hinek Kar Chalak

 

  Rbaz destra navxwey ya PEN a Kurd

 

Temamiya w bixwne

 

  Chalakiyn wjey yn ku PENa Kurd ji roja damezrandin heta niha encamdayn...

 

Temamiya w bixwne

 

  Kampaniyn PENa kurd yn heta niha ji bo azadkirina endamn xwe ji girtgehan exhkence lisdaredan sazkirn...

 

Temamiya w bixwne

 

Romana bi guftgo

Guftgo pwist e, berdewam hewcedariya me heye p, bi qas nan, av, xew xw pwist e, nana  zindbn ye, Xwed mirov ji cih bnqa biparze.

Roman yan j dabaeke din ne pirsgirk e. Qonaxa me bi aliyek xwe j qonaxa xwenqakirin, xwejinveavakirin, binvekirin xweformlekirin ye.

Di nav guftgoyan de em xwe nas dikin, xwe dinirxnin. Ya girng nqaa di rojev de sstematktir, biserbertir, himendanetir , brbiranetir  be end mikun, ewend dr bin ji gotinn bilez ji dev lleya hrs dipekin.

Li ser romana kurd guftgoyek li dar e. Ez bi xwe bi kfxwe bi daxwaz, bi gotineke saln daw ji aliy rojnamevaniya me t bikar ann, v guftgoy end p re dighim, germa germa, diopnim. 

Doh min gotara daw di malpera Avesta de xwend,  mebest gotara Qado ye.

Hv daxwaz ew e ku ev nqa j mna nqan hinek carn din l neye ku li vir li dera han mna agir bi p dikeve rivn dmanek j bilind dibe, pitre ne bi tuw bi daw dibe, li na xwe hinek xweliya berbay dihle, temen dide haziran dadigere nav herma heb tuneb.

Ez bi xwe heta niha bi ten li Siwd bme ahid end guftgoyn li ser roman li der dora romana kurd:

guftgoya yekem ne a bim salek km yek zde, sala 1985 an li ser romana Tu, yekemn romana Mehmet Uzun derket. Navend xala nqa guftgoy li ser romanbyn romannebyna Tu, ev berhem roman e yan rokeke dirje meyiya b, di gerneka w xal de aliq b.

Bav Naz mna ro w roj j em nebjin yek ji aktoran, bel plewan betl qeblby ji awira xwedgotinbyn, debator biten b. Hejmara kete nav nqa j bi giran avn wan li Bav Naz b. Ev nqa di hinek kovarn mna Berbang de w hebe w di bra kurdn li Siwd de mabe. Hat ev nqa ji ber ku hza nternet j mna ro neb, zde kes bi xwe nehesand, derneket dervey Siwd.

Nqaeke din di destpka saln 90 de ket r. V car j daba nivskariya Mehmet Uzun, durust nedurustiya w wek berhem j berhema w ya bi nav Bra Qeder b.

Ida, bi gotinn hja Zana Farqn angat, ew b ku nivskar, ev romana xwe ji Celadet Bedirxan diziye notn ku bi mebesta weandin apkirin ji xanima Rewen Bedirxan girtibn, bi awayek derketiye dervey peyman lihevkirina dual , di v romana binavkir de bikaraniye.

Havn payza 98 an i bigir gi sala 99 an, li Ensttuya Kurd li Stockholm, me hejmarek kesayetiyn di eniya wjey de xwed gotin wek; Ehmed Huseyn, Hesen Met, Xwurd Mrzeng, Serkan Brsk, Gabar iyan, Amed Tgrs end kesn din mna min ku hez ji wjeya kurd dikin, em gi li ser hev li dora 8-10 kesan, me li dora 8 - 10 romann kurd, romann bi latn bi zaravay kurmanc nqa kirin. H j wek arv ev nqa di kasetn teyb de li ba me tne parastin.

Ji van sohbetn Enstty Romann di bra min de mane:

-         Sor Gul- Silman Demr

-         Pln Brkirin - Mustefa Aydogan

-         Labrenta Cinan- Hesen Met

-         Bra Qeder Mehmet Uzun

-         D Damar - Egd Xudo

-         Kela Dimdim Ereb emo

-         Kur Zinar Serbilind Sidq Hiror

-         Snor Xwurd Mrzeng

Li vir j romana hel zde nqa derxist ya Bra Qeder b.

Di heman sal dem de kenaleke televizyona Siwd bi Mehmet Uzun re li ser nivskariya w bernameyek kir. V j careke din nqa binve kir.

Nqaa v car bi giran dukes b. Duelo di nav Murad Ciwan Mehmet Uzun de b. Daba xaleke duiq b: romanivs romana ewil afrner ziman romana modern k ye, Mehmet Uzun e yan na hwd.

Nqaeke dukes di nav Orhan Kotan Mehmet Uzun de j sebeb hinek cih bin j bb.  Herd j hevaln hev yn kevin bn ji nav Rizgar dihatin.

Ev nqan li der dora roman kesayetiya Uzun pit ew ji ber nexweiya xwe vegeriya welt koa daw  kir j bi v reng yan j bi rengek din nesekin:  Uzun ewend xwedlderketin ,mezinkirin, poplerkirin navdarkirin heq kirib yan na hwd.

Kovar malpern kurd j saln daw ch dan gotar dtinn li ser nivskarn kurd wjeya kurd, hevpeyvnn bi Helm Usif Jan Dost re yn ji aliy Ibrehm Seydo Aydogan bi hejmarek nivskarn kurd re li ser rewa wjeya kurd weangeriya kurd hatin kirin, aral bi riya nternet bela bn.

Div em end hevpeyvnn Zeratusra Nws j li titn hatine gotin zde bikin ku li ser romana erotk erotzima di romana kurd bn.  Ev hevpeyvn hejmarek hevpeyvn gotarn din di hejmareke taybet ya Insttya kurd de sala 2009 an hatin apkirin.

Em bn ser nqaa meh hefteyn daw. Em dibjin bila bixr b ya em d bjin ev e: Gerek ev nqa bi end mzeyan bisnor nemne, kr bibe z bay w neke.

Hevpeyvnn Yado Ciwan Maelah Dekak bi Ibrehm Seydo Aydogan bi Bav Naz re bn mna darik tu di kulmoza romanivsan de rake. end deng bi hev re, bi d hev de bilind bn guftgoyeke ku heta niha bi qas em agehdar in li dora 10 kesan, bi giran romanivs pitre helbestvan lkolner bedarbne ku navn wan li jr in:

Helm Yusuf, Z. Abidn, Lokman Polat, Meden Ferho, ahn Sorekl, Perwz Chan, Bb Eser wek nivskarn roman rokan Ehmed Huseyn j (air rexnegr) Hoeng Buroka (lkolner air)

Rast realteya romana kurd

Romana kurd ji romana her welatek din zdetir girday rew statuya kurdan e. Ev ne bi ten ji bo roman, ji bo gi xebatan, ji rojnamegeriy heta bi her afrneriyeke huner Hwd. ev wiha ye.

Dema dewletn deshelatdar ji sebebek ji sebebn navnetewey yan j navxwey bi xwe biliyane, qels ketine kontirola wan sist lewaz bye, mj pnsn rewenbrn kurd j mecala biger bikevin, ber bi nivs, lkoln, rok km dereng be j ber bi roman de j dagern pde bye.

Ev j t wateya ku afrneriya raman huner ne serbixwe ye ji ber mercn bindestiy nebye meyleke berdewam di nav ketinn dirj rabnn kurtxayan de  jiyana xwe domandiye. Ev aliyn git ne km zde ji bo herkes, her per her qonax ne.

Ji ber v, tim neqeb dever ketin, maye wek bhnik bstikn dr ji hev, xelekn qetyay, b girdan, her yek bi ser xwe, b berdewam, zarok, na ecem.  

Destpk hene, bel bpitre, b biddey, destpkn qerim, bliv bizav, dorpkir, di asgehn dagrkeran de li bendey destra v hz hza din.

Dema rew wiha be w wjeya kurd bi git roman bi taybet awa bistewe li ser kjan bingeh balix kamil bibe ?

Bi gotinin din card ji ber heman erx heman nr jiyana siyas civak,  irsk trjeke afrner ku rojek ji rojan, di keys derfetek de, di nav terk derzn deshelatdariyn total re avn xwe vekiribe, lingn xwe avtibe nav jiyan j, ji ber asteng, dijber nelibariyan, ya h roja avn xwe li dinyay vedike t qurmiandin, yan j ji bmecal ji pjin dikeve dimne li bendey  fersend, delve bayek din.

Romana yekemn, romana ivan Kurmancan ku bi salan me wek ivan Kurd zanb, heta saln bj hema 1969 an j li dora 35 salan bpjin b, di 72 an de ap dibe hay kurdn pern din h n j dibe . Tit nemaye ku nehatiye ser nivskar w Ereb emo, ketiye zndanan, bye mehkm Sibrya h pit mirina Staln hatina Kuruov, deriyek xr j re vedibe.

Romaneke din ji romann ewil, romana Rehm Qaz Pmerge ye. Pmerge j pit apa yekem ku li dora 1958 an e nivsa w j gelek ber apa w qediyaye, bi deh salan pit ap h n hay xwendevanan dibe j.

Jana Gela Ibrehm Ehmed ji tirsa girtin sansor ji bo wzeya ap bigre, li derek netgerpile, neteqine wek diyariyek ji bo ervann Cezayir t pkkirin.

Li Rojava pit Hawar disekine bi gotinn Helm heta 1969 an dema Gulstana Cegerxwn derdikeve, belavokek j bi kurd rw dinyay nabne. Helbet yn hene j qedexe ne bi hesan; bgirtin, ikence asaq, ji cihn xwe nikarin bilivin, di nav ax de veart ne. Bin erd tije pirtk, kaset weann bi kurd ne, gelek d bav heta niha j pirtkn zarwn xwe ji tirsa ku w titek b ser wan, diewitnin, dilwan bi bin ax j rehet nabe.

Li Bakur ji xwe rew t zann. Li Amed ji bo her peyva bi kurd karmendn dewlet di zeman xwe de kurd ceze dikirin h ro j ev ranebye. Berpirsiyar Rojnameya Azadiya Welat 166 sal ceze xwarine, niha di zndan de ye.

Rewa Bar hinek ferq bike j heman pirsgirk bi reng coreyn din be j li vir j serdest in mkana xebatn li vir hatine p bighe pern din, di asta zana qantir de ne ji titn asay ye.

Ji v awir sh saln oroea daw girng in, bi aliyek xwe j bn saln bidestxistina berdewamiyek, ev w bandra xwe li her aliy jiyana kurdan bgoman li wjeya kurd roman j bike.

Ji niha ve mirov kare bje kiriye d em ji destn dervey xwe derdikevin xwe bi xwe dibin xwediy arens siberoja xwe. Em li ser riya qonaxeke bi berhem, berhemn cid di asta yn wjeya chan de ne.

Roman ziman

He roman e projeyeke mezin e; be naveyn w hene, tkiliya nav van bean, lihevxwarin hevtemamkirina wan, ji ser heta daw, avakirinek e; avakirineke aktv e, birihe, civat e, tkl ne, drok e, sosyolojiye, qehreman in,  bichkirina qehremanan e, erd dema w heye; teswr in, nasandinin, diyalog  in, alyn fizk dern yn aktorn w hene. Bi hezaran peyv, bidehhezar bi sedhezaran hevok dixwaze.

Daw projeyek e ziman ye, ne mna helbest ye ku carna end gotin j tr dikin, yan j rokeke ku mna bezeke sedmetroy be, roman meretonek e, nformasyon agehdariyeke fireh piral dixwaze, di wjey de ast sewiyek e, azmnek e, pita xwe dide ber xwe, dawiya daw ziman xwe di roman de li mzn dike.

Ji awira dabaa me ziman, ber her tit hejmarek peyv e, ferhengek e, biwj in, peyvn piyan in, termnolojiyeke ax baskn ilm ye, materyaleke nivsn berdest e, ango pirtkxaneyek e. Ev aliyn git ji bo herkes ne. Aliyek subjektf j heye.

Ew j tecrbeya nivskar, tehsla w/w, tkiliya bi pirtk xwendin re, serdestiya fikr ziman e.

Zimanek bi end titan bip dikeve xwe ji roman re amade dike:

1. Axaftin. Ziman zind sazkar radigre, dibe tkiliya ziman bi jiyan re.

2. Nivsandin. Ziman liqalib dixe, bedew eh dike, kapasteya w ya fadekirin bihz dike, derdixe asta kodn hevbe kolektf .

3. Perwerde. Ziman dewlemend, piral standardze dike, ji milyonan re dike mal di pirtkn dibistan xwendegehan de wek materyalek netewey pk dike.

daw ev hers diyarde bi hev re end awa ne, bi kjan nisbet bi erkn xwe radibin, end li gora dem zeman in, di roman de xwe li mzn dikin, bejna xwe bi bejna wjeya chan re didin ber hev xwe diceribnin.

Di roman de hza ziman, hza nivskar heyaleselah, hilnin ji ber min, xwe bidin al, ez hatim dibje. Lehiya ziman di roman de radibe.

Romana kurd heye.

Gotin j re nav ku romana kurd heye, qet neb em ji hejmara romann me xwendine, me nexwendine bihstine,  ika me ji v nemaye. ahidek me j Qado ye niha dema em van rzan dinvisnin dibe ku ew h j ji ser romana xwe ranebbe. Ne ev bi ten di v meha ku Siwd ji re meha xwendina pirtkn brkan dibjin ji her meheke din zdetir roman tne xwendin, k zane niha li welat li dervey welat end kes romann kurd dixwnin ?

Romanivs rexnegrn me Bav Naz Ibrahim Seydo Aydogan j v zanin, zdetir nebe ne kmtir.

Em mirovn Rojhilata Navn h nehatine w ch ku em her gotin fadeya xwe end caran bifikirin, rkin, bipvin, w i bi xwe re bne i bibe bi xwe re nqa bikin pitre bjin.

Amadey serwextiyn me, piratk azmna me di mesela pirs bersivan de, bi taybet heger hevpeyvn ne bi nivsk bel rasterasta rber bin, ji bo pitre dema aqil pa t em ji xwe re xwez min ev ne wiha, l awiha gotibaya, eva han zde b, min awa br nebir Hwd. em bi nisbeta pwist ne anteremankir ne.

Wa xwiyaye birzn me ku mala wan ava, bn hander sersebeb v guftgoy, wek Helm dibje, di skan de be vala dibnin bala wan di bhnika nirxandin destnankirinan de, ne li ser aliy dagirt, ne li ser awantaj pketinan, bel li ser dezawantaj berhelistan e.

Dema ika me j tune ku Bav Naz ber romanivsiya Mehmet Uzun di romana ewil Tu de bila gewd bibe bi 6 salan, romana xwe ya ewil nivsiye , keseke ku aliyek w y akademk heye Seydo Aydogan j hem romanivs e hem j li chek mna Pars edebiyat xwendiye em ji gotar hevpeyvnn w bi nivskaran yn rojnamevan nivskaran bi w re zanin ku ji romana kurd haydar e, w ax dimne ku em j bifikirin ku herd rexnegrn me ji aliy bervaja ji bo ku firk neye, end ji dest wan hatiye bitof avtine bi v re xwestine bala gi part, saz me herkes hez ji ziman kurd romana kurd dikin bikne ser talkeya birde, bi v mebest dar ji bin de birne.

Helbet ev birn bi gotin e, lewra darn hene di cih xwe de ne, xemnake, ev dibrannek e, kaz hiyarkirinek e, bikelk e.

Raste, her roman naye xwendin, di nav romanan romanivsan de j nemnahev, diserhevrey dibinhevrey hene. Ev ne bi ten ji bo romann kurd, bel ji bo roman xelkn welatn din j derbas dibe b dudil dikare b gotin.

Ji sala 1901 bi vir de Xelata Nobel t belakirin heta niha bi dehezaran dibe zdetir nivskar hatibin bin, l hejmara kesn xwed xelat, yek zde yek km, li dora sedhebek ye.

Ez hez ji xwendina romann kurd dikim

Nav min romann kurd xwe e, ez bikf wan dixwnim. Di v al de ez doh ji ro gelek batir bm. Mixabin ku ro gelek romann min nexwendine, ez neghame bixwnim hene. Ez tim difikirim carek keys li wan bnim, end heftan tkevim hundurek , der li ser xwe bigrim heta gian nexwnim dernekevim.

Ez ji xeyn kurd tirk bi du zimann din bi dereceya karibim romann Milan Kundera  yn August Stringberg Selma Lagerlof ji orjnal wan bixwnim zanim. Bel bi rast tehma xwendina bi kurd ji bo min gelek cih ye, teqez aliyek v y emosyonel girday zaroktiy  w hebe.

Ez ji azmna xwe dizanim encama min ji bo xwe derxistiye ev e ku di dema xwendina romann kurd de heger mirov hinek bisebir be, dirann xwe bi ser hev de biidne mna Ehmed Huseyniy ku ez bi qas muwn rha w hez j dikim, pit xwendina end rpelan,roman ji dest xwe daneyne, w qezenca w batir be ji bxwendin hitina w.  Ji ber ku xwendina romana kurd di demek de ku h n ferhengn ziman me tn amadekirin dewlemendiya ziman me ji riwangeya peyv, biwj, peyvn piyan Hwd. h j bi kesan re ye, zdey texmnan bi kelk pwist e.

Ji v al de romann Meden Ferho xezneyeke bdaw ne.

Ehmed t bra w dema me saln 98 99 an li Ensttya kurd roman nqa dikirin, bedarek me heb, ji bo her romana me dixiste lstey gotina w her yek b:

Min end rpel xwendin ez tetirxano bm, min zdetir nikarb bixwnim, pitre me nas kir ku ew li bendey  roja romana xwe ye. Bi xra w heval ku nivskarek tra xwe xwurt e min romana w ya bi nav Snor hema pit derket bi end hefteyan gi bikf xwend, ku ne di bin 500 rpel re b, min naskir b ka wateya tetirxanobyn i ye.

Bi taybet kes rexnegr, dixwaze bibe rexnegr roman wjeya kurd, div romann kurd ba, bi bhn sebreke li ser xwe, b hrs aciz, b ku ji xwe bitirse ku w bele bighe ziman, xeyal, br ja w/w bixwne.

Daw

Helbet w Roman b nqakirin, bel ji mesela tune ye heye zdetir ew bi xwe, rewa w ya ro siberoja w b nqakirin w encamgrtir be.

Ya rexn dixwaze zdebna tema dabaan kmbna romanan e. Romann ba serket,romanivs, roknivs helbestvann me yn serket hene ez j di heman bahweriy de me ku romana kurd ji nirxandinn  tne kirin. mezintir, bilindtir cdatir e.

Romana kurd di nav agir bard de, ikence qedexeyan de xwegihandiye ro, rewa ro gelek ji doh batir e ika min tune ku sibe j w ji ro batir serkettir be.

Me kefen dirandiye, zvarzvar kiriye, em d li ser piyan, zind, bixwe bahwer xwed eq vna jiyan ne. Em bi ida ne dia me mezin e. Hzeke ji ro pde hewil bide me bdeng bike, tkeve nav me ziman me, nav me pketina me me binsiyatv destgirday bike, wje romana me bend bike, gerek ne carek sed caran kum xwe deyne piya xwe bifikire.

01 07- 2010

Stokholm

Mrhem Y

Vegere destp

Copyright  1990 pen-kurd.org

 pen-kurd.org

Navenda PEN a Kurd