pen-kurd.org

Helbest - Pexshan - Gotar - Daxwezan - Kampan - Endam

 

Nivsn din yn Nivskar Al Kili

 

-

 

 

Vegere destpk

 

Dr Ali KILI

L ser  Tekoşina Akademisyen  Dr. smal Beşk

 

 Dr. smal Beşk d di 28- Tirmeha 2010-an de li dadgeha Beşktaş a Stenbol (Dadgeha 11-emn ya giran) b darizandin. Gle din  Dr. smal Beşk, Mamostey Sor gl din nas dikin. Ji bo i, derheq dewleta kolonialista tirk   diji  Dr Ismail  Beşk  doz vekirin?

 

Dr smail Beşk .Di nivsa Maf Netewan y Taynkirina Pşeroja Xwe bi Xwe Kurd de, di derbar beş ku ketye doznamey de dixwazim end

 

gotinan bjim. Perekirin parvekirina Kurd Kurdistan, di droka Rojhilata Navn de byera her mezin e. Y ku div di v mijar de biaxivin zanngeh in, apemen ye, nıviskar in, bi kurtay jyana ramana Tirk e. Vekirina dozgery ya di derbar mijarn wiha de j, weke pşgirgina afirandina zanyary t nirxandin...

 

Kurti jiyana  akademisyen Dr smail Beşk

Di sala 1939an de, li bajarok sklp (Tirkiy) ji dayik bye. Xwendina xwe, ya seretay navn li wir kuta kiriye. Piştre ew di sala 1962an de fakulta zanistiyn ramyar li Erzerom diqedne.Leşkeriya xwe di du gundn Kurdistan -Bedls Hekar- de dike. Li van herdu bajarn Kurdan, w demn xwe vala derbaz nekiriye, ewşa gundiyan, anda Kurdan pir ji Dr .Beşik re balkş hewaskar bne. Şnmayna hem aliyn jiyana Kurdan ji nzk ve naskirib bi ş derdn Kurdan re dib hevpar. Di sala 1964an de pileya doktoriy di civatnasiy de, li ser irtka xwe (Eşra Elkan ya koer) wergirt.

Mn sala 1966 da Dr..Beşik li Universita  Erzrom de naskr. We waxt, Prof.Dr.Ioanna Kuuradi, mamostay znan latin filozofi b. Do.Dr Sesli diji Dr..Beşik kampanyay wekir, wan n dixazi ku Dr..Beşik karzanista dm kr. Prof.Dr.Ioanna Kuuradi, diji Dr..Beşik imzakrina qampanya red kr. Beri Dr..Beşik, hemu suxteleyen Dpartementen ingilizi, fransizi, alamani dersen latiniye Prof.Dr.Ioanna Kuuradi boykot kr. Rojnama kewneperesta lokale  Gr Ses diji Ioanna Kuuradi propaganda de rasist u ksenopfobi bas kr. Wulame Do.dr;  Sesli, Omer Polat, iro niviskar li Alamania Federal   Nazif Kaleli koldar we boykot bu. Em hemu kesen  hrma Dersimi l Universita, de fakulta zanistiyn ramyar li Erzerom, ez,  braye min Jean Jacques, Birez Ismail Erzingani, Birez E. Erdogan, hval tercan, me s meye diji boykota kewneperestan pisrgirtiya Dr Ioanna Kuuradi kr. Dr Besiki tekoşina me we ax pr zani.

Ji ber ku  Dr .Beşik li ser Kurdan lkolna xwe didomand, ew di sala 1969an de, ji zanngeh t qewitandin, l dsan, ew di sala 1971an de, di fakulta rzaniy de, li Enqer dibe mamoste, l v care ji ber xebatn xwe yn zanist, derbar gel Kurd, t girtin, 13 salan ceza dixwe, l li gor biryara bexşandina gişt, ew azad dibe.

Di sala 1979an de, ji bo berhemin n li ser Kurdan diweşne t girtin, di 12 Nsana 1980 de serbest dibe.

Girtina w, bandorek mezin li raya gişt kirib, lewre, rxistina (Emnest Internasyonal) yektiya nivskarn Siwd, Nerwc Holanday nikar bn bdeng bimana, karbidestn tirkiy pirotst kirin. Ji ber v j, dsa polsan ew di 30 Trmeha 1981an de girtin ew ta sala 1987an, di girtgeh de dimne.Di navbera 1970-1990 de Dr..Beşik li derdora (13) salan di zindanan de xew dike, 27 caran-ji ber Kurdan ve- dewe l hatine vekirin. Di 14.08.1980 da, ji zindan, nameyek dirj ji UNESCO (Yonsko) re dişne, tde ramann M.Atatork destlatn Tirkiy, yn dij Kurd Kurdistan, gelek bi fereh kr dicersne, her weha j tde bervedreke zanist rzan ji ber gel Kurd ve dike. Di 9 Şibata 1993an de, dadgeha parastina dewlet li Enqer, bi sedema (13)e lkolnn w li ser Kurdan, bi (26)Milyar Lre ceza dike. Di sala 1993an de, ji bo gotarek (Jina Kurd girla) li dora (12) mehan dikeve zindan. Ji sala 1962-1999an de li dora bst (20)sal ketiye zindan.

Dr Ismail Besiki go Ez jiber nivsa xwe ya bi nav Maf Netewan y Taynkirina Pşeroja Xwe bi Xwe Kurd ku di kovara ağımızda Hukuk ve Toplum Dergisinde[1] (zivistan 2010, 59/6) hatiye weşandin, ez tm dadgehkirin.

Di doznamey de, beyaneke dozger heye. Dozger dibje jiber ku xwedy nivs Ismail Beşiki li Ankara dij, paraztina w ne hatye girtin, jiber ku kiryara w di hundir ketina pvajoya doz ya dema kurt de ye, hatye famkirin by ku ev kmas were temamkirin, di derbar w de ev doz hate vekirin (r.2)

Min dozname di 15 y Hezran de girt. Di rojnameya Milliyet, ya heman roj de neyeke wiha heb. Uzann ku revyane, ji hefs xelas bn. Birayn firar Kemal Uzan Yavuz Uzan ku bi muxalefeta sla Qanna Bac[2] tn mahkemekirin, ji ber ku dema w tije b, doza wan ket. S heb mahkmn ku ji heman doz dihatin mahkemekirin j, nzk 4.5 sal cezayn hefs girtin. Dema ku bahsa Uzanan dibe, bi brtyan zirar dayna dewlet ya bi bi trlyonan, xwarina pereyn bankan hwd t bra mirov. L dewlet, organn dadgehy di v mijar de ne hişyarin. Dema ku jyana raman, weke mnak dema ku rexneyek dikeve mesel hişyarbneke pir mezin heye. Jibo ku raman di bin zordesty de were girtin, helwesteke mezin heye. Ev yek, alyek girng y jyana Syaseta Tirk, ya hiqq Tirk e.

Xala 8an ya qanna 3713 bi nav Terrle Mcadele Yasası[3] ku di roja 12.4.1991 de derketye, heb. V xal, gotin fadeyn di derbar Kurdan pirsgirka Kurdan de weke sc dipejirand. Suc progaxanda. Ev qann di 15.7.2003an de bi qanna 4926 hat rakirin. L di doznamey de t famkirin ku hna j ev madde heye.

Ez dixwazim bi kurtay, li derbasbna cezayn ber ku ji bo fade axaftinn di derbar pirsgirka Kurdan de hatine dayn, binerim.

1. Heta saln 1990, maddeyn Zagona Bingeh yn 141-142 dihat pkann. Nivskar, rojnameger, yn ku bahsa Kurdan ziman Kurd dikirin, bi ddaya ku hestn netew qels dikirin bo wan ceza dihat dayn.

2. Weke ku min li jor bahs kir, xala 8an ya qanna 3713 bi nav Terrle Mcadele Yasası, maddeyn 141-142 ji hol hatin rakirin. Xala 8 ya v qann, yn ku bahsa Kurdan dikirin, bahsa Kurdistan dikirin, bahsa ziman Kurd dikirin weke suc dinirxandin ew ceza dikirin. Di saln 1990 de ev madde pir hat pkann.

3. Di xala 8an de tişt ku t bahs kirin di 2003an de bi qanna 4928 ji hil hat rakirin. L nuha, li helwestn wiha bi maddey 7/2 y Qanna Tekoşna li Dij Teror dawe t vekirin.


Dozgern Birz,


Pirsgirka Kurdan, pirsgirkeke gelek girng ku jyana Tirkiy ya civak, syas, abor ewlekary gelek ji nzk de eleqeder dike. Ev yek di ser pirsgirkn wiha de t. Ev rewş di hin daxuyanyn Serokwezr de j dyar dibe. Di Cotmeha 1991' de, Serokwezr w dem Suleyman Demirel got "em realteya Kurd nas dikin". L li ser hişyarkirin rexneyn der dorn desthilat, li v gotina xwe xwed derneket, pwistyn v gotin pk nean.


Di navbna saln 1990' de, Tansu iller ku w dem serokwezr b, bahsa modela Bask kir, l li ser hişyarkirina der dorn desthilat got "ez şaş hatim famkirin". Di p re Mesut Yılmaz li koltixa serokwezry rnişt got "rya Yektya Ewrpa di Dyarbekir re derbas dibe", w j li ser hişyarkirin rexneyan li gotina xwe xwed derneket, pwistya gotinn xwe pk nean.

ro j Serokkomar Abdullah Gl dibje "Pirsgirka Kurd, pirsgirka Tirky ya her girng e". Recep Tayyip Erdoğan j gotinn wiha dibje dibje "me pş li poltkayn nkar girt".

 Hin caran di derbar pirsgirka Kurd de gotinn Serokwezran bi v away, l li ser hişyarkirin rexneyan gav avtina bişnde, xwed derneketina li gotinn xwe, dmenek ji jyana syaseta Tirk e.


ro di apemeny de, di derbar areserkirina pirsgirka Kurd de, pir nqaş tn kirin. Di rojname, telewzyon, radyo malpern nternet de mirov dikare van nqaşan bişopne. Lbel axaftina pirsgirk bixwe btir girng e. Di v der de azadya raman weke pwistyeke girng derdikeve hol. Berfirehkirina fadeya raman, div alyek girng y rvekirina Kurd be. Di v xal de di derbar pirsgirka Kurd de, div rexnekirina jyana syaseta Tirk wezfeyeke girng be. Di v mijar de, div nzamn navnetew, weke mnak Cemyeta Gelan di p re Netewn Yekby were rexnekirin. Nivsa ku di kovara ağımızda Toplum ve Hukuk de hatiye weşandin, herweha ketye doznamey j, div bi v nern were nirxandin.

Tirkye li Rojhilata Navn, li Kafkasya Balkanan dixwaze bibe hza herm. Li Gazze hewildana tkilyn bi Hamas re, li Bosna-Hersek, di xtlafa Azer-Ermenyan de daxwaza xwedtya gotin, bi v yek ve girday ye. Tirkye by ku di pirsgirka Kurd de pşvenn demokratk pk bne, ne mumkune v nt fikra xwe pk bne. Yn ku pşya mala xwe paqij nekin, l herin pşya maln hin din paqij bikin, di qada navnetew de ten p t kenn.

  Di nivsa " Maf Netewan y Taynkirina Pşeroja Xwe bi Xwe Kurd" de, di derbar beş ku ketye doznamey de dixwazim end gotinan bjim. Perekirin parvekirina Kurd Kurdistan, di droka Rojhilata Navn de byera her mezin e. Y ku div di v mijar de biaxivin zanngeh in, apemen ye, nıviskar in, bi kurtay jyana ramana Tirk e. Vekirina dozgery ya di derbar mijarn wiha de j, weke pşgirgina afirandina zanyary t nirxandin. Ev j jyana ramana Tirk zuha dike, dike ol, mejyan seqet dike. Ramana azad, rexneya azad, hem şert zanyary, hem j y demokrasy, y her girng e.

Dr Beşk, akademisyene. Heta nha 20 salan di hepsn dewleta tirk de maye. Di derbar w de heta nha bi sedan sal ceze hatiye xwestin. Di v merheley de j, ji bona w heşt sal nv (8,5) ceze t xwestin. Ew ji bona rexneyn xwe yn radqal yn di derbar Kemalzm de ji aqademsynn kemalst dr ket. Ew aqademsyenn kemalst, ji w re xwed derneketin, ew her dem tewanbar kirin. Dr. Ismail Beşk kesek gelek xebatkar e. W heta heta nha 37 pirtk bi sedan maqele nivsandiye. 

Akademizme Dr Ismail  Beşk diji idelojiya kemalist. Ew di pirsa dewleta kolonyalst deolojiya ferm ya dewlet Kemalzm de gelek xesas e. Etika zanistia Dr Beşk  rbr methoda zanistia. Li ser diroka Kurdistan Dr Besiki go Pişt Şer Chan y yekem, li dewra Yektiya Netewan neheqiyeke gelek mezin, gelek giran li kurdan hatiye kirin. Hzn emperyal n w dem, Birtanyaya Mezin Fransay ji bo ku daxwazn siyas yn kurdan, tkoşna wan a di v riy de bipelxin, i ji dest wan hetiye paş ve nedane. W dem li Kurdistan di pşengiya Şx Mehmd Berzenc de tkoşnek heb ku armanca xwe Kurdistana serbixwe b. Belam Brtanyaya Mezin ji bo ku daxwazn kurdan bipelxe di nav hewldaneke sext de b. Hzn Esman yn Kraliyeta ngilz li hember kurdan bi awayek pt sstematk hatin karann. Hzn Esman yn ngilz li hermn ereban j hatin karann l zdetirn li hember kurdan li Kurdistan hatin karann. W dem gazn kmyew j li hember kurdan hatin karann. Baweriya min ev e ku, li Rojhilata Navn cara pşiy gaza kmyew ji aliy Brtanyaya Mezin ve li hember kurdan hate karann. Hzn emperyal n wek Brtanyaya Mezin Fransa, hn dev ji Kurdistaneke serbixwe berdin, tew Kurdistaneke kolon j neanne bra xwe, r nedane ku proseseke bi v away dest pbike. Ji aliy teknolojiy ve nuhtirn ek cebilxane li hember kurdan hatine karann da ku tkoşna kurdan a di v riy de bte pelaxtin. Li dewra Şer Chan y yekem pişt w, di encama poltkayn emperyal de, ereb j hatin jihevdexistin, belam  parekirina ereban wek dewletn serbixwe, wek dewletn manda yn di bin wesayet de pk hat. Ji van dewletan hinek j li saln 1930 (raq), hindek j pişt Şer Chan y duyem (Sriye, Urdun, Filstn, Lubnan) gihştin serxwebna xwe. Gelek dewletn din n li Kendav (Xelcefars), n li cezreya Erebistan pişt saln 1960 gihştin serxwebna xwe. Belam kurd, bi nav nşann xwe ve, ligel ziman xwe, ligel kultura xwe ji bo ku ji drok bne maliştin, ji bo ku bne tunekirin hatin jihevdexistin, parekirin parvekirin. Li saln 1920, li dema Yektiya Netewan (Cemyetul-Eqwam), digel ku gelek dewletn manda li Rojhilata Başr Asyay, li Afrqay, li Rojhilata Navn hatin damezrandin l digel daxwazkirina kurdan, digel radeya kurdan dsan j poltkayeke bi v reng hate pkann. Dewletn emperyal dema ku van poltkayn xwe yn derbar kurdan de bi r ve dibirin, hing li Anedol ligel kemalstan, ligel rvebiriyn ereban, ligel rvebiriya fars, ligel rvebiriya Yektiya Sovyetan heta radeyek di nav pwendiyan de bn. Jihevdexistin, parekirin parvekirina welatek encameke wisan bi xwe re tne ku, her wek mejiy merivek, skeleta nsanek hatibe parekirin. Ev neheqiya drok ku li kurdan bye, di heyama Yektiya Netewan de, ku pişt Şer Chan y duyem hate dann j, her tim dewam kiriye. Li dewra Yektiya Netewan ev neheqiya drok h qewitr hzdartir bye.

Hindek lkolner, i dema ku rewşa kurdan qiset dikin, dibjin ku kurd di navbera ran raq Sriye Tirkiy de hatine parvekirin. Ev tesbt zor şaş e. Li saln 1920 dewletn manda, dewletn kolon yn wek raq Sriye hene. Belam raq ji aliy Brtanyaya Mezin ve, Sriye j ji aliy Fransay ve tye rvebirin. Ji lewre, li saln 1920, li saln 1930, li saln 1940 kurd rasterast ligel Brtanyaya Mezin ligel Fransay r bi r ne. Li droka kurdan, di v dem de emperyalzm heye gelek eşekera ye ku xwed bandor e mayende ye. Ji ber ku ev dewr di droka kurdan de nehatiye dtin, nehatiye zann, ji lewre, hizra ant-emperyast pratka w, ji analzkirina v pwendiy dr ketiye. Di roja royn de, li Tirkiy ant-emperyalzm wisan tye kirin, ku xwe dispre Filstn, xwe dispre Amerkaya Latn, wisan tye kirin. Belam div bala xwe bidin ser rewşa kurdan, rewşa aşriyan ermenan roman zdiyan a li saln 1920, h analz bikin. Helbet div ev pirs j bala me bikşne ser xwe ku, b hela teoriya li dij emperyalzm piratka w ima di v arovey de tye kirin.

Ev neheqiya drok ku li kurdan bye, awan dikare bi awayek sabt were nşandan? ro li chan 204 dewlet hene. 204 dewlet li sala 2004 tevl Olpiyatn Atnay bn. Dibe ku pnc ji van dewletan, dibe ku zdetir pnc dewletan serjimareya xwe ji mlyonek kes kmtir bin. Dewlet hene ku serjimareya xwe ji 50 hezar j kmtir in. firehiya axa hindek ji van dewletan dibe ku bi qas bajarek kurdan, bi qas bajarokek kurdan, heta bi qas nehiyeyek kurdan j nn be. Belam kurd, li navenda Rojhilata Navn akinc ne xwediy erdngariyeke gewre ne. Heke em ji kurdan bipirsin, d bibjin Serjimareya kurdan li Rojhilata Navn bi qas 40 milyonan e. Hindek hene dibjin, Serjimareya kurdan li Rojhilata Navn li chan zdetir ji 40 milyonan e. Belam statuya kurdan nne, li saz dezgeyn navnetew nav kurdan nne. Ne li Yektiya Netewan, ne li Konseya Ewropay, ne li Yektiya Ewropay, ne li Konferansa slam, li tu derek nav kurdan nne. Carnan, i dema ku behsa teror were kirin, behsa kaaxtiya tiryak (uyuşturucu madde; mewadi muxedder) were kirin, behsa qaaxtiya ekan were kirin, nav wan dibihure.

Luxemburg, yek ji wan dewletn endam n Yektiya Ewropay ye. Yek ji 25 endaman e. Heke em li seretaya damezrandina Yektiya Ewropay ya li saln 1950 binihrin, em d bibnin ku Luxemburg yek ji wan 6 dewletan e, ku Komelgeya Abor ya Ewropay (Avrupa Ekonomik Topluluğu) dirust kiribn. Di roja royn de Luxemburg dewleteke wisan e ku mzeya w li bin hem biryarnameyn Yektiya Ewropay heye. Carnan Yektiya Ewropay biryarin dide ku, t de tye gotin, Em li dij dewleteke kurd a li Rojhilata Navn in, Em li dij guherna snorn li Rohilata Navn in. Yektiya Ewropay ji bo ku bikarbe bibje Bila kurd di nav snorn dewletan de bibin xwediy hindek mafn kultur v yek dibjin. Di bin van biryaran de mzeya Luxemburg j heye. Serjimareya dewleta Luxemburg 450 hezar e, firehiya axa xwe j 2 hezar 500 km2 ye. Belam firehiya cografyaya Kurdistan, ku li navenda Rojhilata Navn e, zdetir ji 500 hezar km2 ye. Dewleta Luxemburg di pozsyoneke wisan de ye ku bi awayek fl huqq arenusa 40 milyon kurd tayn dike. Ev yek, bi awayek vekir şan me dide ku b hela li dewra Yektiya Miletan pwendiyn navnetew awan li dij kurdan saz bne. Ev nzama ku li dij kurdan saz bye pişt Şer Chan y yekem j her wisan dewam kiriye. Ji aliy din ve, bo numne, li droka chan dewleteke bi nav Luxsemburg nn e, miletek ku bi nav luxemburgiyan were nasn j nn e. Beli, di navbera Almanya Fransa Belkay de mrektyek (prenslik) e. Li drok tkoşneke netew ya luxsemburgiyan j tun e. Serboriyeke wan a wek Em tdikoşin da ku ziman xwe bi dest ve bnin, ligel kultura xwe bijn j nebye. Belam kurd, ji destpka sedsala 19. ve her di nav berxwedan de ne. Ji w dem bigrin heta bi roja me, di v riy de bi sedhezaran windayiyn wan hene. Digel v tkoşna biryardar, ji ber van şert zrfn ku di pwendiyn navnetew de li dij kurdan saz bne, tu qezenceke kurdan nebye. Ev yek di tkoşna kurdan de babeteke balkş e. Div ev proses ji aliy felsefeya siyaset ve j bte analzkirin. Div ev proses ji aliy exlaq siyas ve j bte analzkirin. Luxemburg ku xwediy 450 hezar serjimarey ye, ji ber kjan zdehiyn xwe dikare maf taynkirina arenusa 40 milyon kurd bi dest xwe ve bibe? Kurd ku xwediy 40 milyon kes ye, ji ber kjan kmasiyn xwe mecbr maye ku ji v nzama navtew ya ku qet j ne dadmend (adil) e, j re taet bike? Ji van gişan bi wdetir, li saln 1920 ev proses awan pk hatiye? Poltkayn derbar kurdan de awan hatine tesbtkirin? awan hatine bicihann? Encam i ne? Div evn han j bi teferuat bne zann, bne vekoln analzkirin

Iro, niviskaren Kurd, bo azadiya famkrna Akademisyen Dr Ismail Besiki pratiken dewleta kolonialista tirkan  protesto  kirin.

MalmsanijJ.hsan Espar;Paşa Uzun;Tahsin Sever,Mahmd Lewend, Roşan Lezgn Deniz Gunduz,Sidq Zlan Seydxan Kurij, Said Aydoğmuş Zinar Xamo, İbrahim Gl,Nezr Cibo Remezan Pertew, Haydar Isik, Sed Veroj Mehmud Nşite, Adnan Ferat,Weysel Aydeniz,Munzur em,Murad Celal,
Mela Cumayo Babij,Serdar Roşan,eko,Yaşar Karadogan, Mehemed Selm Uzun,Cell Cell,
Selm Temo,M. Xalit Sadn Newaf Mro,Beyhan Şahn, Serdar Bedirxan,Halis Acar,aAydin Bngol,
Rzan Rezdar,Nuri Aslan, Sleyman evik,

Dr Ali KILIC, Paris 04-08-2010

 Vegere destpk

 

 

 

 

Copyright  1990 pen-kurd.org