Cizîra Botan

Abdusamet Yigit

    Li ser wê dîrok, hizir, bawerî û çanda Cizîre Bota ye ku divê ku mirov têbigihê...

 
    Deme ku mirov bahsa Cizîre bota bike, divêt ku mirov hinekî dirêj û mazin bahs bike. Cizîre bota bi hizir, baweri û çanda xwe ye ku afirandiya, ne tenê li Kurdistanê, li herêmê bigiştî xwediyê weyneke mazin û girîng e. Bi vê yekê divêt ku mirov bahsa wê bike. hata nahaka wilo Zêde Cizîre bota ne hatiya ser ziman. Zêde wilo Lêkolîn li ser ne hatina kirin. Haya nahaka nivîs û berhemên ku li ser hatina nivîsandin ji, dûr in ku wê û hebûne wê û pêşketine wê bênine ser ziman. Cizîre bota hewceyê hinekî lêolînên bizanistî di qada hizir, baweriyê û çandê de. Herêmeke weke Cizîre bota, ku di deme xwe de hertimî weyneke mazin di dîroke xwe de leyistiya, her weha wilo zêde li ser ti lêkolînên mazin ne hatibin kirin, kêmesiyaka mazin ye me kurdan e. Ev nivîs ne di wê idîayê de, ku wê bersive vê gotine ku me kir, wê bide. Lê xwesteke wê heya ku bibe destpêkak ji lêkolîn kirinên ku bêne kirin re. Nahaka em bixwe ji li ser Cizîre bota di hizir in û di nivîsênin, Ji ber vê yekê, tişte ku em bi nivîsênin, emê ji bi lêkplînên xwe nivîsênin.

 
      Li kurditanê, çand û hziir û bawerî, ku cizîre bota ne wê ser ziman, nayê ser ziman. Bigihê gelek pêşketinên mazin yên olî ya. Di olê musulmanetiyê de û olên berî musulanetiyê yên weke xiristiyaniyê û cuhutiyê ji, bingih kiriya. Di pêşketina wan de weyneke mazin leyistiya. cizîre bota bi çanda xwe re, xwediyê hebûneke pir mazin e, di pêşketin û hizir de. Di demên berî zayinê de ji Cizîre bota her weha bûya xwediyê weyneke mazin di pêşketinê de.

 
      Di nava kurdan de, deme ku bahsa cizîre bota bê kirin, ne mumkun e, ku ti kurd nizani bê û di derbarê we de ne xwedi agahî bê. Herkesek di derbarê wê de xwedi agahi ya. Lê belê, çend ku her weha herkesek xwediyê agahiye ji, haya nahaka wilo zêde li ser wê û hebûne wê, ti lêkolîn û nivîsên mazin ne hatina kirin. Cizîre bota çend ku navendeke şaristaniya kurdi ji ya di herême de, û bi vê yekê di herême bûya navendeke mazin li herême bi giştî ji, i ro wilo zêde ti lêkolînên mazin ne hatina kirin. Cizîre bota, çawa weke ku ji bo Riha tê gotin ku warê pêxemberan e, mirov karê weha heman gotinê ji bo wê ji bêne ser ziman. ispata wê yekê ji, haya nahaka mayîna tirba Nebî Nuh û hizre wî ya. Ew bixwe ji li wir jîn bûya û li ser jiyana xwe, haya dawiyê wî jîn kiriya. Ji ber vê yekê, tenê bi wî re ji bê, mirov karê ji bo Cizîre bota bêje ku ewder warê pêxemberan e.

 
      di roje me de, ev rastiyên dîrokê ku werine kifşkirin û ser ziman, hingî, wê di pêşketinên i ro de ji, wê di pêşketine wê de weyneke mazin û dîrokî bileyizin. Bi vê yekê mirov karê bêne ser ziman. Cizîre bota, deme ku mirov li ser dihizrê, ji gelek aliyan ve, di serê mirov de jîn û zîn dibe. Bi wê jîn û zîn kriina xwe ji, weke ku ji mirov dixweze ku mirov wê bêne ser ziman. Her weha wilo ji mirov dixweze. Ji aliyê wêjeyî, hzirî, û dîrokî ve, divêt ku mazin were ser ziman. Ku kengî mazin weha hata ser ziman, hingî wê layiqî xwe were ser ziman. Ji ber ku Cizîre bota pir mazin û pir bihizre, Wiloqasî dihizir û pêketinê de mazin û xwedî weyne, mirov karê bêje ku weke pirtûkeke pîroz, di hizre pêşketinê de şifrên xwe çêkirina. Weke ku dixweze ji mirov, ku mirov wan şifrên wê kifş bike. Ji mirov dixweze ku mirov wê pir mazin bêne ser ziman, Ji ber vê yekê, weke ku ji mirov xayidî, li mirov dimeyîzenê. weke ku jimirov bixayidê, li mirov li nava çavên mirov dimeyîzenê. Ya rast, ku mirov ji wî alî ve li Cizîre bota meyîzenê, mirov wê bibîne ku cizîre bota, pir ji mirovê xwe bixayd e. Ji ber ku haya nahaka ji aliyê wan ve bê alaqa maya. Ji aliyê wan ve bê alaqa hatiya hiştin. Xayde Cizîre bota ji ber vê yekê ji xwediyê xwe ya. Ji kurdan hemûkan e. Kurd, wê çiqasî û çend vê yekê di cihê xwe de û li layiqî wê bibînin û fahm bikin. Ev yek ji, weke pirsekê iro di serê mirov de çêdibe.

 
    Cihekî weke Cizîre bota ku ji gelek aliyan ve xwediyê wateyên girîng û mazn e, haya nahaka ne hatina wê ya ser ziman kêmesîya me mirovan hemûkan e. Ji ber vê yekê li meyîzendin ji, tenê bi serê xwe ji mirov re bes dibe ku mirov rastiye wê pir mazin bibîne û fahm bike. Rastiyê wê pir mazin û dîrokî ya. Rastiya wê di xwe de pir mazinbûn û zanebûnê di paraze. Di serê me kurdan de, ku navê wê bixwe ji tê ser ziman, weke ku ji mirov rebahsa pirtûxaneyeka pir mazin bê kirin, di serê mirov de, pir hizir û raman şaq didin. Ji ber ku ew pir mazin û bihizir e.

 
     Di vir de emê rastiyaka wê bi serek bênine ser ziman û bi buhurin. Ew rasti ji her weha ji aliyê hizir û felsefe ve, weyne Cizîre bota di Dîroke kurdan de çend mazin a. Ji ber vê yekê, em pêve girêdayî bênine ser ziman, ku deme ku mirov rastiya cizre bota li gor wê û hebûne wê ya dîrokî kifş bike û bêne ser ziman, hingî, mirov wê di vê qadê de hzireke mazin bi dîroka wê re bênine ser ziman. Kurd ji ji herdemî zêdetir, hewceyî wê anina ser ziman in. Ji ber ku ew çanda wan e, û ew dibêjin, "ku em iror li ber pêvajoyaka bişavtinê li ber xwe didin. Tişte ku wê bişavtinê têk bibe, hizir û çanda kurdan bixwe ya, Ji ber vê yekê, hewcetî pê heya ku mirov wê pir mazin bêne ser ziman û bi mirovan bide revakirin. Ev yeke weke nan û avê ji mirov re pêdîvi pê heya. Kurd, berî hertîştî divêt ku vê yekê ji xwe û dîroke xwe kifş bikin û bênine ser ziman. Caladet Bedirxan di nivîseke xwe de bahsa weyne Ol û ziman di pêşketin û hevgirtine civakê de dike û têne ser ziman. Zimanê kurdi hata qazada kriin û hizre wan ya olî ji an li ser navê tirkî hata ser ziman û an ji yên ku li ser navê kurdî hatina ser ziman, ji hole hatina rakirin. Cihên sembol ku ji bo kurdan pir girîng in ji, cihê weke Nebî Nuh û Birehim Xalîl ji, ji rojeve kurdan hata dûr xistin. Ev yek bi zanî hata kirin. Ji ber vê yekê, hewcetî pê heya ku mirov li ser bi sekinê û bêne ser ziman. Di nava kurdan de ev hizr û sembolên ku me anên ser ziman, yên kurdan e, Lê ka kijan ji wan di nav kurdan û li ser navê wan tê ser ziman? Ev pirs bi bersive xwe hinekî rastiyê mazin wê raxê berçavan. ya rastî, tenê bi pirs pirsbûnê re ji, gelek rastiyan radixê berçavan. Ew rastiyên ku radixê berçavan ji, hemp ji, rastiyên kurdan in.

 
       Kurd, iro di pêvajoyaka pir girêng de ne. Divêt ku vê yekê pir baş û qanc fahm bikin, Divêt ku berî hertiştî rastiya xwe baş û qanc fahm bikin û nas bikin. Ser wê yekê, pir mazin rawastihin. Ev yek pêdiviya wan pê heya. Ji ber ku rastiya mirov, hebûne mirov bixwe ya. Rastiya mirov, di rastiyê de ne tenê rastiya mirov di afirêne, bi xwe re nirxên mirov yên ku afirîne ji, têne ser ziman. Ji ber vê yekê, hewcetî bi naskirina hebûne mirov heya. Di wê naskirinê de cizîre bota xwediyê hebûneka pir mazin e. Di vir de divêt ku mirov cizîre bota bi hizirê û fahm bike, Di nava wê hebûme mirov ya kuwere fahm kirin de, cizire bota, ji bo kurdan, xwediyê cih û weyneke pir mazin e. Bi vê yekê divêt ku mirov pir li ser rawastihe û bêne ser ziman.

 
       Deme ku ez li ser Cizîre bota di hizir im, ez pir nirxên mazin yên kurdî û dîrokî bi hzire xwe re dibînim. Bêguman wê ev der têre neke ku ez wê hempkî bênime ser ziman. Lê bi sereke ji bê, wê hinekî bêne ser ziman. ya rastî ji ev yek bi xwe ya. Hewceti ji bi vê yekê heya. Kurd, deme ku Li ser Cizîre bota dihizirin, digihine rastiya xwe. Ji gelek aliyan ve Cizîre bota xwediyê hizreke mazin e, Bi wê hzirê em hinekî li Dîrokê wê ya kevn, ye berê meyîzênin.

  
     Di Dîrokê de cizîre bota.

     Di dîrokê de cizêre bota, xwediyê weyneke pir mazin e. Deme ku mirov li Dirokê wê dimeyîzenê, mirov gelek nirxên wê yên mazin û pir hizrî di biînin. Em pêşî li ser demên wê yên pêş rawastihin, Bi vê yekê mirov karê Cizîre bota demên wê yên tenê berî zayîne di şê beşan de bêen ser ziman.

 
     Beş 1. Di deme xwe ye pêşî de Cizîre bota pir pêşketinaka mazin bi hebûne xwe re çedike di bi pêşketina mirovan re. Deme wê ya pêşî, bi pêûketina şaristaniyên demêpn berê yên ku afirî ne. Berî deme Sumeriyan, deme Neolitikê heya. Ev dem, demeke ku pir li ser were afirin e. Heya nahaka bi vê yekê, li ser Cizîre bota pir ne hatiya hziir kirin. Ji ber ku mejiyê mirovan ji wir hatibû dûr xistin. Lê ya rasti ku mirov bêje, ne mumkun e, ku mejiyê mirovan ji wir bê dûr xistin, Hizirikirin ji wir nayê dûr kirin, Ji ber ku ewder despêkaka di hziirkirin û mirovan de. Mirov deme ku bidest hizirkirinê dikin. li wir, mazin dihizirin. Sert û mercen wê li wir pir mazin hene. Ji ber vê yekê li wir pir hizirandin heya. Cizire bota berê deme şaristaniyê, demeke weke deme şaristaniya li ser ava Dicle jîn dike û dide jîn kirin bi mirovan. Di demên berê de Cizîre bota, demên afirîner in. Berî deme şaristaniyê, ta buhurtina deme şaristaniyê, li wir li ber wê avê bicih bûneka mazin bi mirovan dibe. Bi vê yekê hziirkirinaka mazin çedibe. Bi hizirkirinê re, êdî afirandin dibe. Afirandin, xosletê mirov yê herî mazin e. Ev xoslet li wir bi zanî dibe û bi zanist ji dibe. Bi vê yekê mirov karê bêje ku li wir bi pêş dikeve. Li wir, deme pêşketineê her weha demeke mazin e. Deme berî deme şaristaniyê, li ber ava diclê, wir, bi mirovan re hin bi hin pêşketinê dide kirin.

 
      Gihîne deme Neolotikê û pûêşketine deme Neolojtikê li wir mazin bi pêşdikeve. Li wir bi gelek awayan bi pêşkdikeve. Li wir, ji bo vê yekê, yanî ji bo bicih bûnê gelek derfetên mazin hene. Bicihbûn, di wê demê de pêk têt. Piştî ku bicih bûn bû, êdî piştre hin bi hin pêsketin li wir dibe û mazin  dibe. Di deme neolotikê li ber ava diclê de hinek xosletên mirov yên pêşketinê, mirov karê biteybet kifş bike. Ev xoslet ji, deme ku werine kifşkirin, hingî, devêt ku mirov xosletên ardnîgariyê û hewayê ji di ber çavan de bigirê. Lê divêt ku mirov ji bîr neke û bêje, hingî, di wê demê de, Dicle bi ava xwe re pir bilind bû. Bi wê bilindbûnê re, derfeteke mazin dide mirov ji bo jiyanê û jiyankirinê li wir li ber wê.

 
       Dicle bi vê yekê bi ardnîgariya xwe re dibe weke xosletekî pêşketinê yê hizir. Xweza û mirov li wir di derfetên ku xwezê ji mirov re dayî çêkirin de digihine hevdû û bi hev re jîn dibin. Bi hev re mazin dibin. Bi hev re, hevdû di pêşketinê de bi naskirin û dana naskirinê mazin dikin. Her weha ber dicle mazin bi waye ji bo mirov û pêşketine wî. Dicle bi ava xwe ye ku têde ti harikê, weke xosletekî têgihiştine mirov bi wate ya. Vê yekê divêt ku mirov pir baş mazin kifş bike û bêne ser ziman. Dicle, bi ava xwe re di serê mirov de aqil çêdike. Bi wê çêkirina aqil re, mirov di wir de mazin dike. Ew mazinbûn ji, mazinbûna mirov ye bi aqil e. Ev mazin her weha pir mazin û girîng e. Ji ber vê yekê, ev xosletê diclê yê ku ji bo mirov weke xosletekî aqilê derdikeve pêş, divêt ku di şert û mercên xwe de were fahm kirin. Mirov di wir de li ber diclê hevdû nasdikin. Naskirin di nav mirovan, naskirinaka pir mazin û girîng e. Naskirina ber av dicle, naskirina, ku di mirov de hizir bi têgihiştinê bi pêş dixe ya. Ji ber vê yekê ew naskirin, bi xwe ji di warê hizir de bi wate ya, ku mirov li ser bisekinê û li ser felsefeyekê va bike. Felsefe bi vê yekê re, li ber dicle bi naskirina mirov ya xwezê û xwe re hin bi hin bi mirov re diafirê, ÇEnd ku diafirê ji, mirov bi xwe re diafirêne. Her weha hizir mazin di afirê.

 
      Ber dicle, pir mazin bi wate ya. Piştî ku bi bich bûn, nbi şert û mercên ku dicle bi hebûne xwe re jimirov re dana çêkirin û afirandine, êdî li bercilê bi mirov re di jiyana mirov de pêûketinên din ji diafirin, weke malatitiyê û hwd. malbatiti, li wir li ber wê avê bi mirovan re diafirê. Jiyan bi wê afirandinê re dikeve pêvajoyaka din de. êdî hin bi hin mirov di jiyana xwe de mazin bi hizir diafirê. Pêşketin, di jiyana mirov de li ber diclê çawa çêbûn, ku ew pêûketin newine fahm kirin, wê di rastiyê de di pêketina mirov de, di fahkirna wê de pir kêmesiyaka mazin derkeve pêş.  Dicle xosletê jiyana mirov ya ku piştî bicih bûnê ji diafirêne bi xwe re.

 
       Li ber dicle, pêşketin û pêşveçûn ji, ne tenê bi awayekî dibe. Bi gelek awayen dibêt. Bi gelek aliyan dibêt. Deme ku mirov li herêmê bixwe ji dimeyîzenê, hingî mirov wê yekê di rastiyê de dibîne. Cizîre bota herême wê, çend ku iro di roje me de hinekî hatibe guharandin ji, ji demên berê wilo zêde mazin ti guharandin ne bûya. tenê guharandina herî mazin ewe, ku ava dicle hinekê kêm bûya. Berê ne weke iro bû. Berê pir bilind bû. weke ku di destana Gilgamiş de ji tê ser ziman, ji bo ku herine devereke din, diviya ku kişt bihatanabikar anîn. Destana Gilgamş, desteneka destana deme pêşketine ye şaristaniyê ya. Destene demeke pir pêşketiya ya. Deme ku mirov lê dimeyizêne, mirov rastiyên deme, gelekan pir baş dibîne û fahmdike.

 
      Di destena gilgamiş de, mirov di nûjeniya deme xwe de nûjeniyeke weke nûjeniye iro jîn dike. Iro jê bi hinek awayan û cûrayana cuda ya. Lê di cewherê xwe de nûjeniye iro, weke aslê wê rojê di karikatureke ku xwe bi pêşdikexe de jîn dike. Her weha mirov karê wê bêne ser ziman.Ev anîna ser ziman ya deme şaristaniyê ya. Me ew anî ser ziman, Ji ber ku ew dem, di hinek hebûn û pêûketinên xwe de soletên wê demê jîn dike. Xosletên weke bicihbûnê, xalkbûn û di asta bilind de ji civakbûn, dibe. her weha hinek xosletên wê demê yên ku mirov ji van gotinan fahm bike hene. Ji ber vê eykê anina wan ya ser ziman ji, pir girîng û di cihê xwe de ya.

 
       Deme nû pêşketinê ye li ber dicle, hinek xolstên pêşketinê yên weke xosletên mazin di xwe de diafirêne. Bicihbûn, û avabûna malbatitiyê di vê yekê de hinek xosltan di xwe de di afirêne. Mirov deme ku li ser wê demê dihizirê, mirov hinekî xosletên pêşketinê, yên werine fahm kirin, yên pir girîng kifş dike. Ew xosletan ji xosletên pêşketinê û di asta herî bilind de ji yên hizir in. Ji ber ku naskirin bicihbûnê re diafirê. Çend ku bicih bûn afirî ji, di mirov de hziir diafirêne. Di serî de naskirin, bi pirsînê re destpê dike. Piştî pirsibên re li bersiv gerandinê dest pê dike. Piştî ku xwe gehandina bersiveke çêbû ji, êdî hin bi hin hizirkirin diafirê. Her hizrandin bi xwe re hinek hizirandinê din têne. Bi vê yekê mirov karê bêne ser ziman.

   
    Deme berî deme şaristaniyê li ber ava dicle, demeke ku mirov ne kêmî deme şaristaniyê bêne ser ziman e. Demeke her weha pir giîng e. Ji ber vê yekê ya ku serokê gelek kurd, deme ku deme Neolotikê şîrove dike, hinekî mazin şîrove dike. Ev dem, weke deme şaristaniyê bi pergal diafirê. Jiyanaka wê demê e bi pergal heya. Deme ku mirov li ser wê demê dihizirê, mirov vê yekê pir mazin di cih de mazin di kifş dike. Jiyana ber ava dicle, jiyana mirov ya destpêkê ya. Ji ber vê yekê, deme ku mirov dest bi şîrove bike, divêt ku morv mazin şîrove bike. Weke ku tê zanîn, berê zayîne haya 10 hezar sal ji, hê hinek cihên qaaşakirî hebûn. Piştre ku ew ji dihalihin, êdî hin bi hin av ji zêde dibe. gelek cihê mazin di bin avê de mênin. Weke ber bahra reş, ku di naqabîna 12 û 10 hezar salan hine halandin bûya hin cihên ku ji bo bicihbûne hatina bikar anîn dibin avê de mana. her weha hinek cih ji di lêkolan de hatina kifş kirin. Li ber dicle, hingî, dinye germ bû. Lê deme ku dibû serma pir dibû ser ma ji. Ev yek her weha dide nîşandin ku hinek rewşên  weha li ber dicle ji afirî ne. Divêt ku mirov bêje ku destana Tufanê vala ne hatiya nivîsandin. Lê ji ber çi û bi çi sedemî hatiya nivîsandin, hê hinek xalên ku weke bersivê ji vê pirsê re werine dayîn ne di rahniyê de ne. Ev ji divêt ku werine zelal kirin. Lê zelal kirina wan ji, wê dise li ber ava dicle wê bibe. Divêt ku mirov vê yekê ji zanbê. Ev yekê pir girîng û divêt ku baş were fahm kirin.

 
       Piştî ku li ber dicle bicih bûn bûya, di wê dmê de hinek rewşên weha hatina jîn kirin. Deme ku mirov li herêmê ji dimeyîenê, mirov di îklîmê wê de ev yekê baş kifş dike. Mirov karê îklîmê ji di nav de hinek awayên hizirkirin di nav de hizir bike û vê yekê rahnî bike. Lê divêt ku mirov bêje ku her ku çi bûbe û çend tufan rabûbûn ji, ew jiyana li ber dicle li ber xwe ne birine û ji hole ne rakirina. Ev yek pir zelal ji divêt ku mirov kifş bike. Jiyana li ber diclê, bi hinek xosletên mazin tê ber çavên mirov. Di deme sumeriyan de ji pêşketineke mazin heya. Ev yek dide nîşandin ku berî hingî pir demên pêşketinê hatina buhurandin. Ev yek, dide nîşandin ku li wir pir pêşketinên mazin hatina jîn kirin. Deme şaristaniyê, deme ku deme şer ji ya. Di deme şaristaniyê de pir şer û şerbûn dibin, lê belê, çend ku ew ser ji dibin, wê pêşketina ku mazin bûyî ji hole ranekin. Ev yek ji dide nîşandin ku demên mazin hatina jîn kirin. Ew demên ku hatina jîn kirin ji, diaqil de û hziir de pir pêşketinên mazin yên ku mirov awa kirina bûna. Bi vê yekê re, di deme şaristaniyê de çênd ku êrîş dibin û xuruxandin dibin ji, ew xuruxandin bi xwe re windahiyên mazin nayênin. Mirov bi aqilê xwe yê pêketi. karê careka din cihê wan xuruxandina dagirê. Ev yek ji awayê pêşketinan û hebûna pêşketina pir baş û qanc tê ber çavan.Ev yek pir mazin li ber çavên mirov xwe dide nîşandin.

 
      Li ber dicle, jiyana her weha mazin a. Jiyana bi vê yekê pêdikeve û tê deme şaristaniyê. deme ku hata deme şaristaniyê, bi xwe re, weke ku pergala xwe ji têne. Her weha tê ber çavan. Mirov jiyana xwe pir mazin bi pergal kiriya. Bi pergal kirin, jiyanê bi xwe re dike pêvajoyaka dî de. Ew pêvajo ji, pêvajoya şaristaniyê ya. Pêşketine deme şaristaniyê ya.

 
     beş 2. Di vê demê de mirov divêt ku cih bi cih demên berî şaristaniyê ji bêne ser ziman. JI ber ku ev dem li ser pêûketinên wê demê diafirê. Ji demekê her weha  buhurina demeke din, ne bi şer dibe. Lê buhurîne deme din, bi xwe re gelek şeran têne.Ev yek weke xosletê deme dûyemin tê ber çavên mirov. Deme dî deme şaristaniyê ya. Deme şaristaniyê, deme ku xalkêtî pêşketiya û pergala wê pêşktiya, û bi ser wê ve hin bi hin civakatî ji bi pêşdikeve. Ev yek, her weha xosletê deme pêşketine ya şaristaniyê ji ya. Ev dem her weha pir mazin tê ber çavan. deme şaristaniyê, her weha mazin diafirê. Lê deme şaristaniyê di serî de haya deme ku dii pêşketinê de hizir bi raman dibe û bi têgoihiştin dibe û jiyanê diafirê, ji deme din ne qut pêş dikeve. Her weha mirov karê bêje ku deme dûyemin demeke ku mirov bêje ku deme ramanê ji ya. Lê di wê demê de her tişt bi awayekî afrînerî diafirê. Bi awayekî mirov xosletên xwe yên afirîdandin di wê demê de mazin dibin. Ji xwe bi hizirkirin û hziir re, ev yek bi pêş dikeve. Deme ku bi pêş dikeve ji, êdî di jiyanê de mazin pêşketin dibe.

 
      Deme şaristaniyê, berî ku navê şaristanan derkeve pêş, deme ku mirov bêje deme pêşketine deme şaristanan di afirêne. Ev dem, di wê demê de mazin bi nêzîkatiyaka afrîner diafirî û tê ser ziman. naskirina jiyanê û anîan ser ziman ji hevdû re, her weha ev yekê mazin diafirênê. anîna ser ziman, xwestine bi navkirin ji, diafiriêne. Xwestine bi navkirin, xwestikeke hizrî ya. Ev xoslet, xoseteke hziir ye pêşketinê ya. her navkirin, di xwe de kifşeke mazina ya van ardan e. Ji ber vê yekê bêjeyên ku ji wê demê ji têne ser ziman, pir girîng in. Divêt ku mirov pir girîngiyeke mazin bide wan bêjeyan. Her bêje, piştî pergalbûna di serî de diafirê. Ji ber vê yekê bêjekirin, bixwe pergala. pergalê têne ser ziman. pergalbûn û bi pergal pêşketin, di jiyanê de bi xwe re hinekî xosletên din ji têne. Ew xoslet ji her weha xosletên jiyana bi pergal in. Jiyana bi pergal, êdî bêjeyên xwe yên bi pergal ji diafirêne.

 
     Deme buhurine Deme şaristaniyê, deme ku mirov awayê pêşûketine hizir re li ser bisekinê ya. Bi vê yekê re mazin divêt ku mirov li ser rawastihê. Ji ber ku ev dem, demeke ku pir girîng e. Hizir diafirê û dijiyanê de tê ser ziman. Ew afirandin û anîna ser ziman, bi xwe re hinek  xosltên bi pergal diafirêne. Ev awayê afirandinê ji aawayê afirandinê yê deme şaristaniyê yê bi pergal e. Lê deme ku berê wê demê deme neolotikê ji, di deme xwe de gelek pêşketin, bi jiyanê de kirina. Gelek pêûketinê wê, di pêşketina xwe de buhurine deme din û gelek pêûketine wê di deme jiyana şaristaniyê de xwe di buhurênin. Ji ber vê yekê destpêka deme şaristaniyê, mirov karê bi xosletên deme neolootikê ji ji gelek aliyan ve bêne ser ziman. Ev yek, weke xosletekî mazin yê demên pêşketinê, demên şaristaniyê yên destpêkê têne berçavan. Weke xosletên girîng ji têne berçavan. Mirov deme ku wan bêne ser ziman ji, divêt ku mirov pir girîng û mazin bêne ser ziman. Ev deme weke deme navîn ya di deme şaristaniyê de, deme ku mirov pir mazin bêne ser ziman e. Ev dem, bi serê xwe, weke demeke mazin tê ser ziman. Xosletên vê demê yên jiyanê yên ku wekhev in. Xosletên wê demên yên ku mirov bi jiyana xwe ya ku dijî re dihizirê ne. Her weha mirov karê bêne ser ziman. Lê divêt demê de, di hizir de metafizîka deme neolotikê xwe di pareze. Ji ber vê yekê, mirov karê di vêt demê de hizre wê deml bi xolsetên xwe bêne ser ziman. Hizre deme berî şaristaniyê, hizreke ku dii jiyanê de mayînda ya.Ji ber ku li ser temenê sembolan ava ya û bi sembolan heya. Mirov deme ku ew sembol afirandin, bi hizrekê afirandina,. Lê deme ku ew afirîne ji, piştre, gelek hizir û dem di mirov de pêşxistine. Psîkoloji, di vir de dikeve devrê de. Weyne hebûne psikolojiyê bi hizre xwe re û hebûne xwe re pir girîng e. Ew hebûne mirov ye wê demê ye psîkolojik ji, di wê demê de afrîner e. Ew hizrên pêşî ne. Lê ew hizrên pêş ji, di mirov de şoraşan dikin. Mirov hin bi hin bi wan sembolên ku hatina afirandin, qanc xirab di gihê vînekê ku ew di jiyanê bi kar têne. Her weha ev yek pir girîng e. Divêt mirov pir li ser bi sekinê. Divêt ku mirov pir mazin bêne ser ziman.

 
     Lê divêt ku mirov hinekî li ser hiZrên wê demê ji rawadtihê. Ji ber ku ew ji pir giîng in. Ew hizrên ku diafiri in, bi sembolên ku hatina afirandin li ser lingan in. Lê ew sembol ji bi xwe re gelek hizrên ku di seran di afirênin li ser lingan dihêlin. Her weha ev yek pir giînge ku mirov li ser bisekinê. Her mirovekê wê demê, ji aliyê hizir de, ku zêde ne mazim kirin bê, mirov karê bêne ku ji aliyê deronîyê ve mirov karê bêje ku ji Freudê rojeme bi zanetira. Ev yek me ji laiyê hizir deronîyê ve got. Lê ji aliyê hizir û felsefe û kifşkirinê ve ji mirov karê bêje ku ji Einstainê deme me einstainê deme, einstaintir in. Her weha pir mazin in di pêşketin û hziirkirinê de. Mirov hingî, di wê demê ku di serî de digihê naskirinkeê, ew naskirin, pêre weke kifşekê xwe dide rû. Ji ber vê yekê di pêşketinê de ewhizire ku hata afirandin pir afrîner e. Pir mazin di afirêne. Hizre wê demê, weke ku tê gotin metafîzîk e. Lê ew metafîzîka wê demê weke bêje zanistê ye roje me afrîner e. Weke bêje zaniste deme bi wate ya. Her weha mirov karê bêne bêne ser ziman.

 
      Sembol hebûne metafizîkê radixe berçavan. Metafizîk ji, hebûne pêşketine û mayînda bûne wê dadixe berçavan. her weha mirov karê bêne ser ziman. Lê metafizîk, di wê demê e pir mazin afirî ya. Dicle di vir de ji bo mirov metafizîke herî mazin e. Divêt ku mirov wê wilo bibîne. Di deme neolotikê de  hizir her weha bi metafizkî tê ser ziman. Xwediyê vî navî ji ya. Lê  ew metazifk xwediyê pergalaka ku di deme şaristaniyê de dibe bingihê pêşketinê perhala wê di deme wê de.  Metafizîke wê, di deme buhurine deme şaristaniyê de, weyneke mazin di aqilê mirov de dileyizê. Ew weyn ji her weha weyneke pir afrîner e. Lê deme ku mirov di buhurê deme şaristaniyê, di wê demê de, deme pêşketine şaristaniyê de ew metazifîk û dicle bi hev re afirîner in. Dicle wê bi wate dike. Wê mazin dike. Dicle wê metafizîk di deme şaristaniyê de li ser temenê pergalakê dide rûninadin. Her weha ev yek pir girîng e, ku mirov dicle re kifş bike. Dicle her weha di wê heyemê de ji pêketine wê metafizîkê re dayiktiyê dike. Ew dayikti ji, dibe hîmê pêşketin û derketine hebûne şaristaniyê. Di deme buhurine deme şaristaniyê de ew metafizîk, dicle û hizre bicihbûnê hizre xwûde mazin bi pêş dixin û di nav mirovan bi pergal bicih dikin. Her weha divêt ku mirov vê yekê di vir de kifş bike.

 
      Hizir deme ku kete deme pêşketinê de hingî, bi xwe re avakirinê têne. Di deme ketine deme pêûketine deme şaristaniyê de, hizir, her weha êdî hin bi hin bidest pêketinê dike û bi pêşdikeve di jiyanê de. Di jiyanê de pêşketine hizir, êdî bi xwe re watekirinê têne. Her weha watekriin ji, êdî jiyanê bitêgihiştin dike. Xosletekî deme şaristaniyê, ku di serê deme buhurtinê de dibe, têgihiştin bixwe ya. Têgihiştin, naskirin û ew naskirin, anîna ser ziman bixwe ji ya. Lê ji wê zêdetir, di wê demê de, têgihiştin, bi pêşketine xwe de weyneke li ber çavana bûjen û arîşa bi hev re di leyizê. her weha weyneke mazin dileyîze. Ji bo ku mirov wê weynê ji fahm bike û têbigihê ji, divêt ku mirov li afirandina di jiyanê de ye ji bo daberkirinê fahm bike. Ev yek ji, bi serê xwe wê têgihiştineke mazin ye dîrokî di serê mirov de bi hizir û dîrokê re çêke. Wê hizre dîrokê bi me dê fahm kirin.Hizre dîrokê ji vir pêde, wê pir mazin hin bi hin were têgihiştin. Têgihiştine wê demê ji, mirov karê her weha bi hinek xolsetên ji yên rojeme cude bêne ser ziman. Ew xoslet ji her weha têgihkirin, lê anîna ser ziman de, rê nedîtin. Mirov karê bi vê yekê sereke bêne ser ziman. Lê ew têgihe serî, têgihê ku mirov di serê xwe de li riyên anîna ser ziman digerehe bû. Ji ber vê yekê, ew têgih, bi lêgerîne ji bo xwe anîna ser ziman re ji, afrîner bû. Bi vê yeklê, her weha afirandin bû û hata ser ziman. Bi vê yekê re êdî hin bi hin şaristani ji bi pêşdiket. Hin bi hin riyên pêşketinê yên mazin di afirandin. Riyên jiyanê di afirandin.

 
       Riyên jiyanê yên hizir, her weha di deme destpêka deme pêşketine deme şaristaniyê de, mazin bi pêş dikeve., Êdî mazin afirandin dibe. Bi vê yekê, û bi vê awayê gelek, re di deme afirandinê de, êdî hin bi hin ji deme neoloitkê ji qutbûn çêdibe. Şaristanî ,êdî di xwe de kur dibe. Di xwe de bidest afirandinê dike.  Li ber diclê her weha mazin afirandin, êdî mazin derdikeve pêş. Dem êdî deme pêşketine deme şaristaniyan li ber diclê ya. Deme şaristaniyê, mirov bêne ser ziman, êdî wê mazin were ser ziman, Ji vir pêde, wê di destpêka xwe de, pêşî,  metafizîke xwe afirêne û piştre li ser wê re wê hizir û demên hizir yên din wê afirêne. Xosletên metafizîke deme şaristaniyê ji yên deme berê cudatir in. Ji ber vê yekê divêt ku mirov ji wê çûdatir bêne ser ziman. Deme şaristaniyê, di hizir de demeke nû ya. Di destpêkê de, ew deme şaristaniyê, pir mazin afrîner e û pir mazin xwezeyî ya. Lê piştre hin bi hin ji wê xwezetiyê wê dûr bikeve. Wê bixweze xwezebûnaka xwe ava bike. Wê bi vê yekê di teoşînekê de bê. Lê wê, wê ji ne afirêne û wê ye ku heya ji, wê hin bi hin awayê wê ji hole rake. Ev yekê, êdî wê dema şaristniyê, bike, deme şer. Wê demên şer di demên şaristaniyê de bi afirêne. Du awa, di mirov û jiyana mirov xwezebûnê di afirêne. yek li xwezeyê meyîzendin û ew hilme wê ya. û ya din ji her weha li gor wê jîn kirina. Lê ku xweze ji hole rabû, êdî wê mirov li çi meyîzenê? Ev ji pirseke ku deme şaristaniyê, dike bingihê şerên di demên xwe de.

 
       Deme ku mirov li deme sumeriyan dimeyîzenê, mirov destpêka wan pir xweze û pêşketi, û hinekî ji bê şer dibîne. Jiyana xwe bê şer bikin bi pêş dixin. Şerê wan yê ku heya ji bi xwezayê re ya. Mirov ji ber ku wê demê bi xwezayê re di jiyana xwe de di şerekî de ya, êdî zêde wilo deme wî ji nemane ku bi hev re şer bikin. Xweza, ku hin bi hin tev tê naskirin û dikeve bindest û tişteke ku pêre şer bê kirin têde nemêne, êdî şerên dervî xwezayê hin bi hin deme wan tê ku destpê bikin. Ev yek, ji weke ku demên şaristaniyê bi sereke ji demekê bi buhurênin demeke nû, diafirêne. Her weha ev dem, demeke nû ya di nav demên şaristaniyê de. Mirov di jiyanê de, ku bidest pêketinê dike, êdî hin bi hin li jiyana xwe dike ku serwer bibe. Mirov di deme şaristaniyê de ji, di mala xwe de weke ku serwer e, lê ne serwer e. Ev yek di demê de bi mirov re tê kifşkirin û dibe sedeme şerên nû di jiyanê de. Ji deme sumeriyan û virde, ku mirov hinekî li ser demên pêşketinê yên şaristaniyê, dihizirê, mirov vê yekê pir baş û qanc kifş dike. Deme ku mirov li jiyanê dimeyîzenê ji, mirov vê yekê di jiyana mirov de dibîne. Lê sumeri, di vir de pir usta ne û di jiyanê de pir ji ustatiya xwe didina nîşandin. Rahibên sumerî, di jiyanê de, êdî li ber vê yekê, dixwezin, pergala xwe ya olî serwerî jiyanê bikin û pêşî li vê yekê bigirin. Dixwezin ku pêş li şerên ku bibin bigirin. Pêşî lê digirin ji. Dii wir de pir ustatiyaka mazin didina nîşandin. Naskirina xwûde, bi bergkirina jê re êdî derdixine pêş. Ev yek Sumeriyan di bin sêya xwûdayan de digihêne hevdû. Ew şêh, êdî hin bi hin mazin dibe û di zaguratan de mazin bicih dibe. Zagorat êdî vê yekê bi pergal dikin. Ew pergalkirin, jiyanê di qada xwe de dike pêjoyaka nû de. Jiyan, di deme sumeriyan de dikeve demeke nû de. Her weha deme sumeriyan ji bo herêmê û ji bo mirovahiyê hemûkî pir girîng e.

 
         Ev dem, di deme şaristaniyê de hin bi hin demn hizrin û êdî ev dem, demne nû di xwe de diafirênin. Demên şaristaniyan yên jev cuda. Ji ber ku xalkêtiî pêşketiya û ketiya pêvajoyaka nû de û êdî di demeke nû de ya, jiyan weke ku ji nû were adilandin dibe. Ev yek bi hin bi hin ji deme pêşketine xalkitiyê biuhurine deme pêûketine civakatiyê. Ev dem, demên şaristaniyê dike demeke nû de. Bi vê yekê re, êdî ew deme sêyemîn ye ku me got û anî ser ziman, êdî xosletên wê şîn didin û derdikevin. Êdî jiyana mirov dikeve demeke nû de.  Deme şaristaniyê bi deme xwe ye duyemin re demeke mazin ye yekparatiyê jîn dike. Lê deme wê ya dîn ji, êdî wê yekparatiyê xiradike. Di deme civakatiyê de ew yekparasti, ji hole di rabê. Lê ew deme duyemin mazin jîn bûya û di hebûne mirov de cihekî mazin girtiye. Di pêûketina mirov de cihekê mazin girtiya. Ji ber vê yekê, êdî ew dem zû bi zû nayêne ji bîr kirin. Hizrên ku hertimî aramiyê di xwe de di parezên ji, wê demê bi sezgîyên xwe kifşdikin û tênine ser ziman. Deme şaristaniyê, ku mirov hemû bi hev re bê ku bi hev re şer bikin jîn bikin, di wê demê de jîn dibe. Hizrên olî ji, deme ku demên şaristaniyê, dibuhurê deme xwe ya civakatiyê yanî ya ji yekparabûnê derketinê, êdî ew demên yekpara di hizr de di bîran dimên dimênin. Lê her hizre ku derdikeve ji, wan deman kifş dike dixwe de. û demeke aramiyê têne ser ziman. Hizrên olî yên wê demê û yên ku piştre derdikevin ji, ji vê yekê ne dûr in. Bi vê yekê re, êdî deme şaristaniyê deme xwe ya sêyemin, ye ketine cûdatiyan li ber hevdû derdikeve hole.Bi vê yekê re, êdî emê ji demê yemên ji û duyemin ji di nav de hizr û pêşketinên deme sêyemin şîrive bikin.

 
     Beş 3. Ev deme berdewam demên ku haya nahaka me şîrove kirin in. Di berdewam wan û li ser pêûketinên wan re pêşkeve. Li ser pêûketinên wan demên buhurti re êdî demên nû derdikevine hole. demên nû, êdî demên şaristaniyê, yên ku şaristaniyê jev cuda derdikevine hole nîn. Di van demên nû de wê şerên şaristanî ji wê zêdtir bibin. Wê şerên mazin derbikevin. Di deme dûyemin de di destpêka deme şarisataniyê de, ew hizre destpêka deme şaristaniyê ya pekpara, dideme şaristaniyê ye duyemin de ji wê demê û hizre wê demê cudati tê sirove kirin. Weke hizreke ku mazin û bitêgihiştin û ku hemû herêm bi hev re yekpara ama di bin serweriye derkê de û herêmê de an ji hizrekê de bibe pêşdikeve. Ev yek, deme duyemin ye şaristaniyê, hê di destpêkê de dike deme şer. Hizre serweriyê bi vê yekê mazin ser wer dibe.

 
      Di deme duyemin de hzire serwer bûneê, ji xwe bi pêşketinê hizrê re bi têgihiştin bûya. Bi pêûketina hizre pêî re ji, bi pergal ji dibe. PÊşketina şaristaniyê, êdî di vê demê de di demeke nû de ya. Bi vê yekê, êdî hin bi hin hizre civakatiyê derdikeve. Di nav komeke ku mazin de hin komên din ji derdikevin, ev yek dibe hîmê hizre civakatiyê. Lê bi hziir, hizre civakatiyê, di qada hebûne xwe de bi hizir, bi pergal jiyana civakê di demên pêşketinê de derdikexe pêş. êdî ziman û olî di wan pekparati têgihiştine wan mazin derdikeve pêş.

 
       deme şaristaniya ye sêyemin , ye bi pergal mazin bûna. Li ser hîmê serwerbûnê mazinbûnê derdixe pêş. Her weha hizre şaristaniyê derdixe pêş. Lê belê. li ber diclê hinekî cuda pêş dikeve. Li ber dicle, bi aawayê bi hev re bûnê derdikeve pêş. Ev awayeê bi hev re xosletê deme duyemin bû. Lê deme sêyemin, vî xosletî,  dike şer de. Şer êdî derdikevin. Lê şerên ku derdikevin ji, li van ardan, xolstekê bi hev re dide berçavan. Jiyana xalkan di nav hevde ya. Ku ne di nav evde ji be, bi hev re ya. Ne keve ber hevdû de. SŞerên ku dibin, yên desthiladariyê ne. Kî serwer dibe û desthilatdariyê dike destê xwe de, desthildardariya xwe û berdewam dike, dernaxe dervî hebûne jiyana xalkên ku jîn dibin. Bi vê yekê re têne di guharin. Kurd di medan de bi persan re zanin ku jîn bibin. pers ji zanin ku jîn bibin. Ku desthildariya medan têk diçê ku kurd êdî ne li desthildariyê ne, û pers êdî li ser desthildariyê ne, weke wê deme berê jîn dibin. Bi hev re jîn dibin. Mudahale li jiyana hevdû nakin. Guharandin di rêveberiyê de ya. Ev xoslet, xosltekî demekê ya. Lê piştre di deme sêyemin de ev xoslet êdî tê guharandin. Êdî bi desthildahariyê mudahalaya li jiyanê tê kirin. Ev yek, êdî bi xwe re çand û zimana ji hole dirake. Her weha mirov karê bêje ku jiyana mirov êdî dikeve deme nû ye dî de. Jiyan, êdî di demeke nû de hebûne berdewam dike.

 
        Jiyana li ber dicle ji ji vê yekê nesîbe xwe digirê. Jiyana li ber dicle ji ji vê yekê para xwe digirê. Jiyana li ber dicle, êdî dikeve pêvajoyaka nû de. Lê berî ku em wê pêvajoya nû bênine ser ziman. Em li ser deme yekemin û duyemin hziir û pêşketinên wê yên dihizr de bênine ser ziman. Ku ew ew pêşketinên hizrî newine ser ziman, wê demên piştre ji newine fahm kirin. Wê di pêşketine wan de kêmasiyên mazin derkevine hole.Pêşî, heger emê jiyana li ber dicle di vir de bi vê yekê bênine ser ziman, divêt ku em wê bibînin. Ji destpêka bicihbûnê ve, hizir li wir bi jiyanê re pêşdikeve. Hizir mazin bi pêş dikeve.Hizir, ji deme xwe ye metafizîkê, ta wê demê mazin di nav hevdû de li ber dicle bi pêş dikeve. Ev xosletekî wî yê serekeye ku mirov bêne ser ziman. Bi vê yekê hizre pêxembertiyê ji derdikeve. Hizre pêxembertiyê, weke pêşketine demeke hizr dibe. Weke bi pergalirina hizir tê ser ziman. Mirov êdî zanîn ku wê çawa bi pergal bikin. Ev yek, bi vê têgihoştine bi pêxembertiyê re derdikeve hole re, tê ser ziman.Nebî Nuh, birehim xalîl û hê gelek mirovên din yên weke wan ku bûne pêxember û di nav xalkê de wilo mazin bûne li van ardan bi vê hizir û vê hizre çanda ku çêkiriya ya. Ev yek di hziir de weke kifşkirineke mazin di jiyanê de ya. Pîrozî, di jiyanê de wate wê çîya? divêt ku ev yek pir baş û qanc were ser ziman û zanîn. Ev hizir û çanda wê, hziir û çanda ku li ber ava diclê pêşketiya ya. Ev hizir û cand, bi pîrozkirin û pêşketine wê, hêjatiya xwe diafirêne. Nebî Nuh û Birehîm Xelîl di rastiyê de sembolê wê yekê ne. Divêt ku mirov vê yekê wilo bêne ser ziman. her hêjabûna cuda tê ser ziman. Lê pêxemberti, di rastiyê de têgihiştine di hizir de ya. Xwegehandina  cewherê wê hizrê di jiyanê de ya. Cewherê hizir, bi gotina xwûdê re tê ser ziman. Ew cewher pir pîroz e. Xwe gehandina wî cewherî, di jiyanê de wê mirov pir mazin bike. Wê mirov di jiyanê de bike serweri hemû tiştê ku heya li ser ruyê ardê. Bawerî ji li gor vê yekê diafirê. Di vê yekê de baweri afrîner e. Baweri baweriya jiyanê ya. Nebî Nuh û Birehim Xelîl ev baweri anîn ser ziman. Ji ber vê yekê pir mazin bûn. Wan têgihiştine wê jiyanê girtin.

 
      Nebî Nuh ji û Brehim xelîl ji bi hizir û baweriya xwe, çend ku di deme şaristaniyê de derketibin ji ew hizre deme berî şaristaniyê jîn dikin û tênine ser ziman. Li ber ava dilcê û firatê jiyana xweze, ku berê demên şaristaniyê berdewam kiribû, hê ji bi xosletên xwe hebûne xwe bedewam dike. Ev yek, hîmê hziirkirin û baweriyê wan ne. Nebî Nuh li ber Diclê derdikeve û Birehim Xelîl ji li ber Firate derdikeve. Di jiyana xwe ya xweza de derdikevin û diaxivin. 

  
       Bi vê yekê, ku mirov hizir û çanda li ber ava diclê û firatê bêne ser ser ziman, mirov wê xwezabûnekê ji bêne ser ziman. Mirov wê jiyanaka ku bi axê ve girêdayî bêne ser ziman. Xosletê van jiyanan her weha ev ê. Xosletên wan jiyanên van keviyan, pir mazin in di jiyanê de. Kifşkar in. Deme ku mirov li jiyana herêmên din ji meyîzenê, mirov xosletê van herêman de, di awayê xwe malkirina li wan dibîne. Her weha mazin mirov dibîne. Ber diclê, hertimî, ber weha mazin li ber çavan e. Mirov, dideme şaristaniyê de, hertimî wêderê dixwezê. Ji bo wê şer tê kirin û mirin dibin. Lê jiyana wê, bi yên ku pê mazin bûya re heya. Weke ku ew jiyan baka mirov û bêje "min bi wan mirovên min yên ku ez bi wan pêşketim, bi wan fahm bikin û nasbikin, hingî winê min rast nas kin". Weke ku vê gotin, weke bidengdanê bi bakirinê dibêje. Jiyan, hertimî li ser temenê xwe bi asle. Jiyana ber diclê ji her weha bixwe û hebûne xwe û bi mirovên xwe bi asla. Aslê wê ji her weha ev e. Li ber diclê Cizêre bota navê wê asilbûnê ya. Ji ber vê yekê, Cizire bota pir girîng e, ku mirov wê fahm bike û têbigihê. Axa wê pêxember di xwe de afirandina û veşartina. Bi vê gotinê, em dibêjin ku axa wê pir afriner e. Bi afrînertiya xwe qadir standiya. Qadr hilda ya.

 
      Ber ava diclê, her weha mirov karê bêne ser ziman, ku çend xwediyê pêşketineke mazin di qada hizir û çandê de. Cizire bota iro navende wê yekê ya. iro Cizîre bota, weke navende wan pêşketin, hizir û çandê ya. Ku mirov cizîre bota, xas bi xwe re û hebûne xwe re nas bike, mirov wê dîrokê mirovahiyê ji serî haya binî safî weke xwe fahm bike. Her weha ev yek pir girîng e. iro ji ber avê, ber diclê û firatê xosletên deme neolotikê di jiyana xwe ya rojene de di pareze. Ev yek her weha pir girînge ku mirov di iro de kifş bike û bêne ser ziman.

 
     Cizære bota deme ku moov li ser dihizirê, mirov pir hizreke mazin dibîne. Mirov, wê hizrê wê di dîrokê wê de dibîne. Mirov wê hizire wê di axê wê de dibîne. Bi vê yekê mirov wê mazin dibîne. Têgihiştinê şaristanitiyê, li wir, bi hzire xwe û bi awayekê ku hê ku divêt ku were fahm kirin û têgihiştin heya. Hê cizître bota bi hzire xwe ne hatiya fahm kirin. Lê belê cizîre bota, di warê pêşketinê de, pêşengitî kiriya ji pêşketinên ku bûne re. Bi vê yekê divêt ku mirov bêne ser ziman. Di hersê pirtên pîroz de yên ku heya iro baweri mazin li wan heya de, bahsa nebî Nuh û Hizre wî tê kirin, bahsa deme û têgihiştine wê tê kiirn. Bahsa wî tê kirin ku ew bavê mirovan hemûkan e. Ew li Cizîre bota ya. Li wir bicih bûya. Ew li wir jîn bûya. Wî deme ku hzire xwe û baweriya xwe anî ser ziman, wî ji cihê xwe anî ser ziman. Wî ji jiyana xwe ya ku jîn bû anî ser ziman. Wî jiyana xwe ku jîn dikir, bi kokên wê re fahm kiir û bi têgihiştin kir û anî ser ziman.

 
      Bi vê yekê ew mazin bû. Ew bavê herkesekê li jiyanê bû. Xwûdê ji bo wê jiyan dise afirandibû. Wilo dihata bawer kirin. Ev baweri, haya iro ji haya. iro ji di nav xalkê wê de weke ku hayataka pîroz bênin ser ziman wê tênine ser ziman. Ku tênine ser ziman û bahsa wî bixwe ji dikin, pir bi rêz û mazin dikin. JI ber ku ew wilo bû. Ew li ser wê axê bi rêz û mazin jîn bû. Rêz, di xwe de têgoihoştineke hizrî dipareze. Ew têgihiştin ji, mazin tê ser ziman. Ya ku herî mazin wê têne ser ziman ji, Rêz bixwe ya.

 
     Deme ku mirov bahsa wê axê û derketine pêxemberan bike, divêt ku mirov hinekî li ser bahs bi sekinê. Ji ber ku ev yek pir girîng e. Ev yek di xwe de û bi anîne ser ziman re ji, hzireke mazin têne ser ziman. Hizre ku di jiyana serî de hebû, di vê hizrê de tê ser ziman. Hizre ku di destpêkê de bû û mazin bû û bi têgihioştin bû, di vêt hizrê de û anîne ser ziman de tê ser ziman. Ev yek weke gotineke pîroz tê ser ziman. Ji ber ku ew gotina ku tê ser ziman, her weha pir pîroz e. Pîrozî çi ya? ev pirs, bersive wê, ku mirov bixweze bide, divêt ku mirov herê serê destpêka jiyanê, deme ku jiyanê bidest têgihiştinê kir. Ji mirov mirov dest pê bike û bêne ser ziman. Deme ku mirov ew naî ser ziman ji, hingî mirov wê hizre ku pêşkti li ber ava diclê, di hundurê de çi têgihiştin û pêşketin û rastteqîni di parast, hingî, mirov wê têne ser ziman. Ev yek her weha girîng e. Nebî Nuh bi xwe re û hizre xwe re ew hizir bi nêzîkatiyaka pîroz anî ser ziman. Wî çend ku anî ser ziman, wî dît ku rast anî ser ziman. Çend ku rast anî ser ziman ji, her weha pîrozî anî ser ziman û di hizir de bi têgihiştinê bicih kir. Ev yek her weha pir girîng e di vê xalê de.

 
       Têgihiştin, di vir de, divêt ku hinekî dî ji mirov li ser rawatihê. Ji ber ku pir giîng e. Ew têgihiştine ber ava dicle, di xwe de hinek xosletên ku mirov weke xosletên têgihiştinê yên li ser wê axê ne, mirov bêne ser ziman, wê bêne ser ziman. Ji ber vê yekê girînge ku mirov li ser bisekinê. Hizir, di serî de li wir pêşket. Li wir hizir bi têgihiştin bû. Hizir kengî bi têgihiştin bû, hingî, felsefê bi xwe re diafirêne û têne hole. Ev yek, xosletekî têgihiştinê ji ya. Xosletekî têgihiştine hizre ber ava diclê ya.  Ev xoslet bi zanebûnê heya. Hewldana wî xosletekî anîn ser ziman, berî me, zanistên kurd hewlda ya ku bênin ser ziman. Zanistên weke feqiyê Teyran û meleYê Cizirî hewldana ku bênine ser ziman, Ew li gor wê jîn bûne. Wan ew têgihiştin fahm kiribûn. Ji ber vê yekê pir hewldabûn ku bênine ser ziman. Xosletekî hizre ber ava diclê, di bêje rastteqîniyê de tê ser ziman. Wan ev bêje di felsefe xwe kirina bêjeyeke bingihin.

 
       Ji ber çi, rastteqîni li ser wê ardê wilqasî mazin tê ser ziman û xwediyê hinek xosletên teybete ku divêt ku hê ji werine têgihiştin? Bersive vê pirsê, di dîrokê wê de û pêşketinên di dîrokê wê de veşartiya. Deme ku mirov dîrokê wê ji detpêkê fahm neke û têgihiştinê dernekxe hole di xwe de, hingî, wê bersivdana wê ji zor bê. Di serê jiyanê de jiyana çawa hata ser ziman? Ev pirs ji mirov dixweze ku mirov di hziir û çanda ber ava diclê de herê ta serî û ji serî revabike û bêne ser ziman. Bi hinek hizrên ku mirov weke kiras lê bike wê newe fahmkirin. Dicle, di axe xwe de mirov bi rastiyê mazin dike. Lê ku mirov wê rastiyê fahm nekê û jê dûr jîn bibe, an ji mirov bixweze li ber wê bisekinê, wê newe fahm kirin. Weke ku di hzire musulmanatiyê de kabe çawa mazin de û navende, di pêşketinê de ji, cizîre bota bi hebûne xwe re û dîrokê xwe re heman wateyê di xwe de dihawêne.

 
       Ku mirov bixweze Cizîre bota bota nas bike, Hingî divêt ku mirov li Nirxên wê yên ku bûne û haya iro li jiyanê mana û dîroke wê baş û qanc fahm bike. Nebî Nuh di aslê xwe de Têgihiştinê Hizre Cizire bota bi xwe re têne ser ziman. Wateya wî ye herî mazin di vir de her weha mazin e. Lê wî ji ber ku xwe kire hîmê zanebûnê bi têgihiştin, ew êdî di nav mirovahiyê de û hizrên ku di nav mirovîhiyê de têne ser ziman de bû têgihiştine bigihin. Her weha ev yek mazin e.
      Çanda ber ava diclê, çandaka ku mirov bêje çanda axê ya, heya. Ew çand, ji destpêkê, dest pê kiriya. iro ji jîn dibe. Wê çandê, di aslê xwe de mirovan re di demên şaristaniyê de, li ser hîmê xwezabûnê, jiyanê û hizre şaristsaniyê şer ji kiriya.

 
     Cizire bota, ku mirov iro bahsa wê dike û navê wê dihildê, mirov bahsa wê dîrokê dike. Mirov bahsa van pêşketinên ku bûna dikê. Cizîre bota, di xwe de van pêşketine bi aslê xwe de di xwe de dihawnêne. Her weha Cizîre bota mazine. BI dîrok û jiyankirina xwe re mazin e. Bi vê yekê re divêt ku mirov li ser bisekinê û hizir û çanda ku bi wê re pêşketî mirov fahm bike. Cizîre bota, ji mirov, ji bo ku mirov wê baş fahm bike û nas bike, an ji ji bo ku xwe bi aslê xwe re bi rasti û rastiyê xwe re bide naskirin, divêt ku mirov rast nêzîkî wê bibe. Vê yekê ji mirov dixweze. Ev yek her weha ji bo wê pir girîng e. Ku mirov li go rraatiyê wê nêzîkî wê nebe, wê hingê, newê fahm kiirn, Wê xwe bi mirov nede fahm kirin. Wê têgiohiştin û dîroke xwe bi me re par neke. Her weha Cîzire bota, mirov nêzîkatiyaka rast li xwe dixweze ku mirov lê bike.

 
       Çanda ber ava Diclê, çandaka ku hê di cewherê xwe de rastiyê xwe yê destpêkê di xwe de diveşerê ya. Ew rastiyê wê, hê ne hatina ser ziman. Lê ew dixweze ku were ser ziman. Dixweze ku ew bê ser ziman. Ew bi nêzîkatiyaka rast û pak karê were ser ziman. cizîre bota bi vê yekê re, di xwe de hebûneke mazin di pareze. Ew bingiheke mazin ye pêşketine deme mesopotamya ye, ye hizre mesopotamya ya. Navê herêmê bigiştî Mesopotamya ya. Lê navekê wê yê berê ji "mezre bota" ya. Ew her weha hertimî bi navê mezre bota hata ser ziman. Demên berê, hertimî ji dêla ku bêjin cizîre bota, digotin Mezre bota. Mezre, bi serê xwe, bêjeyeke ku di kurdî navê herêmeke ku mirov karê bêje biçûka ji. Ji ber avakê ji mirov karîbû bêje mezreê. Ber ava diclê, jêre her weha ev nav ji lê dihata kirin. Deme ku bahsa wê dihata kirin, bi têgihiştin, bahsa wê dihata kirin. Ku dihata ser ziman, bi nirxên xwe re dihata ser ziman. Her weha mirov karê bêje ku ew hebûneke mazin ye bi têgihiştin bû. Hebûneke mazin ye bi asil bû.

 
      Demên berê yên şaristaniyê, li ber ava diclê, di xwe de hertimî têgihiştine hevdû hewandine. Pir rengî bi hev re jîn bûya. Ji ber vê yekê, deme ku mirov bahsa bêje mesopotamya dike, pirrrengiyek di serê mirov de ji xwe re vejîn dibe. Ji ber ku pir jîn kiriya. Ji ber ku pir jîn kiriyan, êdî her weha mazin têner ber çavên mirov deme ku bahsa wê tê kirin. Cizîre bota di aslê xwe de her weha bi hizir û têgihiştine xwe re dixweze ku were ser ziman. Ji ber çi her mirovê zanistê xwe li Cizîre bota girtiya? Berisve wê pirsê, rastiyê wê, rastixe berçavan.

 
   Bi vê yekê em bêjin, cizîre bota xwediyê têgihiştineke ku hê ji ne hatiya fahm kirin e. Deme ku mirov çû cizîre bota û ew hewaya wê kişanda kezebên xwe û mirov li dore xwe meyîzend û bi aliyê diclê ve meyîzend, hingî mirov wê vê yekê pir baş û qanc fahm bike. Cizire bota têgihiştine saf û xas ya mirovehiya ya. Cizire bota, Sembole Têgihiştinê wê, Nebî Nuh e bixwe ye, ku ew têde li ber Diclê razaha ya.

çapkirin