hinek Kar Chalak

 

  Rbaz destra navxwey ya PEN a Kurd

 

Temamiya w bixwne

 

  Chalakiyn wjey yn ku PENa Kurd ji roja damezrandin heta niha encamdayn...

 

Temamiya w bixwne

 

  Kampaniyn PENa kurd yn heta niha ji bo azadkirina endamn xwe ji girtgehan exhkence lisdaredan sazkirn...

 

Temamiya w bixwne

 

Li bay bez Kurd Kurdistan

Kesn Ap Msa Anter nas dikin zanin ku ew hostey gotina kurt, bel tije, barkir, mişt, li dev bi rengek ku ba di ber re nedi dinvsand.

Em j ro, em d hewil bidin bi awayek msay di end bhnikan de, di kurteavavtineke li bay bez, heta tu avn xwe bigre veke de, di end xalan kurt bineret de, kurd Kurdistan binav bikin:

Kurd ji binech kevnn Mezepotamya ne. Ber berhemn andeke 15.000 sal, sosyolojiyeke endreng, rast realteyeke dewlemend in.

Kurdistan, mak avkaniya etnsteyan e, navendek ji navendn şoreşa neoltk e h j komn etnk xwedbandr l dijn. Civaka Kurd j di drok de mozaykeke etnk, zde kevin endamar ye.

Axa Kurdan, Mezopotamya ji gelek şaristaniyetan re bye bingeh. Wek şaristaniyetn, Sumer, Akad, Babl, Med (kalikn kurdan), Asr, Pers Bzansiyan.

Kurdistan ber pişt zayn di hejmarek qonax de bye pir xeleka nav rojhilat rojava, bakur başr, şaristaniyet kulturan, ol mezheban.

Artşn Skender Meqedon Dars ran li vir qetabn xwe li hev xistine, Ereb Sasan li vir ketine pxra hev, Bzans Selkiyan li ser v ax xwe li mzn kirine.

Saln 600 pişt Şer Qadisiye ereb dikevin Kurdistan. Bi d wan de Selk, Moxol Osman tn. Qirn daw Firensiz, Rs, Ingiliz Elman dikevin Kurdistan. ro j Emerka t de ye.

Axa Kurdistan cara ewil sala 1639an bi Peymana Qesrşrn, di nav Osman Safawiyan de hate beşkirin. Cara duhem sala 1923an bi Peymana Loussan di navbera ar dewletan de dibe ar beş :

Beşn di bin destn Tirkiye, Iran, Iraq Sriye de, yan j beşn bi navn bakur kurdistan, rojhilat kurdistan, başr kurdistan rojavay kurdistan tne binavkirin.

Ola kurdan a pş ola Zerdeşt ye. Zerdeşt Pxember sala BZ 660an li Kurdistan nzk bajar Urmiy hatiye chan pirtka w Zend Avesta BZ sala 600an hatiye nivsandin.

Avesta, pirtka Zerdeşt, di coxrafyake fireh de xwed bandr e. Di ayna zerdeşt de agir proz e, bel ne ku mna hinek difikirin agir Xweda ye. Xweday kurdn kevin Hurmuz e. L gelek navn Hurmuz hene: yezdan, yezd, ezday, Kxweda, Homan, Hwd.

Bj hema heta slam ketiye nav kurdan j ola Zerdeşt serdest maye.

Axa Mezopotamya ji gelek ol baweriyn din re j bye bingeh jder. Xell Brahm ji Rihay ye. Man li dora Mrdn avn xwe vedike. Ji saln 637an p de j ola slam li kurdistan degel bye.

Beşek ji kurdan slam qeblnekirin li ser ola xwe man. Ev j kurdn zd ne.

Pirtka ewil kul i ser kurdan hatiye nivsandin ch dide kurdan, behsa snor coxrafya wan dike pirtka nivskar yewnan Ksenophon e, nav kitb Anabass e.

Ber zayn bi 400 salan hatiye nivsandin. Behsa pşiyn kurdan, kardoxan dike. Ji v behs j mirov dibe xwedfikrek li ser coxrafya erda kurdnişn:

li Erda rojhilat em Dicle, heta bi iyay Cd gola urmiyey niştech in. Gelek egt mrxas in.

Saln piştre di gelek berhemn ereb selkiyan de j mirov agehdariyn li ser kurdan erda wan dibne.

Snor axa kurd li ser, gday kober chguhertinn ji ber şer, hin caran tengtir firehtir bbe j kurd, km zde li ser heman ax ne ku ro li ser in.

Li gora droknas kurd Şerefxan Bedls, ( dawiya 1500 ) axa kurdan li bakur ji Xinis Bazd dest p dike, li Rojava emşgezek, Mereş, Melet digire nava xwe heta bi Antakya dirj dibe. Li başr rojava Kils, Riha, Mrdn Cizr j digire nava xwe ji vir di ser Msil re dirj başr dibe, Silman, Sine, Kirmaşan Lristan digire nava xwe dighe Bakur.(Jr Dilovan, Droka Kurd Kurdistan, weşann Pr, 2007)

Axa kurdan ro bye ar pere, li Başr ji bajar Ilam heta li bakur bajar Erdexan, li Rojhilat ji Gola Urmiye heta li Rojava  Snor Swas ch digre. Li başr bajar Kerkuk, Msul , Hisia, Kils, li rojhilat bajarn Hemedan, Sine, Saqiz Mahabad, Xoy, Idir Qers, li bakur bajarn Erzerom, Erzngan Qogr, li Rojava j bajarn Melet, Gurgm ( Mereş) Dlok ( Intab) digire nava xwe.

Hem zanayn ku li ser ziman kurd lkoln kirine didin xuyakirin ku, kurd zimanek serbixwe ye tu tkiliya w ne bi tirk re ne j bi ereb re heye.

Li hla din, kurd ar ne ew farisan lzimn hev in, zimann wan j, ji heman koma zimn e., L her yek j zimanek serbixwe ye.

Ziman kurd, zimanek ji şaxa Zimann ran y bakr rojavay Zimanmalbata Hind Ewrop ye. Piraniya gel li Kurdistan bi v ziman diaxivin ziman dayk y piraniya kurdan ev ziman e.

Ziman Kurd y ku li ser axeka fireh t axaftin, ji gelek zaravayan pk t

end zaravayn kurd hene. Kurmanc li bakur, başr, rojhilat rojavay Kurdistan, soran li başr rojhilat t bikarann. Kurmanc bi piran bi tpn latn t nivsn soran bi tpn ereb. Piraniya kurdan li seranser chan bi kurmanc diaxivin.

Zaravayn din kirmanck, hewram, lek, kelhur feyl ne.

ro bi zaravayn kurmanc, soran zazak berhem; roman, rok, helbest lkoln tne apkirin. Kitbxaneyeke kurd, ne bi ten ji berhemn kilask, bel ji edebiyata modern j dibe.

Bi van hers zaraveyan weşan apemen dibe, di kenaln televizyonn kurd de bi van zaraveyan bername tne pşkşkirin. Nivskarn mna Mehmet Uzun li ser asta edebiyata chan derdikevin ku romann w bi zdey 20 zimanan hatine wergerandin.

Wek din bi dehan bstan  romanivsn din li diyaspora mna Helm Ysif, Jan Dost, Jr Dilovan, Serkan Brsk, Xwurşd Mrzeng, Mr Qasimlo, Loqman Polat, Bav Naz, I. Seydo Aydogan, Frgn Melk, Hesen Met, Silman Demir, Laleş Qaso, Firat Cewer kesn li v per yan j pern din hene ku hejmartina navn wan ne mikune.

Di wje medya kurd de j ji alfebeyn ku dihatin bikaranin, alfebeya latn roj bi roj cih coxrafya xwe firehtir dike.

Hejmara kurdn ne bi zaravayek bel bi end zaraveyan diaxivin fm dikin j zde dibe.

Kurd bi gişt li hev nzk dibin, snorn di nav xwe de radikin, li der dora Tevgerarizgarxwaz serokayetiya netewey dibin xelek. dil wan ji bo heman hedef amanc l dide mna di Newroz hilbijartinn belediyan de sal ji sala din xwurtir bilaş gewd dibe, di festval, mhrcan alakiyn siyas, civak , kultur rojane de em dibnin chan j dibe şahid wan.

Koln

31-07-2010

Vegere destp

Copyright  1990 pen-kurd.org

 pen-kurd.org

Navenda PEN a Kurd