LISER BAWERIYA LI BER CIZÎRE BOTA..

Abdusamet Yigit

 
    Bawerî, mirov, civak, civat, pergal û pêşketin.

    Ku mirov bahsa baweriyê dike û bêja baweriyê têne ser ziman, pir têgihiştineke mazin bi hizir di serê mirov de diafirê. Em nabêjin hizir. Em dibêjin "têgihiştin". Ber ku hebûne baweriyê li ser têgihiştinê ava ya. Deme ku mirov bahsa baweriyê dike, mirov hingî, bahsa têgihiştineke mazin ji dike. Mirov, hingî, bahsa têgihiştineke ku bi sadsalan pêşketiye dike. Têgihiştin, pir giîng e ku were fahm kirin. Divêt ku ew bi serê xwe li ser lêkolin werine kirin û were fahm kirin. Her weha ew pir mazin e. Deme ku mirov bahsa baweriyê dike ji, mirov wê bi bîr têne di serê xwe de. Ji ber ku ew pir mazin bi wate ya. Wate têgihiştinê, di pêşketine deman de diafirê. Bawerî ji, di demê de diafirê. Baweri, deme ku diafirê û tê ser ziman, hingî, gelek nixan ji bi xwe re têne ser ziman. Deme ku bawerî bû û hata ser ziman, hingî, ahlaq û civak bi hev re gihiştiya pergalakê di nav xwe de. Ji ber vê yekê divêt ku mirov pir mazin û bi rêz bahsa wê bike. Di diroke hizir de, demên pêşketinê, ta ku têne deme felsefe û her weha demên zanistê, pir demên mazin yên pêşketinê di buhurênin. Ew dem, hemû bi hev re hebûne demên pêşketinê tênine ser ziman.

 
      Li Kurdistanê, deme ku mirov bahsa baweriyê dike, hingî, mirov bahsa pêşketineka mazin dike. Lê ev yek, haya nahaka wilo zêde li ser ne hatiya sekinandin. Pir mazin, diviyabû ku ser bihatana sekinandin. Çend ku li ser hinek bihizir sekinandin bûbê ji, wilo zêde di jiyanê de li ser nehatiya sekinandin. Lê ya rasti, baweri, rastiyaka civakê bi xwe ya. Divêt ku bi civakê û pêşketinê de wê re were fahm kirin. Divêt ku bi civakê re li ser were sekinandin. Her weha mirov divêt ku li ser bi sekinê. Em ji emê, wilo li ser bisekin in. Deme ku bahsa baweriyê tê kirin, tê gotin ku "baweriya li van ardan çêbûya û mazin bûya, pir mazin û kifşkar e". Lê deme ku ev tê gotin ji, berdewama vê gotinê nayê anîn. Çawa mazin û kifşkar e? Ev ji divêt ku were ser ziman. Divêt ku ser bê sekinandin. Divêt bahsa wê bê kirin. Divêt ji dirokê mirov dest pê bike û bêne ser ziman. Her weha ev yek pir girîng e. Li Kurdistanê, deme ku mirov bi nêzîkatiyaka bawerî meyîzenê, hingî, mirov, têne di demên nêzîkî de ji bê, gelek nirxên ku bi baweriyê hatina afirandin hene. Ya rasti, di vir de divêt ku mirov hinek hevokê teybet bi afirêne. Ji ber ku haya nahaka nehatina afirandin. Ji ber ku divêt ku werine afirandin. Baweri. raste, li van ardan pir mazin çêbûya û pêşketiya. Baweriya ku bûya ji pir afirîner bûya. Pir mazin di ahlaqê civakê de mazin afirandiya. Baweri, hertiştiyê bi pergal afirandiya. Hizir afirandi ya. Baweri. hizir mazin di afirêne. Ku mirov nêzîkatiyataka bi zane li hebûna baweriye zanibe bike, hingî, mirov wê bibîne ku çawa baweri afrîner e. Li Kurdistanê, di baweriyê de du herême pir mazin û girîng derdikevine pêş. Yek ji wan herîman Cizîre botan e. Û yan din ji Riha ya. Li Cizîre bota Nebî Nuh jîn bûya. Piştî Wî re, li Rihayê ji, Birehim Xelîl jîn bûya. Herdûkan ji baweriyê herême bigiştî bihizir bi nêzîkatiyên xwe re afirandin e. Ji ber vê yekê, deme ku mirov bahsa baweriyê bike, divêt ku bi anîna hizre wê re, pêşî mirov li ser van herdû mirovên pîroz bi sekinê. Pişt wan re, gelek pêşketin, di nav xalkê de li ser hîmê bawerîyê di afir in. 

 
      Deme ku mirov i ro ji li Kurdistanê dimeyîzenê, mirov pir pêşketineka mazin dibîne. Lê ew pêşketine baweriyê, weke ku bê xwedî mabê û hatibe hiştin. Her weha tê xuyakirin. Lê ya rastî, ku mirov lê dimeyîzenê, mirov pêşketineke mazin ji tê de dibîne. Ji ber vê yekê, divêt ku mirov pir mazin li ser bi sekinê. Herême Cizîre bota pir grîng e. Di serî de, deme ku mirov bahsa Cizîre bota bike, divêt ku mirov hinekî mazin li ser bi sekinê. Divêt ku mirov baweriya wê mazin bêne ser ziman. Baweriya herêmê, di xwe de hizir û pêşketinê herême di veşêre. Ji ber vê yekê divêt ku mirov pir li ser bisekinê. Bi nêzîkatiyaka ku mirov bêje bizane, haya nahaka Hizrên herêmê yên olî û yên ku di nav xalkê de hene, ji ber çavan hatina dûr kirin. Hatina wan ya ser ziman ji, haya nahaka li gor pêvajoya bişatinê ya ku li ser serê kurdan tê meşandin hata ser ziman. Çi nirx û hizre kurdan ya baweriyê hebû, ne li ser navê wan hata ser ziman. ev yek Nêzîkatiyaka bi zanebûn bû. Lê divêt ku mirov bi nêzîkatiyaka zane bêne ser ziman.

 
       Li Kurdistanê, haya nahaka ji ber çi wilqas gelek Dergah hene? Ev pirs ji ne hatiya pirsin û bersive wê ne hatiya dayîn. Ev pirs di xwe de, ku rast bersive wê bê dayîn, dîrokeke pêşketinê ya hizir di veşêre. Divêt ku mirov vê yekê bêne ser ziman. Hêzên ku li ser serê kurdan bihêz in, vê yekê dibînin. JI ber vê yekê, li wê li ser navê xwe xwedi lê derdikevin. Lê yên ku lê xwedi derkevin, kurd bixwe ji, haya nahaka wilo zêde ti deng ji wan derneketiya. Çima şêxitî tenê di nav kurdan de heya? ev pirs, bi vê pirse me ye pêşî re divêt ku were bersivdan. Ev yek li gor me pir girîng e ku mirov li ser bisekinê. Botî, li herême botanê, bi aliyekî xwe ve herimî ji xwe pir razî ne. Ew aliyê wan ji, aliyê wan yê ku pir di hizre de kur in. Demên berê wilo bû. Demên berê, baweriyaka wan ya bi hizir hebû. Ew bawerî. hertimî, kifşkar bû. Li Kurdistanê bigiştî kifşkar bû. gelek nirx û pêşketin kifş dikirin. Deme ku botiya li Dirokê xwe dimeyîzend, pir bizane û dirêj diaxiftin. Her weha mirov karê bêje ku di zanebûnê de pir şahraza bûn. Aqilê xwe bikar dianîn. Ev di demên wan yên berê de xosletekî wan yê herî mazin bû. Zanibûn ku pirsgirêkên di nav xwe de bi aqil di civatên xwe de çaraser bikin. Her weha divêt ku mirov ji, vî aliyê wan bi rêz û mazin bêne ser ziman.

 
       Deme ku mirov bahsa Cizîre bota kir, hingî, mirov karê bêje ku Cizîre bota di aqilê xwe de pir mazin e. Deme ku mirov lê dimeyîzenê, mirov, bi vê yekê, diroke wê, weke dirokeke hizir dibîne. Dîrokê hizir bi pêşketinê hzire olê dest pê bike, divêt ku mirov bêje ku ji Cizîre bota, ji ber çemê Dicle dest pê kiriya. Her weha bi bawer mirov karê bêne ser ziman.Cizîre bota, her weha pir mazin e. Hizre wê ji pir mazin e. Hizir pir mazin pêşxistiya. Derfetên wê yên weha hebûn. Ji ber vê yekê ji, wê pir mazin li gor wan derfetên pêş xistiya û derxistiya hole. Hizre baweriyê, di xwe de xwediyê pergalaka bingihîn e. Deme ku mirov bahsa baweriyê dike, bêja baweriyê têne ser ziman, hingî, mirov bahsa pergalakê ji dike û têne ser ziman. Hizir ku bi pergal nebe, wê her weha mazin baweriyê ji çênekê. Ji ber ku bawwri, di aslê xwe de li ser hîmê hinek zanebûnan ava ya. Bi vê yekê re, mirov karê bêje ku li ser fahmkirinê ava ya. Baweri, deme ku mirov şîrove bike û bêne ser ziman, divêt ku mirov li gor sê demna bêne ser ziman. Deme berî deme şaristaniyê, deme şaristaniyê û di deme şaristaniyê de deme civakatiyê de. Deme civakatiyê de, deme ku mirov bi serê xwe şîrov bike û bêne ser ziman. Ev yek, her weha pir girîng e, ji bo fahm kirin û têgihiştine wê. Di deme pêşketine civakatiyê de, baweri, pêşketinê wê, li ser hinek hizrên ku weke ancam ji demên pêşketine hizre baweriyê afirîne, diafirê. Her weha mirov divêt ku vê yekê ji bêne ser ziman. Ku mirov van ancamên ku me nahaka bahs kirin, mirov fahm nekê, mirov wê pirsgirêkên olî yên roje me ji, mirov wê baş û di cihê xwe de fahm nekê. Ev yek ji, li gor pir girîng e, ku mirov li ser pir bisekinê û bêne ser ziman.

 
       Deme yekemin: Deme ku mirov li deme neolotikê dimeyîzenê, mirov di pêşketine wê de pêşî baweriyê wê dibîne. Bi wê baweriyê de mirov piştre pêşketinê wê dibîne. Bawerkirin, di wê demê de, weke pêşketineke pir mazin e. Deme ku mirov li wê demê meyîzenê, mirov wê demê her weha mazin fahm bike, mirov wê demên piştre ji, pir baş û mazin û di cihê xwe de fahm bike. Ji ber ku pêşketinên wê demê, di demên piştre de dibîne bingeh ji pêşketinên ku bibin re. Her weha ev yek pir girîng e ku mirov li ser bisekinê. Di Wê wê demê de mirov hê di nav xwezê de jîn dibe. Hê xweza di baweriya wî de pir mazin û sereke ya. Ji ber vê yekê, baweriya mazin li gor xwezê hatiya afirandin. Xweza, divir de ku baş were fahmkirin, wê baweri ji were fahm kirin. Mirov, di wê heyemê de bidest hizirkirinê dike. Lê hizre wî pêşneketiya. Deme ku bidest hizirkirinê dike. Meji, di serî de, tişte ku dibîne, li gor xwe dixweze ku biawate bike. Lê her watekirin ji, li gor dîtin û nerîn e ya. Ji ber vê yekê, bawerîyên şaf in. Baweriyên ku diafirin, êdî hin bi hin dest afirandinê dikin. Bawerkirin, ji mirov çî dixwezê? Ev pirs pirseke gerdûnî ya. Divêt ku li gor herdemê û pêvajoyê were şîrovekirin. Di wê demê de ji, her weha ev pir dihata bi bersivkirin. Di vê yekê de, mirov karê bêje ku hizre pêşî, ya ku bi mirov re çêbûya, tirs e. Tirs, li ber xwezayê afirî ya. Mirov, di nav xwezayê de dijî. Deme ku mirov di xwezeyê de pir tişt û ajalan dibîne, hingî, tirs dikeve dilê wî de. Lê bi wê tirsê re ji, xwestekek ji dikeve dilê wî de. Ew xwestek ji her weha xwestina naskirin e. Ji ber ku mirov dihizirê, êdî her weha ev yek pêre çêdibe. Ev yek pêre mazin diafirê. Hizre xwûde ji, hingî, êdî ew hêdî hêdî bidest naskirinê dike. Naskirina divir de, naskirinaka pir kifşakar e.

 
      Deme ku mirov li ser vê yekê dihizirê, hingî, mirov pir mazin ji kifş ji dike. Mirov hingî. bikomî jîn dibin. Jiyana komî dibe. Jiyana komî, ne bihizir dibe. Hizir di bînghê wê de nîn e. Di serî de, mirov karê bêje ku têne malabatiya. Malbatitî, ne tenê bi mirovan re heya. Bi ajalan re ji heya. Ev xoslet xwezayî ya. Ji ber vê yekê, mirov karê bêje ku ev xosletê xwezayî, dibe bingihê bi hev re pêşketine wî. Jiyana mirov di wê bi hev re bûnê de, deme ku hizre mirov diafirê, êdî xwe bitêgihiştin dike. Ev têgihiştin ji, her weha bingihê wê ahlaqê di jiyana mirov de ji diafirêne. Naskirina mirov ye pêşî, ye xwe ya. Ku mirov xwe nasdike, êdî ji xwe gavê diavêjê û dore xwe ji bidest naskirinê dike. Her weha ev yek, di hzire wî de dibe bingihekî hizre wî ji. Metafizîke wî, di wê demê de mazin pêş dikeve. Ber pirsên weke "kî", "ka", ber pirsne pir giring in. Divêt ku mirov pir ji li ser bisekinê. Divêt ku mirov pir bixweze bêne ser ziman. Hingî, wê rastî di riya hebûne xwe de were ser ziman.

 
   Hizre mirov di serî de bi "kî" û "ka" re dest pê dike. Ev herdû gotin, du gotinên pir girîng in û divêt ku mirov di cewherê wan de rastiyê fahm bike. Kî, kî ya? Ka ji, li kur´derê ya?. Biqasî ku ev herdû gotin her weha dibîne pirs, bi heman awayê ne pirs ji ne. Her weha têne ser ziman. Bi kî û ka re, lêgerîn û destpêkirikaka mazin mazin ji bo mirov dest pê dike. Her weha ew dest pê kirin ji, êdî bi xwe re hinek dem û pêvajoyên hizir têne. Pêşî di serî de bi qatên hizirkirinê re gotin dibin. Bi bûna gotina re anîna wan ye ser ziman dibe. Piştre êdî ku hatina ser ziman, li gor wan, afirandin dibe. Nav, pêşî têne ser ziman. Yanî, mirov karê bi awayekî din ji vê gotinê vebêje. Mirov karê bêje ku pêşî binavkirin dibe. Ev yek raste û rastiyaka mirov ya herî mazin ye dîrokî ya.

 
    Hizre baweriyê di vê demê de pir mazin diafirê, piştre demên xwe de diafirêne. Lê hzire baweriyê, deme ku mirov bêne ser ziman, bi serê xwe, mirov karê weke felsefe wê deme destpêkê ji bêne ser ziman. Felsefeyeke bingihîn e. Ev felsefe hin bi hin di serê mirov de diafirê û diafirêne. Afirandin, divêt ku mirov bêje ku bêjeyeke ku weke xosletê wê deme destpêkê ya. Di wê demê de, bêja "afirandinê" pir biwate ya. Deme ku mirov li ser dihizrê, mirov karê weke bêje roje me ye zanistê bêne ser ziman. Vê bêje, weyneke pir mazin leyistiya. Bi vê yekê divêt ku mirov pir mazin weke nirxekê ji bêne ser ziman. Baweri, di wê demê de, pir mazin her weha tê ser ziman. Baweri, bi vê yekê, weke têgihiştineke mazin tê ber çavan.

 
     Di vir de divêt ku mirov metafizîkê fahmbike û bêne ser ziman. Metafizîk, divir de pir mazin biwate ya. Pêşketine têgihiştine wê ji pir girîng e. Divêt ku pir mazin were têgihiştin. Metafizîk, bi çêbûna hizir re, baweriyaka mazin e. Di wê bawerkirinê de, êdî hizir diafir in. Ew gotinê di serî de ku hatina gotin yên weke kî û ka, êdî weke "kî ye çê kir" û "ka ya li kuderê ya" tê ser hizirkirin.Ev awayê hizirkirinê, di xwe de hinek pêşvajoyên din têne. Pirsînê zêde dike. Bi pirsinê re, êdî hin bi hin naskirin ji, çêdibe. Naskirin, weke di demên nûjên de dihata gotin, li gor hinek hizran diviyabû ku metafizîk ji hole rakiribana. Lê kurtir kir. Ji ber ku rastiyaka ku hertimî bi mirov re jîn dibe ya. Ji ber ku her cihê mirov di hizirkirin û têgihiştinê de digihiyê de, li pêşiya mirov, cihekî din yê ku mirov heriyê de derdixe. Ev yek ji, her weha hertimî weke rivaniyakê hebûna xwe berdewam dike. Ev rêvanî, wê li kurderê bidawî bê? Ev pirs pirseke ku pir dilê mirov bi dilper di kê ya. Pirseke hizir e. Hizir, têgihiştine xwe gehandina wê dawiyê, weke ku ji xwe re kiriya armanc. Lê ka wê bigihiyê de? ev ji pirseke ku  iro, deme ku mirov di pirsê, di serê mirov de çêdibe. Hizre gerdûne, di serî de, deme ku hizir diafirê, diafirê. Her ku di serî de mirov neyêne ser ziman ji, hîs dike û di xweze ku wê hîskirina xwe bêne ser ziman. Vegotina "adam û hawa", ma ne ji ber bi bersivkirina vê yekê afiriya? Her weha vegotin kirin ji, êdî hin bi hin di pêvajoyên hizir û pêşketinê de, demne nû bi xwe re têne hole. Êdî ew dem, wê mirov bigihênine deme şaristaniyê. Wê deme şaristaniyê derxe, pêşiya wan. Ev yek her weha pir girîng e, êdî. Hizir, deme ku diafirê, bi xwe re jiyanê ji diadilêne. Adilandin, bêjeyeke ku pir girîng e. Bêjeyeke ku di hîm û wate xwe de hinekî ji, ew têgihiştine ku çêbûyî û êdî pêşketinê çêdke ji têne ser ziman. Bêja pergalkirinê bi wate dike. Wate pergalê têne ser ziman.

 
      Deme duyemin: Deme duemin ku mirov, êdî hêdî hêdî teyê de, pir girîng e. Di deme yekemin de yanî di deme destpêkê de, awayê hizirkiirnê afiriya û hizir afirandi ya. Baweri çêkiriya. Wê baweriyê, ahlaq çêkiriya. Mirov, êdî rut li ber hevdû ji hevdû fihêt dike. Ev yek nîşanayaka bûna ahlaqê ya. Ev yek, êdî wê bi xwe re hin pêşketinên din ji bêne hole. Mirov, çawa ku her weha fihêtbûna têdigihê, êdî wê hin bi hin ji, li gor wê têgihînê, wê hizirne din ji wê pêre biafir in. Ew hizir ji, wê êdî jiyana wî awa bikin. Wê şekl bidine jiyana wî di jiyankirina wî de. 

 
      Jiyana mirov, bi hizir û hziirkirinê û her weha kifşkirina nirxên ahlaqî ji, êdî mazin bidest pêşketinê dike. Ahlaq, ku mirov bi gotinê di vir de bêne ser ziman, hebûne hizir ye bi bawerkirin bi pêş dikeve, weke amcamaka wê ya. Hizre baweriyê, hin bi hin êdî bidest afirandinê kiriya. baweriyê, bê ahlaq nabe. baweri, hertimî biahlaq e. Deme ku baweri dibe ji, êdî bi xwe re ahlaqê ji xwe diafirêne. Lê divir de, divêt ku mirov rastiyaka dî ya hizir ji kifş bike. Ew ji, her weha ku ahlaq xwe di jiyanê de dide der, êdî pergalbûna jiyanê ji xwe dide der. Bi vê yekê re mirov karê bêje ku têgihiştin, her weha bi ahlaqê re dikeve pêvajoyaka nû de. Têgihiştin, êdî her weha weke diafirêne. Her weha mirov karê bi vê yekê re, vê nûqtê ji kifş bike.

 
       Têgihiştin, di jiyanê de, her weha demeke nû ya. Pergalkirinaka mazin di jiyanê de diafirêne. Jiyanê bi têgihiştinê, her weha dike pêvajoyaka dî de. Dike pêvajoyaka nû de. Ev pêvajo, ketine pêvajoya şaristantiyê de ya. Bi vê yekê, êdî hizir mazin tê ser ziman. Hizir, bi hatina ser ziman, êdî di jiyanê de kifşdike û reng didiyê de. Ev yek, her weha pir mazin derdikeve pêş. Baweri, di deme berî deme şaristaniyê de, demeke dirêj di pêşketinê de jîn dike. Ew dem, di deme şaristantiyê de, bi watekirin û anîna ser ziman re mayinde dibe. Deme ku mirov li pêvajoyên demê yên pêşketinê dimeyîzenê, mirov digihê wê têgihiştinê, ku genetike mirov ji di vir de weke ku bi wate ya. Ma ku ne wilo bana, wê çawa hebûna pêşketinê hebûna wilo berdewam kiriya. Lê baweri, wate wê di genetike de çiya ew ji, rastî hêjaya ku mirov li ser rawastihê. Hîmê metafizîke, baweri, li ser wê ava ya. Mirov di xwe de bi bawerkirina xwe, çend ku dibe xwediyê hizrên metafizkî, wilo ji, di xwe de xwediyê metafizîke xwe ya şaxsiya ji. Pêvajoya pêşketine baweriyê, her weha ji gelek aliyan ve bi wate ya. Di deme şaristaniyê de, baweri, xwe mazin diafirêne. Nivîsandin tê kifşkirin. Ew ji, pêşî li van ardan tê kifşkirin.

 
      Deme şaristaniyê, deme ku mirov bêne ser ziman, mirov karê weha bêne ser ziman. Di deme berî şaristaniyê de, bicihbûn û di bicihbûnê de afirandin bûya. Her weha malbatitî diafirê. Malbatitî, di bicihbûnê de weke saziyaka bingihîn e. PIştre hin bi hin di bicihbûnê de afirandinn din ji dibin. Hin bi hin xalkitî diafirê. Ji xwe ya ku dawi li deme berî deme şaristaniya anîya ji ev yek bi xwe ya. Xalkitî, li Kurdistanê bi du awayan diafirê. Di awayê pêşî de xalkitî, deme ku pêş dikeve, di cihê xwe de mirov saziyên xwe ava dike. Cihên olî û cihên rêveberbirinê diafir in. Weke ku mirov bi zimanê roje me bêje, qasr û mizgeft diafirê. Pêre gelek cihê din ji diafir in. Piştre, ku bicihbûn bû, êdî mirov ji bo dabara xwe bike, çandin û cotkirinê dike. Ev ji pir giîng in. Lê jiyana şivantiyê ji pêş dikeve. Jiyana şivantiyê, li Kurdistanê, bi gelek awayan ru dide. Li gor demsalan sawal li cihan girtin û hiştin, xosletekî jiyana şivanityê ya li Kurdistanê ya. Ji herême Sêrtê mirovên ku ji bo ku sawalên xwe li cihne baş bidine çêrandin, têne herême botanê û herêmên din. Kurd ji ji vê re bisalan dibêjin "koçertî". Mirovên ku koçertî dikirin ji, yên xwedi sawal bûn. Mirovên ku jiyana wan dabara wê li ser sawalan bû. Wan, xosletên demsalan pir baş zanibû. Kîjen herêm di kijen demê de baş e, wan zanibû. Ku ew deme baş dihat, êdî ew ji li wir ne di sekin in. Piştre ku dem bidawi dibû, êdî ew ji divegerehene cih û warên xwe. Jiyana koçeriyê, li Kurdistanê, deme ku mirov li ser li cihê wê, lê di hziirê, mirov dibîne ku xosletên deme berî deme şaristaniya ji. Di deme şaristaniyê de, ew jiyan pir bi pergal dibe. Weke xwe berdewam dike. Mirovên ji sêrtê ji ji bo ku cihekî baş ji sawalên xwe bibinin, bi hezar salan dihatina herême botanê ber ava dicle. Ku dem dibû zivistan û dem di buhurt ji, êdî ew ji ne di sekinin û di cih de diçûna mala û bi hev re di aramiyekê de jîn dibûn. Lê her cara ku dihatina wir bi salwalên xwe re, êdî ku divegerehan ji, hinekî dî ji dewlemed divegerehan. Ku dem, sala dî dihat ji, êdî ew ji ne disekinin û diçûne cihên xwe yên berê. Her sal her weha ev yek dikirin.

 
       Ev xoslet, di jiyanê de naskirina hevdû ji xurt dikir. Di jiyanê de heya hevdû ji baweriyên hevdû yên cuda ji dianî. Mirovên ku diçûne herême Botanê, heya wan ji wê baweriya li wir hebû. Ku ji wir di vegerehen, ne tenê ji aliyê aborî ve hinekî dewlemendtir di vegerehen. Ji aliyê zanebûn û baweriyê ve ji, hinekî dewlemendtir divegerehen. Di têgihiştinê de, hinekî dî ji maztir divegerehen. Jiyana koçeriyê, ku mirov li ser dihizirê, mirov xosletên her sê demên mazin yên pêşketinê ji têde dibîne. Ji Deme neolotikê û ta deme şaristaniyê, mirov xosletên deman hemûkan têde dibînê. Ya rastî, divêt ku mirov wê evrîme di wê jiyanê de kifşbike û bêne ser ziman. Ev evrîme wê jiyanê, di xwe de gelek xosletên têgihiştine van ardan yên hizrî û bawerî di xwe de dipareze. Sumeri, di têgihiştine hizre evrimê de bûn. Jiyana koçeriyê, xwediyê pergala xwe ya pêşketin û têgihiştinê ji ya.

 
     Deme ku mirov li wê jiyanê di hizirê, mirov rastiya jiyanê, li wir bi awayekî din xweza bîne. Hizre jiyanê bi wan re mazin pêşketiya. Jiyan, di cewherê xwe de xwediyê hizreke afriner, ye ku bi hebûne wê re xwe bi wate dike ya. Jiyan, pir bi wate ya. Jiyan. Di riya xwe de diherikê diçê. Jiyan, ji mirov dixweze ku mirov wê baş û qanc fahm bike. Piştî deme neolotikê, deme şaristaniyê, deme ku mirov pir mazin li ser bisekinê ya. Têgiştin di wê demê de pir mazin heya. Mirov karê bêje ku di jiyanê de kifşkara ji, têgihiştin bi xwe ya. Jiyana mirov di deme şaristaniyê de bi aqil bi rê ve diçê. Aqil, deme ku jiyanê bidest bi rê ve birinê dike, hingî, di jiyanê de mazin pêşketinê ji dide çêkirin. Demên şaristaniyê bi pêşketinê hizir û aqil, û bi têgihiştine ku pêşketî, divêt ku mirov fahm bike. Deme Sumeriyan, demeke şaristaniyê ya. Di wê demê de hizir baş bi pêş dikeve. Jiyan bi têgihiştin dibe. Hizir û têgihiştine ku di jiaynê de bi pêş dikeve ji, hizir jiyana demên berî ne. Mirov karê li ser navê şaristaniyê bigişti bi sumeriyan re her weha gotinê girîng bêne ser ziman. Sumeriyan, têgihiştine berî xwe, di xwe de bi pêşketinê xwe de bi temen kir di jiyanê de. Jiyan wan mazin bi hizir afirand. Lê di vir de, divêt ku mirov xosletekî din ji kifş bike. Berî deme şaristaniyê, hertişt di jiyanê de xwe bi pêş dixist. Di deme şaristaniyê de, weke ku di deme sumeriyan de bû. Êdî hertişte li jiyanê, li jiyanê lê ne di jiyanê de, di aqil de weke ku li jiyanê debê, hebûne bi hizir da berdewam kirin. Bi vê yekê, êdî hin bi hin qut bûn di jiyanê de ji xwezê bû. Deme şaristaniyê, her weha deme ku hertişt bi hizir afirand bû. Deme ku mirov wê demê baş û qanc fahm bike, hingî, mirov wê deme xwe ji baş û qanc fahm bike. Destpêka roje me di wê demê de ya.

      Hizir, di deme sumeriyan de pêşket. Mazin bi pêşket. Piştî ku hizir bi pêşket, êdî hin bi hin, şaristanî bi pêş ket. Demên şaristaniyê pêşketinê diafir in. Deme ku em li ser şaristaniyê  dihizir in, deme sumeriyan de di hizirkirinê de, destpêka me ye herî mazin û girîng e. Di bingihê şîroveyên me de ew û deme wê heya. Me bahsa deme sumeriyan kir. Em ji wê şîroveya xwe berdewam bikin. Em ji wê bênine ser ziman. Wê ev yek pir mazin me bitêgihiştin bike. Weke ku çawa ku deme sumeriyan, demên pişt xwe re bihizir bê û bi awayên din ji bê, afirandiya, her weha me ji, di şîrove de bi hizir dike û me mazin dide hizirkirin. Mirovên ku iro li ser sumeran di hizir in, û di xwezin ku ji tebletên wan jiyana fahm bikin, xosletên jiyana wan ya ku iro li dore Cizre bota û Rihayê di jiyanê de hê ji hebûne xwe di parezên nabînin.

    Deme sumeriyan, her weha pir mazin e. Di vir de armanca me ne ew e, ku em şaristaniya wan bênine ser ziman.Tenê, emê li ser pergala wan ya baweriyê rawastih in.Di çerçove mijara me de ji ye ji me re nahaka girîng ev yeka ya.Lê ji gelek aliyê din ve ji, di çerçove jiyan û têgihiştine xwe de, divêt ku were ser ziman.Ev yek her weha pir girîng e. Deme sumeriyan, di hizir de mazin tê ser ziman.Hizre wan ji mazin e. Sumeriyan, çawa kir ku ewqas xwe mazin bi pêşxistin?Bersive wê pirsê, deme ku mirov dice ber diclê û li wir li jiyana li wir dimeyîzenê û lê temaşa dike, hingî, mirov wê yekê pir baş û qanc fahm kirin.Sumeriyan ji demên berî xwe, mîreteyeke hizir ye mazin girt.Deme Neolotikê, li wir, mazin bi pergal jîn bû.Deme Neolotikê, her weha mazin jînbûna wê, şaristaniya sumeriyan ji mazin dide dirakê.Mazin bi pêş dixe. Hizir, di deme şaristaniyê de, yanê; di deme sumeriyan de mazin pêşketibû.Mazin pêşketineke wê ya mazin hebû.Demên berê wê, pir di xwe de lihevdûdayîhevdû çêkiribû.Di deme wan de, ev lihevdûdayîhevdubûn ji, deme ku dem tê deme şaristaniyê, êdî mazin di hizir de, bi pêşketinê xwe dide der.Her weha mirov karêwê bêne ser ziman.Lê divir de deme ku mirov bahsa deme şaristaniyê bike, divêt ku mirov li ser pergala wê ya baweriyê ji  mirov hinekî mazin rawastihê.Sumeri, di wê têgihiûtinê de bûn, ku jiyanê bi bawer bikin, Wan pergala vê yekê di xwe de di deme xwe de avakir.Ev yek, pir girîng e ku mirov bi wan re kifş bike.Di deme berî deme sumeriyan de, hizir heya. Hizirkirin pêşketiya. Pergala wê ji, mirov karê bêje ji ji ye xalkitiyê ne dûr e. Weke ya xalkitiyê de ya. Di wê pergalê de mirovên mazin derdikevine pêş. Hin bi hin mirov derdikevine pêş, derketine pêş, êdî bi xwe re di pêşketinê de hinek amcanên maztir têne. Ancamên ku bi xwe re têne ji ancamên ku mirov bi têgihiştinê re bêne ser ziman in. Her weha encamne mazin in.

      Baweri, deme ku mirov di vir de bi bîr bixe, hingî, wê rast bibe. Ji ber ku bawerî afirya û di wê demê de, hinekî ji têgihiştin di xwe de çêkiriya. Ev yek, her weha giring e. Ew têgihiştin, êdî hin bi hin mazin dibe û bingihê pergala baweriyê ya ku we were ser ziman di afirêne. Mirov, deme ku baweriya xwe afirand, êdî piştre, tişte ku dike ji, ew ê ku di baweriya xwe de di hundurê têgihiştine wê de kifşkirinan bike. Wê ji dike. Mazin dike. Deme ku dike û têne ser ziman ji, êdî hin bi hin pergala xwe diafirêne. Sumeri, di destpêka şaristaniyê de, piştre ne bi gelekî re, ”pergala pîroz” diafirênin. Ew pergal, êdî jiyana wan dide kifşkirin. Hîmê pergalbûn û hata mirov karê bêje pergalbûn ji, di deme Neolotikê ber diclê de diafirê. Ji ber vê yekê, me li jor got ku metafizîke wê bê şîrove kirin û naskirin girîng e. Wê di têgihiştine xwe de pir pêşketinên mazin afirandina. Pergal baweriyê, ku diafirê, êdî piştre xwûdanên xwe ji ku jin ji bê û mêr ji bê di afirêne. Li çi ev afirandin dibe? Ev afirandin ji, li gor naskirin û li wê pergalê xwedi derketinê dibe û tê afirandin. Sumeri di vê yekê de pir usta ne. Deme ku mirov li pêşketina wan dimeyîzenê, mirov vê yekê bi wan re pir mazin û di cih de kifş dike. Iro ji, ku mirov bêje, pergala ku hati avakirin, di hizir, bawer, hebûna xwe de bi vacê ve ne ser ya wan re ya.  Weke ku gelek hizir û baweriyên ku iro li jiyanê ne, wan kirina li mirov têt.

 Di deme Sumeriyan de baweri.
    Di deme sumeriyan de baweri, deme ku were ser ziman, wê pir mazin were ser ziman. Ji ber ku di deme wan de bawerî pir mazin hebû. Deme ku mirov bawer bêne ser ziman, divêt ku mirov li ser pêşketin û asta hizre ku heya meyîzenê û bêne ser ziman. Ev yek her weha pir mazin e. Di pêşketine sumeriyan de, hertimî, deme ku pergala baweriya wan bê ser ziman, li têgihiştine wan tê ser ziman. Baweri û têgihiştin, bi hev re têkiliyeke wan ye pir mazin heya. Bê têgihiştin, baweri nayê ser ziman. Baweri ku hata ser ziman, bi xwe re baweriyê, ne mumkun e, ku newêne ser ziman. Her weha bi hev re weke ku girêdayî bin têne ser ziman.
    Sumeriyan, pergala xwe ya civakî ava kirin. Bi ava kirina wê re ji, xwe di deman bi pêş xistin. Hizire wan ye baweriyê, hîmê pergala wan ye ku hebû diafirand. Ev yek pir girîng e. Wan di şert û mercên xwe de, weke dewleteke olî ku ji ya i ro pêşketitir ava kir. Wan bi hizre xwe ye olî, mirov bi hev re wê çawa bin, ji têkiliyên wa bigire haya ku digihê qadên yên din di hizir de kifş kirin. Ev yek, di deme wan de pir mazin tê ser ziman. Ya rasti ku mirov bêne ser ziman, divêt ku mirov hinekî li ser felsefe wan rawastihê.

 
     Sumeriyan, di deme xwe de, weke ku tê ser ziman, ji wêje bigire haya ku digihê gelek qadên hizir yên ku iro hene diafirênin. Xosletekî wan yê herî mazin ku em nahaka di vir de kifş bikin ji, ewê, ku sumerî bi hizirvanên xwe ve weke helbestvanên roje me bûn. Wan wilo pir xweşik zanibûn lev bênin û bênin ser ziman. Li herême botanê, bi jiyanê xwe ya şîvanî û hizirvanên xwe ve, ji rojeme ne dûr in. Ev wekhev in, ji aliyê xosletan ve tê ser ziman. Wan, di jiyana xwe de, li gor baweriya xwe diafirand. Baweri, di deme wan de pir mazin bû. Baweri, di deme wan de di destê mirov de bû. Mirov karibû ku tixûbê wê kifş bike. Lê dise divêt ku mirov bêje, ku di deme wan de, di demên wa yên piştre de, ew kifşkirin ji destê mirov diçê û bi baweri dikeve destê xwûde de. Wan, her weha li ser jiyana xwe, serweriya xwe afirandibûn. Ew serweriya wan ji, pir demên dirêj berdewam dike. Wan, bi hzire xwe re û bi "kêvlbarên" ku nivîsandi re jiyana xwe li gor xwe bi nirx ava kirin. Jiyna wan, deme ku were ser ziman, hingî, divêt ku were ser ziman. Di destana Gilgamiş de, hinekawayên jiyana wan yên demên dawiya jiyana wan tê ser ziman. Ew destan li ber Diclê hatiya nivîsandin. Yên ku di nivîsandin e ji, mirov ku bi bawer in. Yên ku di Zoguratan de ne ne. Hin bi hin têgihiştine wan mazin dibe. Bi têgihiştinê re xwe bi nirx dikin. Lê di vir de divêt ku mirov kifşeke din ji bike. Ew ji her weha ewqas kêvalbar(teblet) hatina nivîsandin, lê navê ti kesekî li binê wan nivîsan nîn e. Ev xoslet, hilme baweriye wan dide me.

 
       Jiyana wan, pêşketiya. Lê di vir de berî ku em bi buhurine anîna ser ziman ye hizre wan, divêt ku em hinekî din ji li ser wan nivîskarên wan rawastihê. Ji ber ku ev yek, her weha pir girîng e û divêt ku pir baş were fahm kirin. Di vir de ji, hinek xosletên baweriya wan xwe didine nîşandin. Deme ku mirov li wan kêvalbarên wan yên ku gehana roje me ji dimeyîzenê, mirov vê yekê di wan de pir mazin kifş dike. Lê di vir de, ew nivîskarên wan yên weke nivîskarên wa kêvalbarên wan, weke hinek helbestvanan derdikevin hole. Mirov vê yekê her weha fahm dike. Ji awayê nivisandina wan û ji awayê xwe nediyarkirina wan, mirov vê yekê fahm dike. Wekî dî ji, tiştekî dî ji derdikeve hole. Ew ji têgihiştin bixwe ya. yanî divêt ku mirov fahm bike, zanebûna wan mirovên ku ew kêvalbar nivîsandine pir mazin a. Heya wan ji dinye wan û dûre wan heya. Deme ku nivîsandine, ne tenê li ser yekî an ji xwûdayekî sekinî ne. Gelek bi hev re li gor kirin û xosletên wan anînina ser ziman. Ev yek, her weha dide nîşandin ku heya wan ji hevdû heya. Ew rewş ji, deme ku mirov lê dimeyîzenê û li ser dihizrê, mirov ne tenê zanebûnekê têde kifş dike. Mirov, ji xaynî vê, têde hinek xosletên jiyana wan û ku ew çawa jîn dikin ji kifş dike. Bi bawerî jîn dibin. Bi vê yekê re, di derbarê baweriyên xwe de xwediyê têgihiştinê ne. Mirov divêt ku vê yekê bizanebûn kifş bike. Bi vê yekê re, divêt ku mirov kifş bike ku jiyana wan ye ku dijîn ji, li gor wê baweriya wan ya ku heya. Ew di vir de evê yekê ji pir baş û qanc didine der, li ber çavan. Bi vê yekê, mirov karê bêje ku jiyan li gor baweriyê hatiya jîn kirin.

 
     Lê divir de, divêt ku mirov tiştekî dî yê ku pir girîng kifş bike di derbarê wan de. Ew ji her weha li ser bawerkirina wan e. Bawerkirin, di asta herî bilind de, gelek xwûdanan heya. Lê di pergala wan de, wan, hin bi hin, ew xwûdanên xwe kirina ku bigihênin hevdû û gehandina hevdû ji. Ev yek ji, pir baş û qanc û bi zanebûn pêk anînina. Di civaka ku di deme Neolotikê de, mirovan xwûdayên xwe afirandina. Lê di deme şaristaniyê de, ew kifşkirinên di deme neolotikê de, bi nirx û hizir û rêz hatina jîn kirin. Her weha deme şaristaniyê, vê yekê dide berçavan. Ya rasti, mirov di deme sumeriyan de vê yekê kifş dike. Lê kifşkirin ji heya, di deme şaristaniyê de. Xwûda ji têne kifşkirin. Xwûdanên nû ji derdikevin. Weke Urukagîna ku xwe di nav xalkê de li herême xwe, xwe xwûda denezêne, her weha bi vê yekê afirandin heya. Xwe xwûda denezandin ji, li gor hizreke û baweriyekê dibe. Ev yek ji, dide nîşandin ku baweri, berî wê demê mazin afiriya. Deme ku mirov li wê baweriyê dihzirê, tiştekî din ji kifş dike. Her weha ew ji, ew ê, ku baweri afiriya. Pîroz çêbûya. Lê li gor çi çêbû ya? ev ji pirseke ku mirov wê bi pirsê bi gelek awayan di deme wan de li bersivê bigerihê. Sumeri, her weha bi baweri xwedi pîroz in. Ev yek, vê yekê radixe berçavan.

 
     Di vir de, deme ku mirov her weha vê yekê kifş dike û hinekî li ser dihizirê, mirov tiştekî dî ku pir girîng e, mirov kifş dike. Ew ji her weha "di baweriyê de pîrozî" ya. Di baweriyê de pîrozî, hin bi hin pêşdikeve. Lê bi hizir re bi pêş dikeve. Sumerî, çend ku nivîsandinê dikin, vê yekê mazin û bi nirx mazin dikin û li ser hinek xosletan didine rûnandin. Ev yek, di vê yekê de ti kifşkirin. Lê Di vir de, bi vê yekê re, tişte dî ye ku mirov kifş bike ji, her weha ew ê, ku di baweriyê de bi pîrozîyê de hin bi hin têgihiştin dibe û derdikeve hole. Ev bûn ji, bi xwe re ne tenê baweriya wan mazin dike. Wan ji mazin dike. Dike ku ew mazin bihizir in. Dike ku ew êdî li dervî xwe, li azmana, li ardê, li bînê ardê ji bi hizir in. Deme ku li wan dihizir in ji, êdî di serê xwe de di wan hizirkirinan de afirandin û avakirina cihanan mazin dibe. Bi vê yekê, baweri, êdî dibe pergalaka sereke ye heri mazin. Ew pergala ku weha diafirê, êdî hin  bi hin wê ji sînorê wan ji derbas bike. Ew di vir de ji, dikevine devrê de û aqilê xwe kar tênin. Dixwezin, wê derketine dervî sinor bikine bin sêhete(kontrol) xwe de. Her weha li ser vê yekê, êdî bidest hizirandinê dikin. Di hizirkirinên xwe de, kifş ji dikin ku wê çawa rê û pêkan kifş bikin. Bi vê yekê ve girêdayî, mirov karê bêje ku zanebûna wan, wê derfetê dide wan ku bi hizre xwe sêhete xwe li dervî xwe ji ava bikin. Ava dikin ji..

 
      sumeri, di vir de, êdî serê wan ji dore wan zêdetir, di hizir de di têgihiştine wan de bi wan re ya. Yanî, serê wan, êdî di serî de ya. Ew êdî karin di serî de, bi aqil di têgihiştinê de şer bidin û bikin. Bi vê yekê, ew mazin li ser lingan dimênin. Sumeriyan, kifşkiriya ku jiyana wan, wê çawa bê. Bi vê yekê re bi baweriya xwe dihizir in. Di hizirandinên xwe de ji, riyên jiyanê di aqil de diafirênin. Lê bi vê yekê ve girêdayî, divêt ku mirov tiştekî din ji bêne ser ziman. Ew ji her weha êdî aqil bi têgihiştin di deme wan de serî jiyana wan dibe. Ew hertişte ku dibêjin, di têgihiştine wê de ne. Wate wê zan in. Bi vê yekê ve girêdayî, êdî mirov karê bêje ku ew di deme xwe de gehana deme têgihiştinê ye ku hizir bi felsefê bi afirênin. Ev yek, her weha tê kifşkirin. Ev yek, her weha mazin di deme wan de tê kifş kirin. Li jiyana xwe bi hizir dimeyîzênin. Xwe bi zimanekî wêjeyî tênine ser ziman. Qanci û xirabiyê jev cuda dikin û xirabiye mehkun dikin. Di baweriya xwe de têgihiştine Dojeh û bihuşt afirandine. Li gor wê têgihiûtinê ji, rastiyê û ne rastiyê tênine ser ziman. "Qanc cihê wan li bihuştê ya". "..Yên xirab cihê wan li dojehê ya". Ev gotin hin rastiyên têgihiştine wan ye di baweriya wan de dide ber çavan..

 
     Baweri, bi pîroz e. Pîrozî, lê, pêvajoyaka pêşketine têgihiştine wan ji têne ser ziman. Divêt ku em wê ji kifş bikin û bênine ser ziman. Sumeri, piştî ku vê pêvajoya têgihiştinê jîn dikin, êdî piştre, bidest kifşkirinan di hundurê baweriya xwe dikin. Weke "Agirê dojehê ti carî ne mirê". Weke "hinek mirov li wir hene, ew ji aliyê xwûdana ve hatina afirandin. Ew ti cari, ku ne xwûdayê ku ew afirandine, giyana wan ji wan bistêne, ew ne mir in û ne şawitin di êgir de". Weke ku li ser bihuştê tênine ser ziman, "ewder dinyeke wilo ye, ku ti carî ne arami û nexweşikbûn têde nîn e. Her tiştê wê dayimî ya". Ev hizir û têgihiştinên di hundurê baweriya wan de, piştre her hizire olî ye ku diafirê di xwe de bi awayekî têne ser ziman. Ew(sumeri), yên pêşî ne, û ew yên afriner in.

 
      Di hizre baweriye sumeriyan de, hertişt bi hev ve girêdan, weke têgihiştinekê heya. Bi wan re, ev yek pir mazin e. Çawa ku li dinyê, weke ku dê û bavek ti keve têkiliyê de, ji wan re zarok çêdibe, piştre ku zaroke wan bû û mazin bû, piştre, êdî ew ji weke dê û bavê xwe dikeve têkiliyekê de û zarokê wî ji çêdibin û jiyan her weha hebûna xwe berdewam dike, dihizir deji, ev yek bi wan re bi heman awayî, di hizir de bi wan re bi hev ve hatiya girêdan û têgihiştine wê ji hatiya afirandin û bi mirovan hatiya erêkirin.

 
      Sumeri, di vê yekê de, bi hizir, mirov karê bêje ku mazin dibin. Di hizre xwe de kifşkari in. Mazin dihizir in û diafirênin. Piştî ku her weha gelek têgihiştinên mazin bi pergal di hundurê baweriya xwe de diafirênin, êdî hin bi hin, ew metafizîke wan ye ku mirov ji vir pêde bahsa wê bike diafirê. Ew, bi vê yekê re, êdî di têgihiştine xwe de, dikevne pêvajoyaka nû ye dî de. Piştî ku hertişt bi pergal di hundurê baweriyê de hata afirandin, êdî her weha di wê afirandine de, ew dixwezin ku mirov têde bi cih bikin. Ew cihana ku di serî de di hizir û têgihiştine xwe de afirandina, piştre xwe dikinê de. Ew cihana ku wan afirandiya, cihanaka ku mirov bêje pir mukemel e. Her kî bi wê cihana dihisêhe, êdî tên û dixwezin ku bibine xwediyê wê cihene. Bi vê yekê, em gotinaka ku weke şerê şaristanan yê bi hev re têne ser ziman, bênine ser ziman..

 
      Di wê cihana wan de, sumeri, hizre xwûda mazin û pîroz dikin û di dênine cihê heri bilind. Ew cihê herî bilind ji, her weha azman bixwe ya. Mirov ku hij yekî kir, mirov dixwezê ku hertimî ew baş bê û di cihekî xwe de bê û kuder jê baş û xweş û bilind e, wê derxine wir. Ew ji xwûdanên xwe, her weha derdixine cihê herî bilind. Ew ji di wê cihana xwe de jîn dikin. Cihana wan, weke cihê xwûdayê wan ne.Lê cihê xwûdayê wan ji li ser wan re ya. Lê jev ne dûr in. Wan hizir dikir ku wê ew xwûdanên xwe, bi hev re di wê cihana ku wan afirandiya, wê bi hev re pir xweş û baş hatahata jîn bibin..

 
       Sumeri, bi vê kirina xwe, dibêt ku difarqê de bin, pêvajoyaka nû dihzir, baweri û têgihiştine de didine dest pê kirin. Piştî van kirinan re, êdî li dore wan ji, ew zanebûn û hizrên wan, bi wê dinye wan re cih digirê û hinek şaristaniyên din ji ava dibin. Ew avabûn hemûk ji, weke zarokên ye sumeriyan in. Sumerî, di her qadê de hizirî ne. Ji bo ku cihê xwûdanên xwe li azmana zanibin ji, li azmana cihene weke stêran, heyvê, rojê û hwd, di derbarê wan de, hewl didin ku bibine xwedi agahi. Astronomî, fizik, geometrî, matamatîk û hwd, bi vê yekê, pir mazin diafirin di deme wan de bi wan re. Her afirandinaka wan bi armancakê hatiya afirandin. Her afirandinaka wan, nêhteke wê heya.Her weha mirov karê, wan afirandinên wan yên weha, bi vê yekê bêne ser ziman. Piştî wan re, ev afirandinên wan, di pêşketinê de pir weyneke mazin dileyiz in. Li Misrê, haya ku digihê gelek deverên asya û anatolia û hwd..

 
    Ber deme sumeriyan, pêşketineke mazin di hizir de bû. Ew pêşketin, bi têgihiştin, di baweriyê de, piştre, cihê xwe girt. Li gor pêşketin çê bû. Ji ber vê yekê, girîng e, ku mirov li ser baweriya wê demê bi sekinê. Berî wê demê, bi gotinên nûjen dibêjin, anamizim û totemizim, Yanî, li gor toteman têne ser ziman. Piştre Mîtolojî derdikeve. Divir de berî em herine şîrove kirina ber ava diclê, li vir em hinekî li ser mîtolojiye ji bi sekinîn. Ji ber ku ev yek pir giîng e. Di mîtolojiye kurdan de ji, deme ku mirov li ser di sekinê, mirov ji wê demê pir dibîne. Di mitolojiye kurdan Ji Îştar e wê demê re, i ro ji, dibêjin "star". Ev bêje, bêjeyeke ku mirov pir li ser bi sekinî. Weke wê, di mîtolojiye kurdan, bahsa "Ga" ji tê kirin. Lê ga di wê demê de ji ga bû. Wekî din ji, li ser baweriya di hundurê mîtolojiyê de, ku mirov çend gotinan bêne ser ziman, Baweriya olî ya ku i ro tê jîn kirin, wê demê ji, her weha weke xwe hebû. Yanî, wilo zêde ti cudabûn derneketiya hole. Kurd, di baweriya xwe de kirasakî civaknasî hertimî li bêja baweriyê dikin û jîn dikin. Ev yek, weke xosletekî baweriya wan ne. Di demên berê de ji, ev yek weha heya. Deme ku mirov li demên berê dimeyîzenê, mirov vê yekê, pir zelal û baş dibîne. Li ber diclê, hîmê vê yekê tê jîn kirin. Mîtolojiya kurdan de, pir nirx û zanebûnên ku i ro nayêne ser ziman û yên ku têne ser ziman ne bi navê wan têne ser ziman, hena. Ev hemû nirx ji, hevdû jiyan û pêşketine wan de temen dikin. Deme ku mirov li demên pêşketine wan dimeyîzenê, mirov vê yekê pir zelal dibîne.

 
      Xosletekî kurdan, ye ku di zanebûne ji xwe bawer bûne heya. Ev xoslet, cerna di nav wan bixwe de ji hatiya ji wan bixwe ve hatiya rexnekirin. Ew xoslet ji, pir mazin ji ji xwe bawwr bûn e. Lê deme ku ew bawer bûn, bû ji xwe qayîlbûn, êdî rexne lê dihata girtin. gelek caran, deme ku dihata ser ziman ji,  dihata gotin ku "zanebûn ku hebe mirov hinekî ji xwe qayîl ji dibe". Bi vê yekê, yên ku dixwestin ku vê yekê rast derxin, dianîn ser ziman. Lê axlabe ji, rast û pak ne dihata dîtin. Mirov çend mazin bibe, divêt ku mirov bêhtir, fahm bike. Her weha mazin bûn, di zanebûnê de dihata dîtin. Mîtolojiye wan, nexeşeyeke hizir, têgihiştin û pêşketine wan ye mazin di xwe de di pareze. Ji ber vê yekê, li ser mîtolojiyê sekinandin ji, pir girîng e. Divêt ku mirov li ser bsekinê. Li gor deman û pêvajoyan pêşketinên wê fahm bike. mîtolojiye kurdan, mîtolojiyek ji mîtolojiye cihanê ye herî demdirêj û xwediyê pêşketineke mazin e. Ji ber vê yekê divêt ku li gor wê rastiye wê ya dîrokê were ser ziman û fahm kirin.

 
     Li ber diclê, jiyana hizir, li ser hinek hîman hatiya ava kirin. Di nav wan hîman de, hîmê herî mazin bi bêja afirandinê re tê ser ziman. Ji ber ku deme ku mirov bahsa wêderê û pêşketinê wê dike, divêt ku mirov pir bêja afirandinê bi bar bêne. Ev yek, ji xosletê wê têt. Ev yek, ji ber ku rastiyaka wê ya, her weha xwe têne ser ziman. Li ber diclê, baweri ji, ji vê yekê, dûr nayê ser ziman. Ew ji bi bêja afirandinê, pir mazin û li wir tê ser ziman. Baweri, li wir, deme ku tê ser ziman, hinekî cuda tê ser ziman. Weke zarokeka li cem dayika were ser ziman dibêt. Her weha wê hîsê dide mirov di deme anîna ser ziman de. Deme ku mirov bahsa baweriyê de, car bi car, deme sumeriyan tê bîre mirov. Afirandinê wan, xwe bi me, bi bîr dixin. Gelek rastiyên wan yên ku jîn bûne, têne ser ziman, di deme anîniya ser ziman de.  Hizre baweriyê, hizre dîrokê ya. Ji aliyê pêşketine xwe ve pir dîrokî ya. Ew dîroka wê ji, li wir jîn bûya.

 
      Li ber diclê, deme ku mirov dihizirê, mirov fahm dike, ku baweri çend xwediyê pêketineke kur û mazin û demdirêj e. Ev yek, li wir, xwe bi me dide hîs kirin. Di deme sumeriyan de pêşketinên ku jîn bûn, li wir dise, xwe di gelek baweri û şaristaniyên ku avabûn de hata ser ziman. Piştî deme sumeriyan, gelek demên şaristaniyê jîn bûn. Aqad, babil, Mîtanî, hûrî, Naîrî, asurî û piştre Med, cend demên şaristaniya wir in. Ev dem, demne ku mirov weke demên şaristaniyê ji herêmê re bêne ser ziman û weke demên şaristaniyê bi pêşketina wan re ji bêne ser ziman. Her weha ev yek pir girîng e. Piştî demên zayînê, wilo di pêşketinê baweri de zêde pêşketinên mazin nabin. Piştî Nebî Isa re Hz, Muhammed û Manî ji derdikevin, Lê herdû ji, wilo zêde bi wê hizre xwe ye ku anîn ser ziman re, nayêne fahm kirin. Yên ku wan tênine ser ziman ji, wan, li gor nirx û qalibên ku hene tênine ser ziman. Hz. Muhammed, ku di deme xwe de rast û baş hatibana fahm kirin, dibêt ku ne rojhilata navîn haya iro ewqas ne qancî û ne baş jîn kiriban û ne ji, ew deme weke serdeme navîn(middilelderen) wê jîn kiriban. Wê ji dêla wê serdeme navîn, wê demeke weke deme me, i ro, wê mazin jîn kiriban. Ya rastî, di wê demê de, pir bigihê vê yekê ji mazin û xurt hebû. Lê ew bingihe wilo baş ne hata bi kar anîn. Zêde ew, bi hzire xwe ye mazin ye ji bo pêşketina civakan ne hata fahmkirin.

 
      Deme ku mirov li herêmê dimeyzend, di wê demê de, mirov dibîne ku pêşketineke mazin di wê demê de hebû. Ji aliyê aqil û zanebûne ve ji, rasti baş û qanc hatibû fahm kirin. Cuhuti ji, di wê demê de, ji ber ku zêde bersiv neda pêşketinên ku hene, wilo zêde belav nebû. Piştre mesihtî derket. Ew ji haya bi derekê pêşket. Mesihtî ji, ji nirxên ku ji deme sumeriyan bidest baweriyê kiribû, ne dûr bidest pêşketinê kir. Şivantî, çend ku li ber diclê weke xosletekê herî sereke bû hê, piştre bû xosletekê mesihîyê ji. Ji ber ku hizir, baweri û pergala şivantiyê heya. Nirxên ku pere têne ser ziman hene. Sumeriyan, Tammuz kiribû şivanakî ku pir mazin ji. Sembola wî ji gîske birih bû. Bi vê yekê mazin bûn bû. Rojhilata navîn, ji ber ku xwediyê şaxsiyaka pir kur û mazin bû û dîrokî bû, wilo zêde, ew pêşketinên ku bûn, têr nedît. Musulmantî weke bersiveke ji vê re bû. Ev yek, wilo zêde ne hata fahm kirin. Ya rastî, ku di serî de baş û qanc hatibana fahm kirin, hingî, wê ew pêşketin û hizre û baweriya ku hebû, wê rojhilata navîn, hê di wê de, wê gehanadibana serdemeke weke deme me ye i ro ku em jîn dikin. Lê wilo zêde ev yek ne hata fahm kirin. Li gor hinek, nêzîkatiyan hata ser ziman. Hz, Muhammed, ev yek, ti carî, ne xwestibû. Ku i ro ji, saxbana, wê vê yekê, pir mazin rexne kiribana. Mirov barê bêje ku wî rastiya mirov ye li gor jiyanê ye xweza anî ser ziman. Wî mazin û kur anî ser ziman. 

 
      Di vir de deme ku me ev yek anî ser ziman, divêt ku ji ber çi weha bû ji, bi çend gotinan bênine ser ziman. Li gor min ev yek pir girîng e. Deme ku mirov vê yekê bidest şîrove bike, bawerî weke mijaraka pir mazin derdikeve pêşiya me. Di vir de divêt ku em baweriyê baş bi kar bênin. Sumeriyan, di deme xwe de nêzîkayak bi pêş xistibû, ew nêzîkati ji, her weha bi kar anîna olê di rêveberiyê de. Ev yek, pişt wan re ji hebûna xwe berdewam dike. Ew berdewam kirin, êdî ji wan û bi virde, bi gelek awayên cuda hebûna xwe berdewam dike. Rojhilata navîn, vê yekê pir kur dijî. Rojhilata navîn li gor şaxsiyet û hebûne xwe û pêşketine xwe dijî. Rêveber, li gor wê nêzîkatiyê, diviyabû ku ji olê û hizrê ne dûr ban. Li gor olê xwe bi rêxistin ji kiriban. Lê belê, hizrên olê li gor xwe anîna ser ziman, piştre mazin bi pêş dikeve. Ya ku vê nêzîkatiyê, her weha dike bingihê gelek xuruxandinan de ev yeka ya. Ev yek, ji ber vê yekê, pir baş û qanc divêt ku were têgihiştin.  Bawerî, ji ber vê yekê, mijaraka pir girîng û sereke ye li rojhilata navîn. Divêt ku pir mazin û rast û li gor hizre xwe ye rast ye mirovahî were têgihiştin. Divêt ku pir mazin were naskirin. Deme ku hata naskirin û têgihiştin di darbarê wê de çêbû, hingî, wê rastiye wê ji, pir baş û qanc li gor rastiye wê, wê were têgihiştin. Têgihiştin, bixwe ji mijaraka ku di baweriyê de were fahm kirin e. Lê ji aliyê baweriyê ve divêt ku têgihiştin, di nêzîkatiyê li wê bixwe de ji baş were fahm kirin. Her weha divêt ku ji du aliyan ve baş û qanc were fahm kirin û têgihiştin.

 
      Sumeriyan, di rêveberiyê de bidest bikaranîna hizre olî kirin. Baweriya xwe, di rêveberiya xwe de, pir mazin baş û bi zane bi kar anîn. Ev yek, di deme wan de bû. Lê piştî wan re, mirov nikarê bêje ku ew bizanebûn bi kar anîn, bû. Ji xaynî wê, divêt ku ev yek baş were têgihiştin. Baweri, ji ber çi, li rojhilat weke "pirsgirêk" hata dîtin û bû. Ev yek, divêt ku mirov ji demên wê yên pêşketinê ji têgihiûtine wê û ji bi kar anîna wê dûr neyêne ser ziman. Baweri, i ro ji, nêzîkatiyaka rast li xwe dixweze ji mirov. Ev yek, deme ku mirov di têgihiştine wê de kur dibe, hingî, mirov fahm dike û dibîne.

 
     Bêja baweriyê, li gor rastiye xwe, li ber diclê, hebûne berdewam dike. Mirov vê yekê karê bêje. Li ber diclê, baweriya ku heya, ji hîmê xwe ya. Hîmê wê ji, digihê Nebî Nuh. Wî nêzîkatiya rasrtiyê baweriye pir baş û mazin daya kifş kirin. Her çend ku bahsa Nebî Nuh tê kirin ji, wilo zêde li ser wî nayê sekinandin. Ne rastiyak ji ev yeka ya. Divêt ku mirov bêne ser ziman. Bawerî, deme ku li wir jîn dibe, hingî, li gor rastiya xwe jîn dibe.  Rastiya wê û dîrokê wê hebûne pêşketine xwe, li wir mazin dide jîn kirin. Giyana baweriya, li wir, hê ji, li ser xwe ya. Deme ku mirov dicê ber diclê û lê dimeyîzenê, mirov vê yekê pir baş û qanc fahm dike.Bi vê yekê, em divêt ku roje xwe fahm bikin û têbigihin. Deme ku ev yek bû, hingî, wê rasti ji aliyê mirov ve were têgihiştin. ""

çapkirin