe dide berdewam kirin. Bi v yek, d pşketineka mazin dibt. Ji vir pde, d bi smset mirov divt ku demn şaristaniy bne ser ziman. ..

        DEMN ŞARISTANIY BI TGIHIŞTIN BI PŞ DIKEVIN
       Demn şaristaniy, d demne ku mirov bje ku bi tgihiştin bi pş dikevin in. Her weha mirov divt ku w bi teybet bne ser ziman. Demn şaristaniy, demne ku d bi awa şekil şamaln xwe re yn ku li berav in bi pşketin bi mazinn xwe re. Şaristan, bi wate gotina xwe re ji wate jiyanaka bi pergal bi saz mendyn xwe re di xwe de dihne ser ziman e. Her weha mirov divt ku v yek bi teybet bne ser ziman. .
       Ku mirov bahse demn şaristaniy dike, bguman ber her tişt bi brxistin ji, w bi gotina şaristaniy re nav şaristana sumeran were bra mirov. Ew şaristan an ji deme şaristaniy ye deme destpk ya ku mirov w fahm bike bne ser ziman e. Ev destpk li Kurdistan ya. Li ber Dicl li ber Firat ya. Ji ber firat hate ku mirov t ber Dicl ji wir li dora van herd avan li qadaka pir mazin belav dibe. pşketineke mazin dibt. Ew pşketin, ye ku bi pergal e. Naskiirn mazinbn p heya. Mirov ji di w dem de, bipşketine ku dibe re dibne ku ji şaristaniyaka roje me ne kmtir pşketineke w ye ku mirov weke pşketineke destpşk bne ser ziman heya. Nivs ji t kifş kirin. Saz tne ava kirin. Bi wan ji, d jiyan mazin bi pş dikeve. Di rastiy de, demn sumeriyan yn pşketin bi hezar salan a. Hate roje me ji, h wilo zde na hatina fahm kirin ku ka end pşketineke mazin ye di xwe de kirin e. L em di zann ku ji zann di roje me yn di derbar wan de h maztir dirjtir jna. Mirov kar v yek her weha bi teybet bne ser ziman.
       Sumeri, pşketine wan ye ku ro ji kvalbarn wan yn ku wan tde rewş jiyana xwe hanna ser ziman de mirov dibne ku di astaka pşketin ku ji ya roje me re bi tgihiştin bi br baweriy ji dibine minaq in.
Her weha ev ji rastiya wan ye li berav heya. L ev pşketin, ne di demeke kin de bya. Di derbaer wan demn wan de wilo zde ti agahiyn ku ji destpka wan pşketine wan bi me bide fahm kirin nn e. L em bi zanebnaka ku gelemper di derbar wan de xwed zanebn in. Ew zanebn ji, tr nake ku em wan bnine ser ziman ji her aliy wan ve.
       L em di zann ku wan tgihiştineke mazin di xwe de pş xistina. Wan di demn xwe de bidest nivsandin ji kirina. Hizrn xwe hanna ser ziman. Komn ku bna mazin bna di nav xwe de her weha pşketineka mazin dana ava kirin p dijn w şaristaniy di dine berdewam kirin. Sumeri, demn ber xwe, end pşketineke mazin jne, her weha di xwe de bi awayek ku mirov bje ku bi sentez kirina di xwe de hanna ser ziman. Zanna wan pşketine bi w mazin dibt.
        Ji destenn wan yn weke yn "Gilgamş" "tfan" hwd, tgihiştine mazin di dine me. Ev destan radixina beravan ku wan di xwe de bi tgihiştin  pşketine w cihana xwe ye ku di seran de afirandiya. Mirov w dibne. Tgihiştine wan gihiştiya w ast ku li sedem bn hebn bigihihin. Hebn nebn, rast jiyan  hwd bi hev re li tgihiştine wan t lgern.
Mirov bi tgihiştine di ser xwe de fahm kiirna di derbar xwe de digirih. Dixwez fahm bike ku ka ji ku der hatiya. Li bersivan gern afirandina bersivan ji, di vir de derdikeve hol. Destana tfan, ji v yek re ji bna mirovan re vegotinaka ku di derbar bna wan de hinek dike ku wan bitgihiştin bike ya.    
   Destana tfan, dike ku vegotinek ji bn hebne mirov ye bne w re bne. Mirov awa B(xulq)? Ji w re dixwez vegotinek bne. Bi v yek re, mirov kar bje ku pşketine ku bya, bi asta ku hatiy de gihiştiya astaka ku bi hizirkiirn afirandin p b kirin. Di rastiy de, destana tfan tiştek d ji bi xwe re dide r. Ev ji her weha, d deme derketin pşketine hizr ol dest p dike. Vegotinn bi mtan, hate w dem gihiştine astaka mazin. Di w asta ku gihiştin de, d xalk ji bi komn mrovan re bya. Xalkt, d pş dive. Xalkt, di asl xwe de, temen w bi pergala w dem ye ku di deme mtan de b p tgihiştineka mazin tde afir ji b, pş dikeve.
BI v pşketin, d pşketine mirov dikeve astaka din de. Hizir, di afir d srweriye w li jiyan dibt. Bi v yek, d pşketineke mazin ye ku mirov bahse w bike dibt.
     Sumeriyan, di deme xwe de, bi bna pergala tgihiştine ye mitolojiy re di demn xwe de pergala xalktiy bi pş dixin. Bi w pşketine şaristaniya xwe diafirnin. Şaristaniya wan, xoslet w li ser hm kifşkirin afirandin ya.
     Jiyana wan ye bi wan re ku mirov w bne ser ziman, her weha bi w afirandin bi pergal dibe. Pergalbn, ancama tgihiştine di ser de ya. Mirov di ser xwe de hevokna bi afirne wan bi rz bi wate xwe re bne ser ziman, pşketineke mazin e. Ev w jn dikin. Bi pergala wan re şaristaniyan wan awa distne. Şaristaniya wan, deme pş ye deme xalktiy ya. Xosletn w dem bicihbne jiyan  di deme bicihbn re pşketine li gor w di jiyan de kirin. Her weha andin cohtkirin, derdikeve pşiya jiyana nriy. Jiyana nriy, di jiyana xalk ya bicihbn re ne li pş e. Cohtkirin andin li pş e. Bi v yek re, temen jiyan t avtin. Ji jiyanaka wilo re ji ku der kjan qad herm ji bo w baş e?
Ew ji, t gern. Ber Dicl ber firat cihne pir baş in. Cihn av, cihn ku mirov xwe l digirin. Cihn ku şaristan l şn di bin in.
     Di w jiyan de, bi pergal tevgern heya. Afirandina di ser de heya. Ew pir girng e. Li ser w, divt ku mirov bisekin. Ew pir girng e. Pşketine w pir girng e. Pşketine w, tgihiştine mazin dike. Ji ber v yek girng e. Wek din ji, ji rewş hebnn ku li jiyan hene re nav dtin hewldana fahm kiirn naskirin bi pş dikeve. Di deme şaristaniy de, ev yek her li pş e. Tgihiştine ku bi hebne mtan mtolojiy bi pergal bya, d bi demn xwe yn piştre buhurna deme pşketine dij. Bi v yek re, demne tgihiştin yn ku mirov wan bi teybet bne ser ziman bi pş dikevin. Hewldana nas kirin fahm kirin derdikeve pş. Hizirkiirn, her weha mazin derdikeve pş.
      Nav Xwd t kifş kirin. Ew ji bi kifşkirina w d di derbar w de hewldana naskirin fahm kirin derdikeve hol. Ev ji bi xwe re hinek pvajoyn pşketin di tgihiştine de di hnin.Pşketine v dem, mirov di destana Gilgamş de t berav. Ev dem, ku di destana gilgamş de t berav, deme ku ji demeke tgihiştin buhurne deme d ye h tgihiştin ya. Mirov w ji kifş dike. Nirx nzkat bi tgihiştin tde hene tne berav. Mirov w ji her weha dibne. Li ser wan re hanna ser ziman heya. Gund, di w dem de pşketine. Bi wan re ji, buhurbna bajarbn bya. Li ser bajarbn re waletbn bya. Gilgamş bixwe ji, key bajarwaletek ya. Mirov divt ku v yek bi teybet bne ser ziman.
       L ew deme ku p re t ser ziman, di w dem de hebne nav xwd hatiya kifşkirin p re ji, bi nav w re pergalak ji hatiya pşxistin. Ew pşxistin ji, demne pşketin yn ku mirov wan pir mazin bne ser ziman buhurandina. Hebn nav xwd serseriya w li diny li jiyan bi tgihiştine w ya bi pergal bya. Bi v yek re mirov kar bje ku di deme sumeriyan de olty her weha bi hizre xwe bidest afirandin pir mazin kiirya. Hizre serwerbn serdestbn ji bi pşketine nav xwd re diafir. Her bajarwalet ku bya xwed xwda, di xwez ku xwday wan bibe y her mazin y li diny. Bi v yek ji divt ku ew serwer her der bibe. Bi v yek ji d bidest bindestkiirina herme deveran t kirin bi nav xwd ji bo xwd di dem de. Ew yek, w bi xwe re demeke n bne ser ziman. Ev yek, w bi xwe re pşketineke n ye ku mirov w d bi serdestiy bne ser ziman w dest p bike. Bajarwalet ku xwday wan xurt y ku ew bi ser dixistin di v yek de. Her weha bawer ji diafirt.
     Bi v yek re, weke ku di drok de ji bo demn pşketin yn deme mtolojiy t ser ziman, d şern di nav xwdayan de bi mirov re di jiyan de dest p dike. Wateyeka w hebne şer ye ku di mitolojiy de t ser ziman heya. Mirov divt ku w ji fahm bike. Ew, di asl xwe de bi v yek re d şer serdestbn ya. Wilo t berav.
    Mirov, di deme mtolojiy de, hem di ser xwe de hem ji bi v re di jiyana xwe de hema bja bi temem serweriya xwe li hevd xwezay dike. W bi ser dixe. Mirov kar v yek her weha bi teybet bne ser ziman. Mtoloj hate ku deme w t ber buhurbne w, her weha ev yek bi serketin bi serdikeve. Bi v serketin re mtoloj demn xwe di buhurne demn ol. Deme ol ji destpk, ku mirov gotinek di vir de bi v ve girday pre bne ser ziman, mirov v bne ser ziman bje. Jiyana li diny, bi yekbna ku bi nav Xwd re hatiya kirin gihiştiya yekbnek astaka bilind. d ew yekbn, w pşketine xwe bi pergal di jiyan de bide berdewam kirin. W pir bajarwaletn ku hene di bin siha xwdayak de bigihne hevd. Ev bi pergalbna bi hev re bn ya. Sumeriyan, ev yek di deme xwe de bi pşxist bi ser xist.   
       Nav xwdayan yn ji deme suemriyan mana yn weke Enll, Enk, ştar, Lrit hwd, h gelek navn wilo hene. hem ji nav yn ku di w dem serek an ji key ji bn. Zagonn jiyandin y bi xwe re hanna ji hene. Ew pir mazin pşketineke mazin bi xwe re dihnin. Sumeriyan, w pişt wan re, w ew pşketine wan ye ku bi wan re di deme wan de bya, w b temen pşketineke mazin ye di demn pişt wan re de. Pişt wan re, Ji aqadiyan babiliyan bigire hate digih Uryan, Mtaniyan Hryan hwd, demn şaristanan şaristaniy pş dikevin. Ev demn pşketin, deme Sumeriyan, i pşketin tgihiştin jn kiriya pşxistiya, li ser w pşketin tgihiştin pş dikevin mazin dibin. Pişt sumeriyan re, w d dem bi dem w li gelek der deveran w şaristann n w r bidin. W derkevin pş bikevin. L Hem ji w pşketine deme sumeriyan ji xwe bike bingeh pş bikeve. Ev yek, her weha bgma e. Pişt smeriyan re, şaristana ku li ber em Nl pş dikeve ye Misre kevn heya. Misre kevn, ne Dr berdicl firat Kurdistan ya. Ew j demeke dirj di hildin di xwe de pşketin jn dikin. Li Kurdistan ji di w dem de ji deme sumeriyan hate deme Mtaniyan Hryan pşketineka mazin bya. Bi teybet i demn Xanadann Kş Uryan, tgihiştineke mazin ku piştre ku j bahs b kirin w b gotin ku statq ji dixwedebiwpşketinexwe bipşxistin pş dikevin. W pşketine wan, temen pşketineke mazin avt. Pişt wan re li Kurdistan hate ku dem t deme Gt Nariyan ji, ew pşketin mazin t jn kiirn. Gt nar, w pşketine di astaka din de jn dikin. 
     Gt ji Nar ji end ku demne ku bi sadsalan t ser ziman dijn ji, di derbar deme wan de ro em ne zde xwed agah ne. Afirandin nivsandinn wan ji ji ber şer pevnn ku bna ne gihiştine roje me. Hem hatina xuruxandin. Navende Gtiyan li Kurdistan di w dem de Herme botan b. Nar ji ji wir dest p dikin, l piştre ew navende di xişiqnine bi aliy Herme Kurdistan Aliy Serhad wanderan, ku ji wir d hate Zagrosan wanderan serweriyaka mazin ye bi dem re li herm pş dixin. Di w dem de bi pşketine Asuriyan re d hin bi hin weke ku li herm demeke din d li ber vebn ya. Asuri, ku hinek pş dikevin piştre ku serweriya li wan herman pş xin. Piştre serweriya wan demek ku kurdistan dibe. Ew dem ji rast deme Nariyan tt. Ji xwe, ew bi t biirina rveberiya Nariyan li herm serdestiya xwe mazin dikin. Şer di naqabna wan nariyan de y di sala 1128an de ber zayn bax wan nariyan bi hev re kifş dike. nar bi tkna wan re baxt wan kifş dibe Asuri ji bi serketina wan re baxt wan al wan dike. T gotin ku Asuriyan bi tkn re 43 keyn naryan yn ku ro ji wan re mr ji di nav kurdan de t gotin t dilgirtin di berla bşan de serbest tne berdan. Ev dem, demeke n ya li Kurdistan. L kurdistan end ku serweriya xwe ya mazin ji ser xwe winda dike ji, her weha hebne w wilo zde ji hol narab.
      Li Kurdistan, di w dem de ji serwer heya.L serdestiyaka mazin ye Asuriyan ji heya.Mirov divt ku w ji bne ser ziman.Ji deme w şer hate ku dem t sadsaln 8. min wan, d serwer berdewam dike. L piştre, d hin bi hin bi dem re weke ku ji hol rabn dibt. L kurdistan w yek her nakin li ber w li ber xwe didin. Bi pşketinn bi tgihiştin re dijn li Kurdistan ser hildann wan ji hene. Ji sadsaln 8 hate dem sadsaln 7. 6. min ji, her weha ew rewşe li berxwedan berdewam dike.
       Herm hate ku dem hatiya w dem, pşketinn bi hizr ji pir mazin hene. Di deme Gtyan de pşketineka mazin di deme wan de jya ya heya. Gt ne bin 300 sal re di deme xwe de serwer wan. Pişt wan re Nar ji, her weha demeke wilo serwer man. Li gor pşketine herm ku mirov pşketine wan bne ser ziman, mirov kar w pşketine li herm weke pşketineke antik bne ser ziman. Di w dem de Li Misre kevn ji pşketineka mazin heya. Ew ji ber wan li ber Dicl firat bi pş dikevin.
     Li herm, hate w dem Pşketineka mazin ye herm dem dirj li Kurdistan li Misre kevn heya. Ev herd der, bi pşketine xwe re li herm xwediy pergalna mazin yn ku bi pşketine xwe re xwediy demne dirj in. Hata ku dem t deme Derketina Mediyan, d pşketine herme careka din, weke geş dibe. Mediyan, ew serihildann ku li ber Asuriyan ji sadsaln 8. min wan dest p kirina, di dawiya sadsala 7. min de ancam di hildin li herm careka din kurdistan bi pşketina rveberiya Mediyan re ku li herm bigişt serweriyaka mazin ye pir mazin heya derdikevine hol. Li herm serwer dibin. Digihina asta mparatoriyaka mazin ku her bi ser anatolia de ku w bixwez bike bidest xwe de. Li herm end xalk hene di bin serban wan de lev digihine hevd. Med, li herm Li Kurdistan pir mazin xwediy pşketinek ne. Ew pşketine wan, hermn dora wan ji xwed dike. B teybet ji, ji hermn weke Anatolia mirovn ku piştre weke flozof tna nas kiirn Thales diina wir li wir xwe mazin dibin bi zanebn piştre di vegerihin divegerihin.
        Kurdistan, pşketine w ya van deman hinek demn w y ber ji ku t ser ziman bi nav Mesopotamya t ser ziman. Ev bejeyeke teybet ku tde pre gelek pşketin tgihiştin t ser ziman a. Bi v gotin ji divt ku mirov hinek bi end gotinan ji b bne ser ziman.
       Bi nav mesopotamya re ku mirov demn kurdistan y ber bi br dike, hing pşketineka mazin dikeve hiş mirov de.  Bi teybet ji, em deme mediya hinek li ser bisekin in. Ew dem, demeke ku d felsefe serdest bya. Pergala wan ye ku afiriya ji bi tgihiştine felsef afiriya. Ji ye demn ber xwe cudaya. Bi v yek, pir mazin li pş in. Zanist ku bi asl xwe ji kurd herme hawraman, yn weke Zerdeşt ji derdikevin. Wan hizreke mazin ku ew p weke pxember tna ser ziman haniya ser ziman. W bi hizre xwe re rastiya tgihiştina deme rastiya berav. 
Li ser gotina qanc kirina baş tevgere rast sekiniya. Ew zanebn ji xawneke mirov ye ku bidest kir dibne. Li ser kirin tevger pir disekin. Rasty ji kirina baş di hasibne. Zerdest, bi tgihiştin di nav dem rewşan de bi nzkatiyaka bi teher tkil daniya ew ji haniya ser ziman. W wilo ji bawer dikir. W p hizre xwe haniya ser ziman. Di deme w de felsefe dihate afirandin. Ew ji, di w deme afirandin re afrnerek pir mazin b. Bi v yek, divt ku mirov w pir mazin qanc bne ser ziman. Di deme Mediyan de, hizre ku pşketib, civaknasiya w pir xurt e. Divt ku mirov w ji bi teybet bne ser ziman. Ev dem, di pşketine tgihiştin felsef de droke w de demeke pir girng e.
       Deme mediyan, mirov divt ku bje ku zanistn wan pir hebn. Yn ku felsefe di afirandin pir bn. Di civat levcivnn xwe de pir jevre dihann ser ziman. Hizre xwe jevre bi par dikirin. Mirov v yek kar bi hesan bne ser ziman. Ku Kurdistan li ber Dicl li ber firat ji, pşketine mazin ye bi pergal heb. Ola yek- yazdan ji bi zdtiy re pşketib tgihiştine oln mazin yn ku piştre bidest afirandina xwe kiirbn weke Cihutiy ji dab kifş kirin. Ji deme Neb Nuh, Her weha ew pşketin heb. Neb Nuh, war w berdicl Herme botan ku bi nav ro Cizre botan t ser ziman  di deme Gtiyan de bi nav "Gerzbaqarta"  an ji piştre bi nav "batan" hatiya ser ziman b. Li wir, hing ava Dicl pir bilind b. Tirba Neb Nuh li ber Ava Dicl hatib kirin. Destana Tfan ji nivsandina w li wir e. 
       Di rastiy de ji deme Mediyan pde, mirov kar dem bi dem, d demn pşketin yn ku ten bi hebne tgihiştine felsefe bi w bi xwe re bi pş dikevin bne ser ziman. d ji Mediya, mirov w w destpk bide destpkiirn ji wir ji were hate anatolia Grek li wanderan pşketinn ku bna bne ser ziman. W d tgihiştine felsefe ol w bi hev re demeke xwe ye bi hev re ku bi teybet bidine dest p kirin. W bi hev re ku bandra wan jevre pir mazin e bi pş bikevin.
      Serdeme mediyan ye li ber Kurdistan ye ku pşket, ji aliy hizir ve ji pir mazin bandraka w li pşketine tgihiştin ye ku pşket b. Di pşxistina w ye li hermn din yn weke Anatolia Grek wan deran bandra w b. Ji serdeme ku Homeros jn b hate ku hate w deme ku Athane ku weke navende w ya ku pşketineka mazin b ji, van herd herman pir baş di cih de Kurdistan anda ber Dicl firat wan deran xwand. Homeros bixwe ji t wan herman ji wan re hate ku t gotin ku xwe digihne Misre Kevn ji. Her weha li herman digerih  vegotinn li wanderan yn wan herman tne vegotin his dike piştre bi wan re vegotina xwe amede dike. Pişt w re her weha Thales ji di, Mediya  li wir gelek salan ji dimne. Li cem key med ji demek dimne. Piştre di vegerih t. ..  Weke w Heredot ji ya wanderan. Di droka xwe de ji w nern di w deme xwe de ji w hiskirina xwe nivsandina baş ji di derbar wan de dike bi xwe re dihne.
   Li Anatolia Grek, ji ber hahra reş hate digih ber Qibris li ber av pşketineke mazin r dide. Bi v yek, mirov kar bje ku pşketineke mazin dibt. Hate ku dem t sadsaln 5. min 4. min  bi vir de, pşketineke ku hin bi hin bi hizir pşketine w dibe geşbnek dike heya. 
   
Di rastiy de, ku mirov bne ser ziman, Med, bi du sedeman tk diin. Yek ew şern ku bi hzn herm yn weke Lidya wan re kirin bi w re bi snor neman hata bi navn anatolia n li wanderan bi armanca kirina bindest de şern ku ketina wan de, end ku bi ser ji diketin, l ji ber ku bi wan şeran hze wan km dib, d ew ji km dibn. Ji aliy din ji hrşn hovan ji li wan hermn wan hebn. Wek din ji, di nav wan de ku hate w dem bideng jiyab, xanadana persan mazin bb d bidest bidestxistina hz kirib. Bi v yek tekoşnn di qasr de yn ji bo serweriy hrş kmbna hzan di şeran de tkn dibt. Di qasr de Krus ku ji aliy bav ve digiha kurdan ji aliy d ve digiha persan, di qasr de bi aligirn ku ji xwe re kir re serdest bidest xist b key.Ew bna key ye w bi destpka ji hol rabna Mediyan bixwe ji. Piştre w ji, bi şern ku dana kirin, d di qasr de hate kuştin. ..
    L di w heyem de pşketineke pir mazin ku avn mirov j ne di heb. Pir mazin pşketinek heb. Ew rewş, w hebne xwe di pişt mediyan de ji hate demek bide berdewam kirin. Ew xweşikbn w hate hatina skender Zrqerneyn ye li Kurdistan w hebne xwe bide berdewam kirin.
       Di w dem de bi tkna Rveberiya Mediyan re d weke serdeme kurdan li Kurdistan winda dibe. d di pşketin pşxistin de ji di asta rvebertiy de ne wilo li pş in. L dise li berav in di hermn xwe re kifşkar in. Hizir pşketine wan pşketinn piştre ji dide kifş kirin. Piştre ne bi gelek re derketina hol rveberiya pers Aqamanş ji li ser w pşketin wan nirxan hebna xwe dide ava kirin. Divt ku mirov v ji bje, d herme weke ber nab kifşkar. Maf kifşkariy herme anatolia Grek dihilde dest. Ew d di pşketine ku dibe xwed weyn in. Pşketinn ku hate w dem bn tgihiştine ku bya afiriya, grek sentezeke w ye pir mazin di xwe de bi pşxistina felsef re didina kirin.
 
     DEMN ANTK YN KU DESTP DIKIN  KETINA DEMEKE N DE 
     Pişt Thales re Anaqsmes Anaqsmedres derdikevin. Ev herd, kevneşopya Thales didina berdewam kirin. Tgihiştina bi felsefe re ku w haniya ser ziman, ew hinek bi rxistin dikin didina berdewam kirin. Piştre yn w werin ji w wan ji li berav bigirin. Piştre ne bi gelek re w li Girek Flozofn weke Democrates w derkevin. Ew ji, hizre ku tnine ser ziman, hinek d bi felsefe bi pergaltira tgihiştin bi bna jiyan tmen w  destpkiirina w re bi hizre xwe re di nav xalk de didina dest p kirin. Ew di nzkatiya xwe de bhtir pzav ya. Ew, hizre w bi yekbnaka bitgihiştine t ser ziman. Li ser cewher ku hebne jiyan ber w diny j dest p kiriya dihizir w xal weke şaneyeke ku di derbar w de wilo zde ti tiştek ney zann hizre xwe dihne ser ziman. W xwestiya ku zahaka ku bgman ji hebn re bne. W han ser ziman got ku "her tiştn ku di xweza fezey de dijn, pwistiyeka ku ew bare li gor w bijn heya.Her tişte ku heya mirov bixwez j re zahank bne ji herzek pve ne tişteke. Tişte neby, winda nabe ye ku nay guharandin e. Ew ji cewher e. Ji w ji ye li berav "camd" dibin". Ew her weha hizreke di derbar şaneyn ku temen di afirnin ji li ser wan hizrek dihne ser ziman. Bi v yek xwestiya tkiliye di nav ji ber ve bn sermediy ji bi hev re dne hol. Ya bdaw ku hertim mayindaya ye ku hertim t guharandin ne mayinda ya. Filozofn weke Parmenides ji, bandra w hizre w ye ku ew tde dibje ku "hem tişt yek e nay guharandin, ya dayim ku hertim ya" ji li ser w heya. Ew hebn(jnda)y teqez dibne. `Ti tişte ku heya, ne ti tişte ku nn e. Ev gotin, cewher hizre w ji temen dihne ser ziman. Anaqsmenes y ku pş vac di hizre xwe bi tgihiştin bi kar dihne. bandra w li ser Parmandes ji heya.L Parmanides, rastiy seh, di xwez ku ji ser bjeyan re jev cuda bike. Bi v yek, di xwez li ser vac bigih tgihiştin bi jiyan re. Li gor w, tişte ku mirov li ser hebn bje ew ku bihey heya hebne. Bi v yek, tgihiştin di dne hol.Weke wan Empedokles, y ku gir, av, hewa ax bi hev re di hizre xwe de bi jiyan re bi temen dike dihne ser ziman e. Ev hem elementn ku li ber dicl bi tgihiştin bn pre ji ku mirov bi ser bike ax ji deme sumeriyan ve proz dihate dtin bi ax ve girday jiyan dihate ser ziman, ew bi w ji xwe re felsefeye dihne ser ziman. Bi van filozfn xwezavan re divt ku mirov Anaqsgoras ji bne ser ziman, ew pişt ku di sr xwe de hinek bi hizir dibe. Bi ewrpdes re dikeve tkiliy de  bi hev re li ser cism hebnn li azmana bidest hizirandin dikin.  Mediyan, di nav xwe de bi Magyan re ew kar weke karek bi proz hildabn dest j stran cismn azmana yn wilo demn ku w werin di derbar wan de dibna xwed zanebn. Bi wan re, ev ji di buhur herme Grek. d li ser van temen bi xwezbn pşketineke mazin dibt.  Her weha hate dem t deme Sokrat, pir filozofn ku mirov weha bne ser ziman hene. L ji vir pde, bi sokrat re, d deme filozofn xwezavan t bidawi kirin d deme n ye bi sokrat de t dest p kirin. Ew ne weke xwezavanek t nas kirn. Bi hizrn xwe re Sokrat demek pre t dest p kirin. Platon, xwandavan w y ku li ber dest w di xwne ya. Ew hizrn w yn ku j his dike dihne ser ziman. 
Li grek li dora w bi v yek, d weke ku deme xwe ye pşketin dide dest p kirin. Pişt wan filozodn xwezavan re d filozofn weke Sokrat P re Platon derdikevin. Platon bi goftgoyn ku di rijn ser ser rpel re demek dide dest p kirin. Herkesek bi wan nivsn w, w mamostey w Sokrat nas dike hizre wan fr dibe. Platon ji fr dibe ku weke mamostey xwe i goftgoyan bide fr kiirn. Di felsefe xwe de Platon li ser zanebn nemirbna giyan di sekin. Pir li ser wan tne ser ziman. Li ser evren ji hizrn w hene. Li gor w temen xawniy zanebn di afirne, l cewher w ji tgihiştine hizran e. Li gor w, Jiyanaka bi xawn ji bi domandin t bidest xistin. temen w ji zanebn e. Zanebn ji li gor w bi tgihiştina hizran a jiyan di dawiya xwe de cih w ye ku ko w dike ji "cih h mirin l nn e" ya.Li gor w qanc, jiyana rast armanca w ya.Li gor w giyana mirov nemir e. Ji ber v yek ji, frbn ji li gor v ji bo mirov tiştek ku b br xistin ji w pve ne tiştek d ya. Gotina Sokrates ye ku "zanebn xawn e", ew di ser xwe de li ser di hizir j digih du tezan. Yek, rast fahm kirin ye dinji her weha hizir in. Bi v yek dike du beş. L di bje xwe ya zann de Platon bhtir nz Protogoras e.Protogoras, dibje ku "Y ku tiştek di zan, y ku derk dike ya.Ji ber v yek "mirov asta hem tişt ya". Derk, her dayim tiştek ku bi mirov re heya. L Platon, bi v yek re ew hizre Haraqletos ye ku cewher felsefe w dihne ser ziman dibje ku "her tişte ku em hene, di rastiy de di deme pvajoya bn de y ku hena" ji dihne ser ziman. Bi v yek, Platon zanebna li ser s temene ava dike dibje ku zanebnderke, p re ji mirov asta hem tişt ya di dawiy de dibje ku her tiştdiherknedeya. Ew, li ser mazinbn pr bn bi zanebn re ji disekin. Ew gyana mirov weke sihe mirov bi minaq dike dihne ser ziman.
      Pişt Platon re Aristoteles derdikeve. Ew ji, filozofek ku bi tgihiştine xwe re ji yn ber xwe buhurandiya. Felsefe w nivsn w yn bidest pişt w re giraniya wan ye bi felsefe re t kifş kiirn d pir mazin nav w derdikeve. Felsefe w li ser felsefe vac di sekin. Ew wek din ji bi zagonnivsandin re ji mijul dibe.  Hizrn w pişt w re dewreke n didina dest p kirin. Li ser fizk p metafizk di sekin. Hizrn w, bi felsefe d weke astaka pergala felsefe ye pşketine w ye her bilind dibin. Her weha mirov kar bne ser ziman. Bi w re, d rojava mazin pş dikeve. Rojhilat ji, ji demn ber ku dest p kiriya, rasti hrşan t di nav xwe de ji di şer de ya. K kar y ku kariy de bike bindest xwe de an ji ji hol rake, şern w dest p dikin. Ev kirin, di asta statqya ku heya de wilo ya. L di jiyana asay de pşketineke ku h ji ji pşketin tgihiştine w ya pir mazin ti gman nn e heya.
        Di deme Aristoteles de bi hinek deme "helenizm" dest p dike. Ev dem, di qada wj helbestgeriy de rojava dihne cem Rojhilat di qad rade de.Zarok v dem skender Zrqerneyn, ku kurdan ev nav zrqarneyntiy di deme ku hatib Kurdistan li Kirib de, di w dem de mazin dibe d bi pşketineke mazin hzeke rojava ye ku p dixwez hermn ku bi pşketine tne berav hemkan bixe bindest xwe de. Bi hizrn Aristoteles Epkros  fr digir mazin dibe. Felsefe Epkros, felsefe yeke ahlaq ya ew tne ser ziman ku "hizre felsefe ye sereke şahbn e."
     skender Zrqarneyn, ku t dewsa bav xwe Filip duyem di deme kin de mazin dibe. H ku di temenek bik de ya, dibe key mparatoriyek mazin ku dest xwe avtiya rojhilat ji. Ew, di sefere xwe t Kurdistan ji. Deme ku t Kurdistan, bi hzeke mazin t. kurd ji, ku fahm dikin w nikaribin xwe li ber w hze pre ya pir mazin bigirin, d xwe disprine Zagrosan. Ew end ku di wir bi ser wan de ji, nikare her xwe bigihne Wan. end, hze w di wir, li wir t tkbirin.
      Ew dem, demeke ku kurd h ji li hermn xwe bi hz in. Hate w dem ji, end ku di qasr de bi persan re li ber hevdbna heb ji, di qad de di w rewş bi hev re ne.
      Di deme Pşketine Helenizm de, pşketineke ku d tde Hest raman bi hev re derdikevine hol bi pş dikevin dibt. W pşketin, li herm ji bandra w dibt. L ew pşketin, di wan demn pşketin yn bi felsef re demeke n ya. Ji demn ber zayn ji 250 wan dest p dike berdewam dike. Hate deme zayin ji berdewam dike. W ew pşketin bi tgihiştine felsefe y li ber Firat ku li Rihay ku bi Birehim xell re pşketiya ye ku li ber Dicl ku li Cizire bota ku bi Neb Nuh re pşketiya re w bandra w li derketina filahiy ji bike. ..
     Di vir de b ku em hinek ji pde hern, em li ser pşketin tgihiştine felsefe di erove pzaweriy mengiweriy de ji hinek bnine ser ziman. Bi tgihiştine ku derketa hol re, hizre ol ji hinek d ji di xwe de bi rxistin pşket b.d Ew ji di tgihiştine xwe de kete demek n de. Di demn w yn pşketine w de ji, nqaşn ku derketin bn. Biqas nqaşn mazin yn dii naqabna di nav felsefe mengwer felsefe pzawer de, nqaşna weha yn mazin di her aliy bixwe de ji b. Felsefe Pzawery, di nav xwe de bi tgihiştin nzkatiyn jev cuda hatina di nqaş de b. Her weha mirov kar bo aliy felsef y mengiweriy ji bike. Ev nqaş, hin bi hin ji d zdetir dibin. W di dem de hin bi hin zde bibin hebne bidina berdewam kirin ji. Ev ji aliyek d y pşketine ya ev al w pşketinn piştre w pir mazin b xwed weyn ji. Bi teybet ji. di demn serdemn navn de w bandra van nqaş hizrn ku dtne hol w bne dtin. ..
     Ji demn sadsaln 7. min 6. min hate dem t deme zayn her weha pşketineke mazin ye ku mirov w pir mazin bne ser ziman heya. Ew pşketin ji, dem bi pşketinn bi felsefe re diafirnin.  Tgihiştine bi felsef re d dem pşketine di deman de dide kifş kirin. Pşketinn ku di bin ji, yn ku d yn demn serdeme ku felsefe bi tgihiştin pşketinn bi xwe re l serwer serdest in. Ev rewş, hate deme zayn berdewam dikin. Di deme zayin de, d bi derketina Neb sa re demeke n temen w t avtin. Ev dem, bi derketine filahiy re ne ten droka ol dikeve demeke n de, droka mirovahiy ji dikeve demeke n de. Ole n ye ku derdikeve ji ole deme serdeme ku felsefe l serwer e. Ol ji vegotinan hate dr kiirn. BI felsef tgihiştine w pergala w hate afirandin.
      Ber ku em hanina xwe ye li ser ziman de ji vir bi buhurin herine deme piştre, divt ku em bi end gotinan ji b, hinek li ser Roma pşketine w ji bnine ser ziman. Ew pşketineka w ya mazin heya. Ji demn ber zayn ji sadsaln 5. min wan ve pşketineka bi komar di xwe de dike. L piştre hin bi hin peresend mparatoriy dibe. Her weha divt ku mirov v yek ji, weke ancama w pşketine ku ji Girek hermn xwe biriqna w der bya bne ser ziman. Li wir ji filozofn ku mazin ku nav wan derdikeve derketin. Wan ji pşevaniya w pşketin bi hizre xwe re kirin. Li Rom filozofn weke Ccero ku deme ku di axiftin biqas wan dengxweşn kurd ku li civatan di rniştin bi dest gotin vegotin dikirin bi deng xwe re mirov di ser xwe de ji xwe dikirin karib xweş biaxiv lev bne. Bi v aliy w ji hinek nav w derdikeve. Hinek d ku mirov bi vir de t, d filozofn weke Sanaca ji derdikevin. Hate ku dem t deme zayin yn weke Lutretianus ji derdikevin. Droka romiyan, biqas ku di pirtkn Homeros de ji t ser ziman, bi derbasbna Etrskan ye li w herm re destp dike. ..
   Ji deme Komar ta deme mparatoriy pşketineke mazin dibt. Deme mapratoriy, bi serwer serdestiya hermn din kiirna bin dest xwe de d dest p dike. Ji afrqa ji qartaca hate ku t rojhilat ber Misre kevn ber bahra reş di qadaka mazin de şern wan yn serwerbn hena. Di gelekan de ji bi ser ji dikevin. Roma, xwediy tgihiştineka ku mirov w bi ye deme pşketin ye deme felsef re bne ser ziman a. Ew, di asl xwe de, weke ancamaka w pşketine deme felsef ya. Pişt tkna Mediyan, rveber keta dest Persan de, Wan ji pk ne han ku aramiya herm bi afirnin. Kurd ji, maf na serdestiy di w dem de ne distandin. Hate ku t deme Şasaniyan, wan, hinek weke ku li berxweda d drok cih girt. L ew li berxwedan ji, her weha bi hatina romiyan ye li herme  ketina hermn kurdan wan de, dib. Kurdan, li ber wan li berxwedana mazin dida.
     Herm, hate w dem di bin serdestiya romiyan de b. Hate ku dem t deme zayin, li gelek herman bi xuruxandin ji b, serdestiya xwe ava kirin. Di sadsaln 3. min de di ber zayin de hate bi ber Misre kevn diin. Ku pirtkxane skenderiya bi hezaran pirtk tde hebn ji aliy key rom y bi nav Theodosius yekem ve di sala 391an ber zayn de hate xuruxandin şawitandin. Ew şawitandin, weke nşanaka serdestbn hatib nşandin. Piştre li Rojhilat rewşn wilo berdewam kirin. Hate ku t deme Juliu Sezar ji, ew ji deme ku bi hze xwe re di wir, w careka din w di şawitne. Li Kurdistan, di w deme ku skender Zrqayneyn hatib de, hing her weha pirtkxaneyn wan yn bi hezaran pirtkan hatibn şawitandin. Ji ber w b ku kurdan nav skender Zrqayneyn l kirib. Kurdistan, w dem breke xwe ye ku pir kur ye br winda dike. 
     Dem hate ku t deme zayin, pşketinne mazin dibin. L şer pevnn mazin yn weha ji dibin. Bi van şer pevnan, dinye weke ku bi away ku heya, guharandinek jn dike. L ev şer pevnn ku dibin, hem ji weke ku me li jo han ser ziman, divt ku mirov wan bi teybet fahm bike. Pergaln di afirin yn weke yn roma, her weha di hebn pşketine xwe de li gor pşketin tgihiştine ku bi dem re bi felsef re jn bna hene. Bi v yek, mirov kar bne ser ziman. Jiyan, hebna w her weha di hundur qil de t ser ziman. L ew ew hatina li ser ziman, bi ser xwe weke ancamek ya. Pşketinn ji sadsaln 7. min pde bin, mirov kar bje ku hem ji weke yn ancamn pşketin tgihiştine felsef ne. Dem hate ku deme zayin, mirov kar bje ku d bi pşketinn bi felsef re weke d di jiyan de bi pşketinn ku bna d trbnak bya. Serweriyaka pir ya bi aqil ye bi felsef afiriya. Hizir, d li gor w di afirne ew ji serweri jiyan ya. Ji aliy ol ji mirov kar bje ku weke ol yn xwday, bi rz ji zdtiy hate ku dem t cihutiy pşketineke baş bya. Bi ser bna cihutiy re ji demeke pir mazin ye bi hizir bya. zdti ji cihuti ji oln deme pşketin yn civakatiy na. Her weha mirov kar wan bi teybet ji bne ser ziman. L ew dem ku tve di, d pşketin bi hizir maztir derdikeve hol. Di deme zdtiy de li ber Dicl firat pşketineka civak bi away xwe re heb. Deme ku Cihuti derdikeve, ew ji bi awayek dibe ole w dem. Her weha mirov kar w bne ser ziman. Bi wan her d olan re ji re pşketinek b. Cihuti, deme ku dem t dem serweriya roma, ew bi xataka ku xwe bi w didina her kirin ji aliy rojava xwe bidest pşketin dike. L zdti ji, weke xwe dimne w kevneşopya xwe xira nak di ber dicl firat re di w xat de pşketine xwe dide berdewam kirin. Bi w re, hate ku dem t w dem ji, mirov kar bje ku pşketineke mazin bi w re ji bya. Mtre ji Piştre Zerdsşt ji, piştre ku derdikevin, w xat pşketinn tde li berav digirin pş dikevin. Ew weke xata li rojhilat t berav.
      Bi v yek, d hinek navendne pşketin yn ku weke navendn şaristaniy yn jev cuda derdikevin. Bi Grek pşketine w ye ku ji sadsaln 7. min pde di xwe de daya jn kirin re, serweriyek w li pşbnaka w heb. Wilo dihate berav. L bi pşketinek roma re, ew pşketin ji, ku away xwe y statqtiy diafirne, d hin bi hin, d weke irayaka ku fle t kişandin li xwer, kmbn mivirandin dibe. Di deme zayin de, ku dem t deme derketina filahiy, d rewşan w filah bide berxwe ku wan ji hol rak. Yek, w statqtiya ku afiriya w bi awayek artarnatifek j re ke. Ye duyemin ji, xata ol ye ku bi yek-yazdaniy destp kiirya bi rz bi zdtiy piştre cihutiy re  hate ku hatiya w dem, d ku w xat li gor dem bi tgihiştine ku bi felsef re hate dem ji ku afiriya li berav bigir  pşketinek tde k. Ye syemin ji, her weha di w pşketine felsef de bi xwe re demek pşketin bi tgihiştine w bide dest p kirin d bi w re hebna pşketine ye li jiyan b berdewam kirin. V xal mirov kar bi v away ji bne ser ziman  bje ku  d deme ku tde hate w dem mtoloji dihate ser ziman bide girtin d hem tişt pşketin d bi hizir felsef bne ser ziman. Bi v yek re, mirov kar v ji bne ser ziman bje ku d hizir serweriya xwe li jiyan di denezne ew ola n ye ku derdikeve ye ku nav w filah e, d dibe ole w deme aqil. Bi v yek, ji her aliy ve bi aqil t ser ziman. Jiyan, ji her aliy ve bi aqil t ser ziman. Hebn xwd ji, bi aqil asta w ye ku hate w dem afiriya xwe bi tgihiştin  bi pergal t ser ziman.
     Wek din ji, mirov kar bje ku d ol bi pergala xwe re serweriya li jiyan li hem aliyn w di danezne. V yek ji her weha mirov kar bne ser ziman. Pşketinn ku bi rome re bna ji, zanebnak dana kirin. Wek din ji, hizre ol d mirov bi felsef dike navende xwe de t ser ziman. Rahm wijdan, du bjeyn ku felsefe w bi awa dikin in. Li gor wan, d li rome ji t meyzendin nzkatiya rveberiyan ye li mirov jiyan w awa b, li ser hizir t afirandin tne ser ziman. Bi v ji, nzkatiyaka baş t xwestin. Bi hizir tgihiştin, d ji n şiroveyne ku tne kirin serweri jiyan dibin dibin.
     Neb sa ji, deme ku hizre tne ser ziman mirov l dihisnin, pir j bi bandr dibin. Ew bang wijdanan dik. Hizre ku dihne ser ziman, d wilo dihne ser ziman. Bi v yek, d deme hemdem ye n ye ku d w hizir bi hebne xwe ye away felsef re w serwer bibe t jn kiirn. Parastgihn w dem ji, ne weke yn ber ne. Li wir, pşketine felsef ya ku hate ku b ya tde t ser ziman. Tde perwerde kirin ji dibt. Ev ji bi felsef dibt. 
     Ew deme n, ye ku t hol, d jiyan bi w bi felsef diafir. Nzkatiy bi aqil tne nşandin. L h ji, felsefe ji aqil ji, ji yn serdest t pirsin. H nebya mal girsayan. L ev nşanak ji, nişanakn w ne, ku w d ev yek hin bi hin pk were di jiyan de. Pişt, derketina filahiy re, d ew away rveberiya rom ji, d maf pşketin di jiyan de ji xwe re nabne. d ew ji, hin bi hin ji hol di rab. Pişt ku filah derket nz 314 an ji 315 salan ne ferm hebna jn kir, piştre ku ji aliy rome rojhilat ve hate ferm kirin weke ole xwe ew ol denezand, d aliy w rveberiy y rojava ji xwe li gor w adiland. Bi v yek re, di rastiy de, ew ole n ku bi girsayan tde bicih girtibn, d b ferm d demeke n dest p kir. Bi w ole filahiy her weha bi l xwedi derketin ferm kirina w re rojava xwe gihanda hizre xwe ye bi pergal ku rojava gişk bike nava xwe de ye pş.
   Rojava d bi w pşket. Rojava, ji sadsaln 7. min  6. min, hate ku digih sadsaln 2. min piek d ji bi vir de, zndbna xwe ku hin bi hin di dem de winda ji bike di parez. L ji w dem pde, d wilo zde ne dikar w bi parez. d hin bi hin bi ber mivirandink ve di. Bi fermkiirna ole filahiy re, d li w zndbn l gern dest p dike. Her weha wilo t berav. Filozofn ku ji w dem de pde derdikevin yn weke Fileon skender, Agustionius  hwd derdikevin, hem ji oldarna ol yn w ol ne. L di w dem de, bi w mivirandin re weke ku rojhilat, rohniya w t xuyakirin. Agustonius t rojhialat ku mirov bi teybet bje t Kurdistan li wir, ji oldarn Manvanan fr digir piştre pirtka xwe y bi nav "Walt" dinivsne. Di vir de, deme ku ma bahse Man kir, ku em end gotinan li ser w ji bejin bi buhur in nabe. Ew di demn pişt derdiketina Neb sa bi dusadsalek re derdikeve. Li Kurdistan derdikeve. Li Merdn derdikeve. Ji malbata kurd ye ku wilo zde ti mal semyen wan nn e tt. L hizrn ku ew dihne hol w dem pşketine di xata pşketin y ku ber dicl firat re dide kifş kirin. Hizre w, w ji pxember di denezne.
     Man, pişt zayn di saln 216 276an de t dij. Di w dem de, pşketineke mazin heya. Li berdicl, h ji, ola yek-yazdan ye zditiy heya  serweriya w heya. Li ber Dicl firat li Kurdistan pirranniyn xalk zd ne. Filah, end ku li rojava derdikeve pş z belav dibe ji, li rojhilat bi teybet ji, li Kurdistan ew zbn xwe nad der. Ji ber ku zdti, bi hebne xwe re w valabna yekbn ye bi pergala ol ye yek-yazdantiy dagirtiya. end ku zdti, oleke ku hate w dem bi hezar salan jya b ji, di her dem de xwe li gor dem kariya ku bne ser ziman. Bi v yek, pşketine xwe parastiya. W pşketine w, hate sadsaln 6. min pişt zayin sa re berdewam kir.
     Ji sadsaln 6. min pde li rojhilat, d li gor nirxn xwe w pergala ku heya, d oleke n derdikeve hol. Musulmanet derdikeve hol. Musulmanet, ole yek-yazdan ye dem ya. Pxember ole musulmanetiy Hz. Muahmmed, pşketin, tgihiştin away pergal y li ber dicl firat dihne ser ziman di hizre xwe ye ol de. Bi w yek pşketine mazin di deme xwe de dij. Li nvgirava araba, hate w dem pşketine misre kevn, hebne xwe berdewam kiriya. Ew ji, di tgihiştine mitolojiy de ya. Her key w y ku hatiya ku ji wan re dihate gotin firawnan xwe weke xwdayan denezandina. L li ber dicl firat, ew and, ji demn ku Birehm Xell bi Nemrd re ketiya şer de ew bi tgihiştina w re tk biriya ve, xwe wilo xwda denezandin nebya. Pxember, hatina na. L ji w pve ti pşketinn din yn ku xwe xwd danadnin nebna. Pxembert di anda li ber Dicl firat de anda w pir z ve heya. Ji deme Neb N ve heya. Neb Nuh, bi xwe re deme keyan ye ku xwda deneznin ji girtiya. Pişt Neb Nuh re ole pş ye yek yek.-yazdan zdti hatiya bi pergala xwe ye ku bi tgihiştine hizir ye ku afiriya serwer bya. Pxember w MelekTaws e. Pişt ole zdtiy re ole yek-yaz-yazn ye Cihutiy hatiya. Ew ji pxember w NebMusa ya. L ber Neb Musa, li ber dicl li Kurdistan ku pxember in Lut, yusif, yunus hwd hatina na. H hinek din ji hene. Hem pxember in. Hemkan ji hebne xwdayak li ser xwe ye re ku yek e her kirina. Xoslete w anda li Kurdistan li berdicl her weha ew e ku her pxember ku hatiya, pxember wan yek e.
       Ev and hizre w felsefe w, bandr li Pxember ole n ye musulmanetiy dike. Ew bi v yek, andaka ku bi awla piştre xwe bidiy j bawer bike ew xwday xwe y ku bi arab nav l kir got ""Allah" han ser ziman deme w da dest p kirin. d  ne ten li wir li nvgirava araba, li herm bi gişt bi demeke kin re z pşketine w li ser dicl firat bi teybet ji li Kurdistan ji serwerbna w ya z, bi hatina w ya bi w anda wir ve girdayi ya.
     Piştre di demeke kin de li rojhilat bigişt pşketine w dibt. d bi v yek pşketine rojhilat ji, ole xwe ye yek-yazdan di afirne pş dixe. Rojhilat, pişt weqas deme buhurand pşketin xuruxandinn ku jin kirine re, demeke pşketine ye xwe ye teybet bidest dixe. Li gor dem, d anda, berdicl bi proziya w re li herder serwer dibt. Kevneşopya Misre kevn t redkirin. L ew kevneşop, ew end hezar saln ku ku dij. Ne hesaniya ku z bi z ji hol rab. Gelek Banek xyn ku hatina afirandin, ku bi rveberiy re b an ji bi aliyn din yn jiyan re bin hene. Ew ji, h serweriya wan li jiyan serwer e. L Hz. Muhammed nzkatiyaka saf bi biryar dide nşandin li ber w di w heyem de. Piştre bawermendn ku baweriyan l heya, d xwe bi hizrn n yn felsef re aras dikin di kevina hanna ser ziman de. Bi ole musulmanetiy re rojhilat ji, bi gişt weke rojava ku awa ku bi ole filahiy re gihiştiya pergala xwe ye gihiştiya pergala xwe ye gişt. Musulmanet, di demeke kin de serweriya w li rojhilat hemk dibt. Bi Musulmanetiy re rojhilat ji gihiştiya tgihiştineke n. Ew ji, d ketiya riya xwe ye ku ten p bi hizir felsef bi pşkeve. Piştre ne bi gelek re li herm d filozofn herm yn weke mam Gazal ku ji herm re derdikevin. Weysel qaran derdikeve. Di w deme n ye ku d bi hizir bidest pşketine xwe dike de d aliyn pşketin yn di hizir de yek bi yek tne kifş kirin. Matamatik, fzk, astronom, bijjk hwd tne kifşkiirn bidest hizirkirina wan pşxistina wan t kirin. Hate ku dem t sadsaln 9. min 10. min wan, d pşketineke mazin derdikeve hol bi felsef tgihiştine w ye li herm re. Filozofn ku weke l Herr ku di w dem de derdikevin bi hizre xwe ye felsef re ye ku dihnine ser ziman re pşketine mazin didina kirin hene. Ew felsefe musulmanetiy li gor deme felsefe tgihiştine w diafirnin. Baweriy, tde tgihiştineke ku felsefe tde xurta di afirnin. Her weha bi w re filozofn deme yn weke Gazal ji derdikevin.  l Herr, aqil ji rastiy di hasibne di cewher rastiy de rastteqniyeke ku mirov digihne xwd dihne ser ziman. Guhdana li jiyan tgihiştine di derbar w de pşxistina w li ser disekin bi w yek aqil dide dora xwe di w deme xwe de. Li gor w, Zanebn, ye ku her zde w mirov bi ser bixe ya.. L w zanebn ji baweriy qt ne dihan ser ziman. BI v yek re ew felsefe dihne ser zimn. Gazal, zanebn ji bo tgihiştine di jiyan de bi nav xwd re giringiye w dihne ser ziman. Zanebn, li gor w mirov bizanebn dike ku mirov w awa di riya xwd de bi meş. L mirov w ti car nikaribe ku xwe bigihne rastiy hemk. Keng mirov mir, hing mirov w karibe aliy rastiy yn ku me li diny ne dtina mirov w li axret bibne. Ew ji wilo dihne ser ziman. l Herr, rastiya weke xawneke li jiyan dibne jiyan ji pre weke rastiya ku ji aliy xwd ve hatiya afirandin ku mirov w fahmbike dibne. Di w de ji rastiyne ku mirov fahm bike ynbi aqil hene. Mirov divt ku dinye xwe fahm bike. Dinye mirov w mirov bi tgihiştine y ku ew dinye kiriya bike. Yan w w bi br bixe. Ev ji zanebnaka mazin e, li gor w. ..
        l Herr, hinek d ji pde di dihne ser ziman ku rast, ne ten ye ku di ser mirov de ku mirov dizan ya. Ew tne ser ziman ku rast biaqil dibe s beş. Beşe pş zanebna mirov ye ku mirov w bidest bixe p bij ya. Ew hebn bna diny ji li ser w her weha mirov fahm dike ku xwediy tgihiştinek ya. Li gor w, dinye hem tişt ji şaneyek dest p kiriya. Ew şane ji, her tim mazin bya end ku mazin bya ji di xwe de afirandiya. Ew w hertim bi afirne. Ji ber ku xwd, vejen w ye ku kiriy de, di xwe de kar vejene xwe bi afirne. Bi v yek, ew şan, ti car mirov nikar w hz w fahm bike, hing tde heya w pş bikeve. Li gor w, ew vejene w, di xwe de bsnor e. Ser w tde heya hebne w ya, l dawiye w ye ku l bidaw dibe ji nn e. Ew bi v yek li ser vejene mirov ji di rawastih. Ew li ser w vejene ku mirov di jiyana xwe ye rojene de bi xwe re di serifne ji di rawastih w ji ji w vejene di hasibene.  Aqil, bi xwe ji, tde vejene mirov ye ku bi teybet ji w vejene hatiya afirandin heya. Rast, her weha ev hemya ku mirov w fahm bike. Li gor w aqil mazin y ku temen e y ku w di dawiy ji de ji tgihiştin mirov tbigih ji heya. Rast, l li gor w xala her mazin ye ku bi hebne xwe re cewhertiy ji disfirne mirov dike ku xwe bigihniy de ya. L hem di laş teqez de ya. Bi v gotin em tgihiştina w ye metafizk ji bnine ser ziman. Ew, gman pwistiny weke du xosletn laş mirov dihne ser ziman bi minaqa ku mirovmakarbiserzvirandinrekarryxwebibepiştxwerepwistiny dihne ser ziman. Temen felsefe w bi metafizk re bi heyn teqez ku dayimya tde ji heynyn ku dem bi dem li wir tgihiştine w heyn teqez dijn hene. Xwd heyny teqez e. L mirov ye bi teqeziyeke ku deme w hatiya kifş kirin dij. Ew bi jiyana ku xwd day de, girday ya. Li gor teqezetiye w, bi v yek w bij. Bi v tgihiştin l Herr, dixwez di tgihiştine metafzk de hyayerşyek bne ser ziman. Ew bi v re, ne ten hebne pwistiniy di xwez bne ser ziman, pre weke xalna giring di jiyan de hem ji bo jiyandin hem ji bo bn pdivyn ku mirov bne bicih bal dikişne ser wan ji. Wan ji, dihne ser ziman. L weke hinek, xosletn ku mirov di derbar wan de bibe xwed tgihiştin zanebn dihne ser ziman.  
      Di w dem de, piştre ne bi gelek re w gelek filozofn ku her weha dihizirin w derkevin. Filozofn weke bn Rşt bn Sna derkevin. bn Sna, w bi teybet li ser bijjk bisekin r rbazn w y şifakiirn bike ku kifş bike. Felsefe bn Sna, temen w li ser metoda metafzk di sekin tgihiştine ku bi w tne ser ziman heya. Ew mijara metafzka xwe li ser laş teqez ku ten bi hebne xwd re t ser ziman heya dihne ser ziman. P re ji, ew laş li sye beş dike gman an ji ye ku derkete hol ye ku mir winda b . Gman pwistin, ku y ku ji xwe dibin b ku sedemek ji bna w re hebe ya, ew e. W ji bi hebne xwd re dihne ser ziman. hebnn ku divtin ku hebin. bn Sna Metafzk weke qadaka zanist ye ku pwist p heya dihne ser ziman. bn Sna li ser aqil di sekin pnc cureyn qil hanya ser ziman. Ew ji her weha ne; Aqil ku y divtin ku bizane, aqil ku ji bo fahmkirin tgihiştin al mirov dike, aqil ku ku pir mazin ku ew bi xwe ji j re "aql qts" dibje ku li gor w di hem kesek de nn e hem kesek ji niker xwe bigihniy de. Aqil ku di xwe de heya y ry yn maql dide dyar tgihiştinek pre bi mirov re dike aqil ku maql ku tgihiştinn ku hene dide tgihiştin. Yn ku maql in, w aqil dawiy, ye(aqil) ku bi wan re heya ku mirov xwe gihanda w, w mirov xwe bigihne aqil wan y ku heya ji. Ev qizinceke. ..
    bn Rst ji felsefe w, mirov kar weha bne ser ziman. bn Rst, frbn weke pdivyaka ol ye ku mirov w bne bicih dibne dihne ser ziman. Li gor w ol bi aqil meyzendin ji mirov dixwez. Li gor w, end, ol droka wan heya ji divt ku mirov w bizan. Rast, li ku der b, divt ku mirov xwe bigihniy de. Yn ku ber hatina na di pirtk hizrn wan i hene zanebna wan ji divt ku bibe. Li gor bn Rst, aqil felsefe riya ku mirov xwe p bigihne rastiy na. bn Rst, li gor w hate derek bi aqil felsef mirov kar bixwe bidigih her tişt li jiyan. L li gor w hinek tiştn ku mirov bi xwe nikar xwe bigihne wan ji hene. L aqil felsef hate ku der em birin, em herin. Ji w pde, ye ku w xwd mirov bigihniy de. Divir de, bi bn Rst re pir nqaş tne kiirn. Li jiyan mirov kar xwe bigihne her tişt ku heya hinek tiştn ku mirov nikar xw ebigihniy de, di erove felsefe aqil w de mijara nqaşaya ku hate roje me tt. bn Rst li ser felsef bi xwe ji gotiya ku mijara w ew e ku heynyn ku hene wan bi me bide fahm kirin e. end cureyn heyn hebin, ew w wan ji me re bne ser ziman. Li gor w, ten hebne Xwd derv w ya ku wer ser ziman,  ew ji w bi her pnce sehn mirov kar ten xwe bi gihne tgihiştine w. L ew heyne w, ne biderfet e. Bi v yek, di felsefe xwe de snorek ku pişt w re her tim di erove felsefe w de dibe mijara nqaşan dimne. W bawer dikir ku w bi felsefe l bi ol w kariba ku xwe bigihanda rastiy. .. 
        Bi zanist flozofn weha re tgihiştineke mazin li herme pş dikeve. Zanist tgihiştine d pş dikeve. Herm, hate ku t sadsaln 11. min 12. min, wan, d mirov kar bi wan zanist filozofn weha pşketineke mazin derdikeve hol. Li herme bi tgihiştin bi teybet ji, bi felsef re pşketinn mazin derdikevina hol. Ku dem t sadsaln 12. min wan d li herm zanistn weke Teymy Haran, Ferab, omer hayam hwd derdikevin. Ev zanist filozofn weha, xoslete wan ye sereke ew e ku bi qadn zanist yn weke matamatik hwd re ji mijul dibin. Zanistn weke bn Haldn ji derdikevin. bni Haldn, li ser civaknasiya civak pşketine w droke xwedy tgihiştin zanebnaka mazin a. Pişt w re ji, hizrn w bandra xwe li zanistn ku hatina kiriya. Li ser pşketina bajart jiyana gundan gocbertiy ji hinek zanebnn ku j hena. Mirov divt ku v ji bi teybet bne ser ziman. L xoslet Ibni Haldn ew e ku ku ew bi teybet bi şiroveyn xwe yn di derbar civak pşketine w de riya pşketine ye ku hin bi hin bi ber bajartiy ve dib ji haniya ser ziman. Bi v yek, w bi wan hizrn xwe re weke ku pşiya xwe bidtibe t ser ziman. Hizrn w yn li ser drok ji pşketinek dihnin berav. Di pirtka xwe ye bi nav deng ye bi nav "Muqadma" de di destpk ku li ser drok hizre xwe dihne ser ziman, pşiye weke hinek byarna ku diqawimin dihne ser ziman. L ku pde di ji, d di erove tehereke ku jev ne qt de dihne ser ziman.  Bi şiroveyn w yn aliy civak civaknas de ev bi tgihiştin xwe bi bhtir dide berav. Bi v yek re, her weha ku em bnine ser ziman, em nzkatiya w ye di di derbar drok de bnine ser ziman. W hizir dikir ku hizirvan drokzann ber w, drok ji ber ku jevqat weke rok vanokan hanna ser ziman, d ne gihiştina sentezeke baş. Li gor w, ji ber v yek, divt ku mirov drok bi jnhatinn bixwe re ne wilo bne ser ziman. Bi tgihiştin weke ku awa mirov di w roj de dij bne ser ziman. Bi v yek, mirov w drok di jiyan de fahm bike. Bi w fahm kirin ji d mirov w bigih rastiya w ye ku hatiya jn kirin. Bi v yek nzkatiy ew li drok nzk dib.
        bni Haldn, di asl xwe de bi xwe re peyemnr deme t ya. Ew bi şroveyn xwe re w tgihiştin bi me re dide kirin. Weke w, Teymy Haran ji, wilo ya. Ew ji di civaknasy de pir xurt a. Ew hizrn w yn di derbar drok de bi tgihiştine xwe re ne bin yn bni Haldn re ne. Teymy haran, nzkatiya w y civak di erove civaknasiy w de ku li gor hinek zagonn pşketin bij ya. Bi v yek. ew hinek felsef di tkiliyan de derdixe pş. L felsef di nav tgihiştineke civak de ku ji away baweriy y ol ne dr dihne ser ziman. Li ser stran matamatik ji sekin ya. Pişt Teymy Haran re pirtkn w, weke yn perwerde yn bingeh hatina xwandin di cihn ku l perwerde dihatina dayin de.
        Li rojhilat, bi vannzkatiyan pşketinan away pşketinan re pergalaka n ye dem afir b ava bb. Herm, di her aliy xwe ve di pşketinek de b. L mirov tiştek din ji dibne. Ew ji har weha ji sadsaln 12. min 13. min pde, weke ku bi pşketin tgihiştin ole xwe re rojhilat li ber kiirna hinek xwenkirinna(reform) ya. Mirov w ji dibne. bni Haldn, di nzkatiya xwe de dinyewtiy derdixe pşiya axretiy. Li zaningahn ku li herm avabna yn weke Azher li Şam li Rihay, mirov nqaşna ku bi oldaran dibin bhtir aqil derdixina pş dibne. Nzkatiyn zanistan yn ku di bjin mirov biaqil nikar hem tişt fahm bike bhtir pde her derkeve derv ya dil, li ber wan zanistn weke bni Haldn hinek zanistn yn weke w li ber w di sekin in  hizre xwe dihnine ser ziman. Bi v yek re, b teybet, demeke Ronasans(jinvebn) diafir. Mirov w her weha dibne.
       Hate ku dem t sadsaln 14. min pde, d ew pşketin ku Kurdistan bi Cizira bota Rihay re di navende w de disekin di bt. Rojhilat kurdistan jii derdikeve pş. Bajart li van deran pşketiya away jiyana w ji tev gelek hrşn hovan ji pşketiya rniştiya. Li herm, li aliy anatolia ji li Costanipolos ji bi zanistan ku mirov bne ser ziman lev civnak bya. Herm, bi v yek, ji Kurdistan hate ku digihişt ber Riha ji wir de hate ku digihişt gelek hermn anatolia ku digihişt ber bahra reş, pşketinek heb. Li herm bi teybet ji ku ol ji di nav de ji gelek aliyn xwe ve li ber hinek xwenkirinan b. Bi v yek re hizir ji ji zanistan derdiketina hol. BI teybet, away zimn y l Herr derketib pş. L bi zanist bi hizrn w re derketib pş. ..
      Li Herm, bi w yek rewş ku mirov kar bje ku bi zanistn ku hene re li ber bnaka ku xwe ji n ve bi afirin b. Li herm l bi derketina hzn weke y Osmaniyan re ew rewşe xwenkirin ye ku w bba ji ji hol di rab. Osmani ku li herm di bine xwed hz, d li herm hizrn cuda yn ku w werine ser ziman, d ne li herme tne ser ziman. Hin bi hin bi pşketin serwerbna w hz re ji herm i zanist hene bi zanebna xwe re bazd rojava dikin. Rojava ji, pişt ji hol rabna mparotiya roma re rewşeke n weke ku afir b Hinek hzn din li ser w rewş pşketin mreteye w derdiketina hol Di sadsaln 12. min, 13. min 14. min wan de, filozofna mazin yn ku bi tgihiştinaka mazin re derdikevin d w bi zanebna ku dihnine ser ziman re w bine temenek derdikevin. Zanist filozofn weke Coperncs derdikevin. Ew li ser azman stran dihizirin li ser hebn xwezaya li derve dinye me dihizirin. Y ku pş gotiya dinye bi gelek dinyn din re li dora roj digerih ew e. W ev hizir bi zanebn haniya ser ziman. Pergala roj, bi v haniniya xwe ye li ser ziman vegotiya. L di w dem de serweri serdestiya dr ye li rojava hemk bandra w ji dike dike ku ew dihanina ser ziman ye hizre xwe de bi sn de gav bi avje. Hizrn ku ew dihne ser ziman, bi xwe ji di tirsih ku li wan xwed derkeve. L di demn jiyana xwe yn dawiy de d ku w tirs hinek li ser xwe diavje d bi dest hanina hizrn xwe l xwed derketin bi wret dike. W temen zanista astronimiy avt. W xaln ku dinye bi dinyn din re li dora roj digerihin vegotin. Pişt w re y ku hinek ji v aliy pşxistina da kirin ji Galleo bixwe b. Ew bi asl xwe ji froransa b. Di zanisgaha ku tde bibe keşe dixwne l w terk dike. Ji ber ku eleqeyeke w bi matamatik re xurte di w qad de pir z fahm dike bi w yek re d z pş dikeve, d bi matamatik re mijul dibe. W Aristoteles pir xwandiya bandra w li ser w heya. Ew, bi w zanebna xwe dike di xwez ku hizrn aristo di qada matamatik de ji bne ser ziman. L ew di tgihiştine xwe de di w baweriy de b ku weke aristo haniya ser ziman, ji w cudatir e. Bi v yek ji fzye aristo cuda hizre xwe ye fzk diaifirne. Ji ser kula psa cism ku giraniya wan wek hev e l jevcuda na, bi hev re di berde xwer pre "kult" kifş dike. Bi v yek, xelatiya fzka Aristo ji didne hol. Li gor w, ku şert  merc wekhev bin, ketina cismek giraniya w bi ser xwe azad e. Piştre ew dibe zanist matamatik li zaningaha Padova dibe mamostey matamatik.Di 1597an de w pusula ekir derxista firotin. Di sala 1604an de w bi zagonn matamatik yn bidest kifşkirina wan yn bi ser xwe kir. Li ser astronomiy lkolnn xwe berdewam kir li ser Riya kakşan ye stran kifşkirinn xwe yn destpk kirin.
     bandra w li ser pşketinn deme w demn pişt w re dibt. Di w dem de ne bi gelek re Descartes derdikeve hol. Ew ji, zanist filozofek ku bi hizrn xwe yn di hne ser ziman re bandra w pir mazin dibt. Berheme w ye ku di "riya felsefe de zagonn w" dihne ser ziman bandraka mazin dike.Li ser Metod pir disekin. Ji tevlhevbn bi ber hesanatiy ve hanna rewşan ye li ser ziman, w derdixe pş.Di deme ku felsefe ji serdestan dihate ser pirsn ser ziman, w ji da nşandin ku herkesek kar w bike. ew li ser kirdariya lkolnan pir disekin.  Li gor w, ji zanstan ye her giring makank, mekineyn ku al mirovan dikin hunere w, başkirin bijjkti ahlaq xweş bişah jnbn, hunre w ya. Ew bi v yek girngiy dide jiyan baş jndna mirov. Bi v yek re ji tişt amrn ku di jiyan de al w bikin, w ew ji di w de bina aliyek pşketin j re. Li ser geometriy nav w derdikeve. Ev deklem ji bi nav w t ser ziman; denkleme ku bi qartyazyan t ser ziman: x3+y3=3axy . Denkleme w ye paramatrik ji her weha: x=3at/(1+13), y=3at2/(1+13) . Bi v away t ser ziman.  Ew ji ber ku di matamatik de xurt e, pirsn weke ku rastteqniy yn ku di pirs ji di wir de dixwez bi bersiv bike. Di heman dem zanist filozofn weke Kepler ji hene bi lkolnn xwe yn li ser gerdn di dev de ne. Pirtka Kepler ye bi nav Nepeniyn gerdn w pir mazin dihne ser ziman. Piştre ew kar li ser ensklopediy dike. L di jiyana xwe de rast pir zoran t bi v yek ji bderfet bar gelek cihan dike.
      Bi van minaqn ku me dan ji, t dtin ku d zanist bi away fzk astronomiy di pşketinek de ya. Ev d w bi v away w pşketineke mazin di dem de p jn kirin. Bi v yek re, em d dikevine demeke n de. W d felsefe bi away xwe y ku zanist tde li pş serdest e, w d di jiyan de bhtir bigotin bt. L ev ji d w bi demek n re w hebne d bne ser ziman. d ji vir pde em pşketine Ronasans bnine ser ziman.
         
DEMEKE N KU WEKE KU T SER ZIMAN JINVEBN AN JI BI GOTINEKA DIN JI RONASANS
      Ronasans, demeke n ya ku d w zanist serdest jiyana mirov bibe. W bajarvan pş bikeve. W jiyan bi hizir opşketinn ku pre dibin re w ji np ve xwe ava bike. W felsefe di xwe de d weke ku t ser ziman, w ekoltiy di xwe de bipş bixe p pş bikeve. Pşketinn ku hate w dem bna li jiyan hatina ser ziman, pşketinaka mazin dana kirin. Hizir, d bitgihiştin di jiyan de weyn dileyiz. Her weha divt ku mirov v yek ji bi teybet bne ser ziman. L ronasans, divt ku mirov w hinek d bi teybet bi pşketinn bi hizir bne ser ziman. Ronasans awa dibt destpdik? Ev ji pirseke ku mirov w bi pirs bersive w bide.
      Pş. em li ser bersive w pirs bisekin in ji w bersive w werine hanina ser ziman ye ronasans. Bi v yek re, divt ku em demek ji ser hate bni bnine ser ziman. Demn serdemn navn yn ku mirov wan bi away pşketinn wan re fahm bike bne ser ziman in. Pişt hol rabna mparatoriya roma, d deme serdemn navn destpdikin. Dr, ji her aliy xwe de serdestiya w li jiyan heya. Her qadn jiyan pşketin bi teybet ji yn hizir felsefe di bin seht w de ya. Mirov kar v yek her weha bne ser ziman. Derv hizre ol re ti hanina ser ziman j re destr nn e. Skolaszm, weke ku t ser ziman serdest e.
       L di nav xalk civak de di qadn jiyan de hizrn ku hene tne ser ziman ji hene. Ew zanistn ku me li jor bahse wan kir, bi teybet hema bja hemkn wan bitirs dihanina ser ziman. L dihanina ser ziman. Hizrn wan yn ku hatina ser ziman, gelek ji wan ji hol hatina rakirin ji. L gelek ji wan man ji. Piştre bi w yek li lgernek lgern hate kirin. Bi v lgerne ku l hate lgern, pş ol paya xwe j girt. Demeke xwenkirinan ku j re "raformansyon" t gotin dibt. Mirovn ku bi asl xwe di nav perwerde keşetiy de mazin bna yn weke Luther derdikevin, w destpk dikin. Pş pirtka proz ye filahiy ncl di vegernine latin. Xal zagonn dr di nivsnin. her weha temenek bi v yek re di nav xalk civak de diafirnin. Ev kirinn Luther w bine sedeme Derketina Mezhebe filahiy y binav protastantiy ji. Ev away pşketin pşketin, w b pşketine paşeroj ji. Şern ku li rojava dibin y sadsal y şern sihsaliy rojava kiriya qada şer. Bi teybet ji gund di van şeran de li pş in. Bi van şeran re end ku rvebern ku hene yn monarş ji hol nain ji, l deme wan d dawiye w t denezendin. d rveberne ku xalk li berav digirin tne xwestin. Mirov bi hebne xwe re weke hizrek di seran d şaq daya li gor xwe nzkatiyek dixwez ji rveberan. Ev hem ancamn pşketine hizir bi teybet ji yn felsef ne.
      Ku mirov li van pşketinan dimeyzen, mirov fahm dike ku d tevgerek li rojava dest p dike. Li rojhilat, ew tevgere pşketin ye bi aqil felsef re ku bi derketina ole slam re dest p kirib, hate dem t sadsal 15. wan berdewam dike. L piştre bi derketin serwerbna Osmaniyan re d ew rewş ji hol weke hin bi hin dirabe. Li şn mayina rojhilat destpka pirsgirkn w ji mirov ji v dem pde pir mazin kar bide dest p kirin. Deme ku d w bi aqil zanist pşketiba, bi w ji hol weke ku rab. Zanistn ku hizrn xwe hanibn ser ziman ji, hizrn wan li cih xwe man ne hatina ser ziman. Deme ku me got ne hatina ser ziman, em bahse ne hatina w ye li rojhilat dikin. end ku ew filozofna rojhilat ji bn, ku li wir hatina hizre wan ye li ser ziman, maf nay dtin, ku mirov w dibne, dilşiyak bi mirov dibe.
       L bi w tevgere li rojava ku dibe re, ew ji tne ser ziman. L rojhilat tne ser ziman. Hizrn bn Rşt ji bn Sna ji li wir dihne ser ziman. Ew dem, weke demeke n ya weke ku mirovek ji n ve ji xewek ku tde demeke dirj mab rab ser xwe b. Her weha dihate berav. Pişt ku xwenkirina deme wan bi ol re dest p kir, di demeke kin de bandra xwe di qada felsef de ji da nşandin. Zanistn n derketin hizrn xwe hanna ser ziman. Ev dem, di destpka xwe de pşi hizrn ku demn ber yn antik de hatina ser ziman, dike ku wan pş kifş bike. Ji n ve aristo t xwandin t şirove kirin. Her weha Platon ji ji n ve t xwandin hizrn w tne şirove kirin. Di w dem, ku ji wan re Platonvannn t gotin derdikevin hizrn xwe dihnine ser ziman. Tercma pir mazin pş dikeve. Tercme li latn dibt. Bi v yek re mirov kar bje ku tercmeyeke pir mazin dibt. Hizir kirin, pir mazin dibt. Felsefe, ji n ve careka din t kifş kiirn. L v naql pir mazin t kifş kirin. Pşketinn ku di demn serdemn navn de bna bi avadanyan de derketiya pş, li berav nerneke xweş di afirne. Avadan bi avadanya naqşkirin pir mazin derdikeve hol Ngarvann mazin yn weke Da vinc derdikevin. rokvan wjevann weke Montaigne derdikevin. P re ji, nivsarn deme yn weke Cerwants derdikevin. Cerwantes bi pirtka xwe bi nav "Don kşot" re mohre xwe li demn xwe yn piştre dixe. Bi w pirtka xwe t naskirin. Bi v yek re, mirov kar ku demeke n ji her aliy ve destp dike. Bajarvaniya ku pşket di navendn mazin de ji w pşketin re dib temen. Bajarvan, away jiyana dem dihne berav. Li ser w w hebne w ye ku dibe temen pşketinn deme yn n ji r didin. L Ronasans, di asl xwe de di hizir nivs tgihiştine xwe de mirov derdixe pş. Ev ji, pşketineke n ya ku mirov w bne ser ziman.
       Mirov bi hebn jiyana xwe re di pşketin pşxistin de d weke ku dib navend. Her weha t berav. Mirov ku li pşketinn dem ji dimeyzen di felsef de li rastiy l gern hanna w ye li ser ziman, li ser away jiyana mirov ku w awa bi i away bij sekinandin hwd, mijarna ku di lgernan de derdikevine pş in. Mirov, d hem dora w hem ji ew bixwe ji, bixweşikbn re di lgern de ya. Ev ji, weke mijaraka girngi ye ku di deme ronasans de derdikeve pş e. Rexnekirin li ser ne baş ne baş dtin tne ser ziman. Bi v yek re w başbn ji away w awa b t ser ziman. Di jiyan de away wje ku jiyan mirov hest raman w bi hev re dike mijar ji xwe re derdikeve pş. Helbestger bi jiyanaka ku t de şano şanoger cih diger derdikeve pş. ..
      L destpka ronasans ku mirov w bi gotinek ji b bne ser ziman, mirov dibne ku weke destpkaka n ya di jiyan mirov di pşketine hizre netewtiy de ji ya. Ev ji her weha divt ku mirov w bne ser ziman. Netewt, pş dikeve. Temen w bi pşketin tgihiştine bi naskirin re ku bi tgihştineke xwed derketin re pş dikeve heya. Her weha p re ji, xwe ji civakaek derek nirxek dtin wilo hasibandin ji tde t ser ziman. Ziman, and civaknasiya ku mirov xwe di nav dihne ser ziman ye w civaka ku di nav de, ji w pşketin re temen her mazin e. L ev hem ji felsefe tgihiştine w di pşketine w de weyneke mazin dileyiz. Felsefe di w dem de, bi gelek cureyn hizir d derdikeve hol. L felsefe, d ji w dem pde, hin bi hin di xwe de xwe ji ji xwe di buhurne. Bi ronasans re nbnak di w de ji heya. Pozitwzm pş dikeve. Pozitiwzm, bi felsefedyarde pş dikeve. Tde ne teoloj ne ji metafizk heya. Ev w, di demn pişt ronasans de pir mazin d pşketineka mazin jn bike. Di deme ronasans de nşanak w felsef awa ku xwe didina nşandin, d di qada felsef de nqaşna pir mazin dest p dikin. Pozitwzm, vac derdixe pş. d ku piştre w weke ekoleke felsef qil w xwe bidyar bide hol felsefe vaca heyn derdikeve hol. Nern dtin, di v aliy felsef de pir girng e. L bi v felsef re vac, d bi ser xwe xalaka ku mirov l meyzen weke xala felsef ye bingeh ji bne ser ziman. Rastbn, nern di jiyan hebnde di ahangek de bn ji p re weke xalna girng yn bingeh tne berav. Vac, ji bo ku zagon xaln xwe y ku p kifş bike bne ser ziman kif bike, w demne pir mazin pre bi nqaşkirin re bi buhur in. L divt ku mirov ji br neke bne ser ziman ku felsefecerb w di w dem de bidest pşketine xwe d bike. Ev ji, w weke temen w pşketine felsefe vac ye ku bidest pşketine xwe kiriya w b berav. Kifşkirin hizrn v felsefe cerb w ye felsefe vac ji pşketine w kifş bikin.
        L ji ronasans pde, bi felsef re nqaşna pir mazin yn felsef yn pir mazin dibn, d felsefe pzawar felsefe mengiwer w biafirin w weke du qutuban w xwe bi dyar bnine hol w bi hev re di felsef de bikevine şerek mazin de. W komn felsefe pzawer komn felsefe mengiwer jevcuda bi afir in li ber hevd hizrn xwe bnine ser ziman. Ji deme ronasans ji sadsaln 15. min wan pde, ku bi dem re mirov t sadsaln 16. min 17. min ta dem ku d bi pşketinn deme ronasans pşketin reng pşketine xwe bidiyar derxistiya hol demebarok, d ew nqaş şerkirinn bi ser felsef re pir mazin dijdihin. Barok, bi avadany, ngartiy kar pkeltiy pşketine xwe dide der. L divt ku mirov ji br neke bne ser ziman ku mskti ji pir mazin di v dem de bidest pşketine xwe dike. ..
      Felsefe tgihiştin, asta ku di w dem de hatiy de w pşketin hemk dide kifş kirin. Di vir de divt ku miirov v ji bne ser ziman bje ku di rastiy de weke s xatan d felsefe pşketine xwe bi hebne xwe re dide berdewam kirin. Felsefe pozitf, felsefe mengiwer felsefe pzawer. Ev her s xat, xatn felsef yn ku w d pirmazin pş bikevin in. Filozofn qutuba felsef ye mengiwer yn weke Calwn Berkeley derdikevin. Ev di felsef de hizrn xwe dihnine ser ziman pir mazin ji bandra wan ji dibt. Berkeley, dihne ser ziman ku di diny te ten giyan hizir giyan hene. Ew bi nernelihundur re tne ser ziman ku mirov "tiştn ku me rewakirin yn ji bre me bixwe ne". Hate w der hizreke ku ti kesek red nak ew dihne ser ziman. L piştre ku dibje ku "hebne w ye di brbaweriya mirov de, tiştne ku mirov ti car nikar xwe bigihne wan tiştn ku ji wesifn qil re t tkildar ji, trkern t gotin ku hene, ma mirov awa kar bje ku hene?". Bi v hizre xwe re, ew hebne trker(Camd) red dike. d di vir de nqaşn pre ku ew dikeve nav de dest p dikin. Ew di pirs di bje ku "heger ku ew hizrn ku em bidest dixin ku ji xiyale sehan b, ev bi i away rast in?" Bi v hizre re dixwez bje ku hizir tgihiştine re ji giyan ya. Bi v yek re, ew hebne trker red dike. Berkeley, her weha bi ser gotinn xwe y di felsef de zde dike dibje ku "her yek ji me, ku ji wesifek cerbe w wesif na em rastrast xwediy br brbaweriya w na, ev dide nşandin ku em cerbne hundur wesif na". Hem hizre xwe hebne w, li ser redkirina trker dide ava kirin dihne ser zima. Hin filozofn dem yn weke Locke ji, ew wan di xwne ji hizrn wan ji fr distne. Hizre Locke ye ku di bje " her tişt ku em w rewadikin di hundur bre me de ya" ji j re weke temenek li gor w dide kirin. Li ku cih persin bersivdana ku ew tişt ji ku der hatina ketine bre me de ji, bersiva ku ew w di nav hinek rewş ku mirov nikar wan fahm bike dihne ser ziman.
       Ev nqaş li hember wan qutuba Pzawer ji, hizrn xwe dihne ser ziman. Ew ji, trker derdikeve pş. Bi v yek re, li ser w tgihiştinek di afir. Hembna metafizk, ku bi qutuba mengiweriy re hebne xwe dide berdewam kirin, piştre w weke metodek teher li ber xwe bibne. Teher, y ku bitgihiştine di dem de dihne ser ziman Hegel bixwe ya. Ew tgihiştinek p re bi mirov dide kirin. end ku Hegel weke bav w ji were dtin, di asl xwe de teher, tgihiştineka pir mazin ku bi pşketine xwe re digih deme Nar Gtiyan wan. L y ku w li gor dem bi felsefe dike dihne ser ziman ji, Hegel bi xwe ya. Ew dide nşandin ku her tişt bi hev ve girday ya. Ber w, hinek hizir Gordano Bruno hanina ser ziman. bn Haldn, di w tgihiştin de ya. Ew bi w tgihiştin zanist filozofn ber xwe rexne ji dike ku ka ima drok pşketinn ku dibin weke rokan dihnine ser ziman.
    Pişt re hatina deme sadsala 17. min 18. min, d demeke n bi teybet di qada hizirkirin de dide der. Bi felsefe tgihiştine w pşketine mazin ye bi pergal afiriya. Dinye hem, wek ku bi w nqaş di nav qutubn pzaweriy mengiweriy de bna du al. Bi v yek, re di rewşe dtin de ji du al afir na. Aliy ku mengiwer ya, di w aliy de oldar mirovn ku dewlemend ji pirraniyn wan bi rveberan de tde ihgirtina. L aliy Pzawer ji, hinbi hin pş dikeve di nav xalk de pş dikeve. Hate dem t deme sadsala 18. min wan d mirov kar bje ku w dinye bi bya duqat. Piştre aliy pzawer, ku tde mirovn weke Karl Max ji derdikevin ew teoryaka ku w tgihiştine bi pergal dikin di afirnin. d piştre, pşketinn ku hate w dem bi girsayan re bna. d di bin tgihiştine serdest bindestan de berdewam dike. Brzwa proletr, yn ku di w rewş de diafir in bn.  Yek y bindest ye din yn ye serdest dihne ser ziman. Brzwa yn serdest bn. Proletr ji yn bindest bn. ..
       Bi felsef re, d pşketinn n derdikevin, Divt ku mirov hinek li ser hegel bi sekin. Hegel ji ber ku yek ku di di mengiweriy de pergala w ye serdest bi tgihiştin diafirne ya. Ew mengiweriyateqez, pergala w bi hizir ava dike diadilne. Ew bigiyan re dihne ser ziman. Hem tişt li gor w ji giyan ya. Ew giyan li du beşan beş dike. Beşe pşi giyanatrker giyana kirde dihne ser ziman. Li gor w br ne azad e. L ji bo ku azad bibe ji, divt ku weke ku ew dihne ser ziman di pvajoyn tevlihev yn ku ew di pirtka xwe bi nav fonomenolojiyatn dihne ser ziman  de divt ku tre derbas bibe. Li gor w, hem zanebn di snor diny de di ceribandin de derbas dibe di w deme derbasbn de digih trkere xwe ye ku ew diafirne di jiyan de. Br, li gor bi ser xwe ya ku kete tgihiştine xwe diny de d ew tkiliye di nav xwe y ser xwe de ji bikeve tgihiştine w de. Ew w, weke tkiliya kole koladarek dihne ser ziman. Li gor w ev ji teher e. Yek ku hem ji bo xwe jn b ji y d jn b, Bi tkiliya nav kole  koldar re tgihiştine w dihne ser ziman. Li gor w, kole deme ku xwe koletiy xilaskir guharandin di diny de da kirin, hing w azadiya xwe ji bidest bixe. W amrn ku xwe p bigihne serbixwebn w bi afirne. Di dawiya w pvajoy xilasbn gihiştin de w bre ji bigih aqil. Dinye hing j re ne beyen e tgihiştine w ye di derbar diny de ji ya rast e. Bi v yek re, d li gor hegel br d ji briya mirov derbas dibe dibe yek gelekan. Hing li gor w w "ez" bibe ye "em" "em" ji w bibe ye "ez" d p w bre civakatiy xwe gihandina w, w bibe. Ev ji li gor w ku ew dihne ser ziman ji "tn" pve ne ti tiştek d ya. Bi v yek re anda w ji bi tgihiştin dihne ser ziman. Li gor w, felsefe her qat w tev e. Her felsefe ji cergekeke, ew anslopediy ji cerga cerg di hasibne ku ew hate afirandin ji, d xwe gihandina felsef dibt felsefe ji dibt.
     Felsefe, deme ku mirov bahse v deme w bike bahse filozof ku nzk felsef bi zanist b Kant neke nab. kant di w dem de dij w zanebn pir girng di dt. W felsefe, bi zanebn re ye ku w serweriya xwe bi denezne dihan ser ziman. Bandra aqil pereziya Descartes şkberiya Hme li ser w pir mazin heb. W bawer dikir ku erke felsef ye sereke ku zanist bi hm temen bi cih bike piştre aqilpereziye ol ahaq bike. W zanist bal di dt.
      Ew li ser metafizk pir sekin han ser ziman. W pir hewlda ku nepeniy bne ser ziman. Nzkatiya w ye ku li metafzk dike ne weke ye bi şop ku hate w dem hatiya ya. Ew di riyn ku mirov kar p zanebn bidest bixe yek cerb dibne ye din ji her weha denişandin dibne. Ji ber ku cih denişandin cerb di metafizk de nn e, d ew Bi ber antnomiy ve dit. Bi v yeke re weke ku bi hizre xwe ye matefzk de bikeve nakoky de l tt. Bi v yek re, mirov kar bje ku d metafzk ji, her weha d dikeve rewşeke din  de. W zanebna w ye ku li noqta ku metafzk j dihat prior b.  
      Peşketin tgihiştine w pşketin ye bi felsef re demeke n di afirne. Di qada fizk de ji havn mazin bi Newton re hatina avtin. Bi fzk de pşketinn ku tne hate w dem, pşketineka mazin ye ku ancamn w qad xwe bi ya dibin. Newton, ber kant jya b. Pişt w re hizrn w pşketinek didina kirin. Newton di ser de zagonn fzk dihne hol. Newton li ser mengrany ji hizrn w hene. Ew giraniy men w bi v forml dihne ser ziman:

     Ji sadsala 18. min hate dem t sadsala 19. min pde, d her weha mirov kar bje ku fesefele pir mazin pşketinek dide kiirn. Ji van deman de di felsef de herkneke bi nav Heynvanti derdikeve. Ew ji ji sadsala 19. min wan deman de t nas kirin. Ev ji bi wj re t ser ziman. Bi wj dengdana girsayn mazin dihne armanca xwe. Pşketineke di w de ji dibt. L ev dem bi teybet ku mirov gotinek li sr bne ser ziman, mirov w bje ku di v dem de d pşketine di qada hizir de bi zanist hebne xwe dide berdewam kirin. Pşketinn civak zanist, pşketinn v dem piştre didine kifş kirin. Zanist, d qadaka ku di poşketin de serweriya xwe li ser civakan re dide nşandin e. Derketin fezey kifşkirinn di qada şan de kifşkirinn drok ne. BI zanist, di v dem de ji v dem pde, d zanist serwer dibe. Aliy zanist y pozitif serwer dibe. Herkn weke Kuantum derdikevin di qada zanist de kifşkirinan dikin. Zanistn ku di van qadan de pşketinn didina kirin hene. Yn weke Nels Bhr hwd, yn ku pşketin di van qadn weha de pşeniy dikin in. Elbert Einstein teoriya Relativ teoriy (teoriya dtinbariy) bi pş dixin.  Ev v teoriy bi du beşn ku t ser ziman beşek ji te t gotin "relativ teybet"  "relativ gelemper" bi pş dixe. Ew deme ku teoriya xwe dihne ser ziman, weha dihne ser ziman: "Dem bi tevger re qey, cism bi tevger re, tevger ji bi cism heya. W ax, cism, tevger dem, yek ji ye din pşanya w nn e. Prensiba gelilao da naşndin ku tevger ku di dem de nay guharandin nern ya, bi teqez tam rewşe w ye btevger hatn salixkirin nn in. Li gor hizr ku Gelilao dihne hol. ku ji nernvanek ku ji derve dibne li kişt meyzne w bje ku kişt di l y ku tde ya ne di w farq de ya. Bi v hizre xwe, ew hem tgihiştine xwe ye di derbar dem de dihne ser ziman.  Formula w ye ku her sereke ji her weha ev e: E=mc  
    Sadsala 20. min, bi pşketinn ku di qada zanist de dibin pşketine xwe dide jnkirin. Bi teybet ji, bi qas ku ev aliyn zanist pir mazin pş dikevin, bi wan re weke zanista sadsala 20. min ku nemzet sadsala 21 y ku pşketinn di qada zaniste deme w de ji bide kifşkirin Genetk bi pş dikeve. Ji aliy hizre w  ve hanina w ye ser ziman ji, di sadsala 18. min Gregor Mandel. Destpka pşketine zanist yn ku bi hebne pozitiwizm her weha t dest p kirin. L piştre pişt mazin pş dikevin. Di sadsala 20an de zanistn weke qiwisk Biston yn ku di w qad pşketineke mazin didina kirin p ji nav wan derdikeve hene. L ji aliy pşketin ve genetk, pşketineka ku w sadsaln pişt xwe re yn werin ji w bide kifş kirin. Asta pşketin ya roje me w dide nşandin. Bi serwerbn dibt di roje me de. ..
      
       ANCAM
      Pşketinn di qada felsef de, hate ku tne sadsala 20 21 , pşketinn ku di xwe de dike, p bi zanist pş dikeve.  L felsefe w di roje me de, end ku ro her weha pşketineke mazin heya ji, cih ku w di nav civak de pşketin bide kirin e. Di roje me de, felsefe awa t kirin. Bi teyebt girngiye w em bnine ser ziman, ku ev bje bi ser xwe hewcey p heya ku were fahm kirin. Felsefekirin, di roje me de, li gor hinek xosletn xwe yn teybet dibt. Tgihiştina roje me, divt ku were kifş kirin.
      Di roje me de, Pşketinn ku bibin ku pşketin bibin ji b ku tgihiştine felsefk li berav b girtin nabin. Ji ber v yek, felsefe end ku bya mijaraka sereke ye tgihiştin bi teybet ji, bi tgihiştine ku derdikeve hol pşdikeve re hebne xwe dide berdewam kirin. Felsefe, di roje me de, xalaka ku w pşketin p di nav civakan de werine ser ziman p werine tgihiştin e. Her weha weke kar platformek ji di roje me de dibne. L ji w zdetir, bi teybet ji, kar w, weke ku di demn ber de b, kifşkirina xoslete teybetmendiyn roj me ji, weke xalna ku li ber w ne. Berpirsiyariya w ye roje me, bi pşketine di w de mazin bya.
      Civakn ku felsefe di nav de new afirandin, ne civakn ku karin pşketine bidina kirin xwe mazin bi tgihiştinaka mazin bi r ve bibin in. Felsefe, di roje me de weke kevneşopiyek hebne bi pşxistiya. W h ji wilo bi pş bixe. L felsefe, her tim ku di asta pşketin tgihiştine deme xwe de hate kirin, hing kar şoraşan ji bide kirin. Ev biqas ku di demn buhurti de wilo b, di roje me de ji wilo ya, w di paşeroj de ji wilo bt. Di roj me de, Ji filozofek t xwestin ku di derbar pşketin tgihiştine ku heya de pir mazin bi agah tgihiştin b. Bi w re ji, zanista ku heya, serweriya w bi hizir pşketinn ku tde hem ji aliy hizir hem ji ji aliy fzk p bolojik ve dibin ji, serweriya w hebe. Her dem, li gor xoslet tgihiştine xwe, ji zanistn deme xwe fahm kiirn tgihiştin di xwez. Ya ku w wan bike zanist an ji pşkeşvann w dem bi zanebna wan re ev yek ten ya. Bi nerneke felsef li xwe deme xwe meyzendin, w tgihiştineka mazin bi mirov re bide kirin.
        Her demek aqilek w heya. Ew aqil w, ew asta w ye ku heya di xwe de dihne ser ziman. ro, ev yek bi zanist re t ser ziman. Car bi car bi hinek gotinan t ser ziman ku mirov dibt dil teknolojiy hwd. Ya ku w mirov di w qad de bi serwer bike ji, felsefe ya. Felsefe, di dem de bi pşketinn ku dibin re biqas ku mirov serwer dike wilqas ji w mirov bi wan re bi wre bike. Felsefevan roje me ne km zanistek ku bi genetik re bi tgihiştin e. Ne km ramyarvanek bi bramyar ya. Ne km bologvanek bi b tgihiştine w ya. ..Felsefe, di asta her bilind de gihandina mirov bi tgihiştine ya asta ku heya ya ku bi zanist re afiriya heya. ..
 
27.09.2010/Abdusamet Yigit


 Vegere Destpk......

 

 

 

 

Copyright  1990 pen-kurd.org