|
|
JI
DEME MERWANIYAN HATA DEME SALAHADÎNÊ EYÛBÎ HATA SADSALA 15. MIN SÊ
PÊVAJOYÊN GIRÎNG LI KURDISTANÊ
Abdusamet Yigit
.
...""..Li ser sadsala 15. min, ku mirov di
hizirê, mirov pêþketineke mazin ji deme Êlî Herîrî hata wê demê dibîne.
Di deme Êlî herîrî de, pêþketineke mazin di qada hizir û felsefê de
derst pê kir. Musulmanti ji, bi vê yekê, hata wê demê mazin pêþket.
Gelek pêþketinên mazin jîn kirin. BI hizir bê û an ji bi avadanîyan
bê, her weha pêþketineke mazin bû. Li Sêrtê ji, bi vê yekê pêþketineke
mazin ye wê hebû. Ku mirov bahsa demên musulmantiyê yên li Kurdistanê
yên pêþketinê bike, divêt ku mirov vê naqlê bi Cizîre
bota re bahsa Sêrtê ji bike. Sêrt, di deme musulmantiyê de weke herême
pêþketî derdikevê pêþ. Mirovên weke Weysel qaranî di destpêka
musulmantiyê de jîn bûna û weke yên ku pêþî musulmati erêkirin tê
hasibandin, li wir in. Tirba wî ji li wir. Tirba wî, piþt hebûne wî ye
li jiyanê re, weke zîyeretgahaka pîroz tê bikar kar anîn. Li dore tirba
wî gelek mirovên zane hertimî lev digihine hevdû. Hata sadsala 9. min û
10 min, her weha nirxekî mazin tê bi kar anîn. "Xirqa" xwe ye
ku dibêjin ku Hz. Muhammed jê re þandibû di saxiya de ji, li ber serê wî
dihata girtin. Ew ji, bi pîroziyekê dihata pêþwazi kirin. Bi vê yekê
re li wir rewþeke pêþketinê afiri bû. Dem ku tê sadsala 10. min
û 11. min û wan ji, êdî di vê yekê de, pêþketinne mazin dibin.
Li wir gelek zanist derdikevin. Li wir, ji xwe berî hingî gelek dergahên
þêxan hebûn. Piþtre hinekî din ji derdikevin. Mirovên weke Þêx Welîd
piþtre li wir derdikevin. Mizgevte wê "mazin", ku hê di wê demê
de ji aliyê Siltan Muhsadîn ve hatiya çê kirin û piþt wî re ji aliyê
siltan Mucahidîn ve ji hinekî dî ji mazintir hatiya kirin û hinekî
medresetiyê ji pêve zêde hatina kirin û piþtî wî re ji, ji aliyê
siltanê salih ve ji, ji hinek aliyan ve zêdekirin û mazin kirin û nûkirin
hatiya kirin heya. Piþtre ji, mazin bûn dibe. Her weha hin bi hin mazinbûn
dibe. Li herêmê, herêmên dore wê ji pir mazin derdikevine pêþ. Di nav
kurdan de kevneþopîye dergehtiyê ku di musulmantiyê de pêþ dikeve, êdî
pêþketine musulmantiyê binirx û pir mazin pêþ dikeve. Pir mazin pêþketine
mazin jîn dike. Di wê demê de her weha ku mirov tê sadsala 13. min û
14. min ji, mirov bi wê ve herêmên weke Îdîrê, Bazîdê û Tilo ji, pêþketineke
wan ye mazin dibîne.Herêmên weke herêmên bi ser Melkiþê ve yên ku î
ro bi navê "çemîþgezekê" ji têne bi navkirin ji, di wê demê
de pêþketineke wan ya mazin hebû. Ji sadsala 12. min ve herême ku î ro
jê re dibêjin çemîþgezek, pêþketineke wê ye pir mazin heya.
Dergahaka mazin ye þêxitiyê li wir hebû. Bandûra wê ji, li ser herêmên
li ser wê hemûkan hebû. Hata ku siltanê Osmanîyan yê bi navê
"Yildirim han" bi birayê xwe re dikeve þerekî de, yên ku diçê
û wan levtêne û navberê wan çêdike û piþtre divegerihê ji, ew þêxê
wê dergehe Çemîþgezekê ya. Her weha mazinbûnaka wir ya mazin heya. Pir
mazin navê wê ji heya. Li ser herêmên dore xwe ji bandûra wê heya. Bi
vê yekê re, mirov karê bêje ku ew herêm pir ji aliyê nirxên xwe ve
bitêgihiþtinê pêþketiya û li pêþ e. Bi vê yekê, her weha tê berçavan.
Sadsala 14. min, ku mirov têyêde,
mirov dibîne ku her weha pêþketineke mazin heya. Li heskîfê ji, pêþketineke
mazin ji nûve rû daya. Piþtî wan þerê di destpêka musulmantiyê de yên
ku wê xirakirnên jîn kirina, êdî çareka din weke ku rabûya ser xwe.
Li wir ji, dergehe þêx hisên heya. Pir mazin pêþketiya. Þêx hisên,
ku mirov basa wê bike, mirovekî pir bizane bûya. Piþtî wî, biçend
bavikan ji navê wî tê hildan li ser dergehê. Di sadsala 14. min de,
xanadana Eyûbîyan ji hewldidin ku wir bi pêþ bixin. Hinek hewldanên wan
hene. Çêkirina mizgevte wê ye mazin ji aliyê mîre wan ve tenê
hewldanaka vê xwestaka wan e. Piþtre ji hewldanên wan dibin. Bi vê yekê
re mirov karê bêje ku hin bi hin dirabê ser xwe. Lê pir mazin hatiya
xuruxandin. Deme ku mirov ji dûr lê dimeyîzend, weke ku mirov li kavilekî
meyîzenê li mirov dihat. Her weha lê hatibû.Lê hin bi hin pêþ ji
diket. Li herêmê, her weha pêþketineke mazin hebû. Dem, ku têne sadsalên
15. min û wan, êdî mirov karê bêje ku bi wê pêþketine ku heya û bûya,
demeke nû êdî dest pê dike. Divêt ku mirov vê yekê her weha bêne ser
ziman. Sadsala 15. min, demeke nû ya. Ji her aliyê ve, mirov karê bêje
ku demeke nû ya, li kurdistanê û bigiþtî li herême ji. Hata wê demê,
kurdan xwe pir mazin pêþxistiya û pergalaka xwe ye civakî ji bitêgihiþtinê
û hizir pir mazin ava kirin. Ew pergala wan ye ku heya, hertimî wan biser
dixe. Li herême, ji aliyê nirx û kevneþopîyê ve, kurd pir li pêþ in.
Bi vê yekê re, mirov karê bêje ku li herême kifþkar in ji. Di herême
de, her weha pêþketineke mazin heya. Ku mirov tê hata deme derketine
meleyê Cizirî û Feqiyê Teyran, êdî mirov wê pêþketinê pir
maztir dibîne.Ji aliyê olî ve ji, pêþketineke mazin ye bi nirx bi kevneþopîyan
re heya. Hin bi hin weke ku bi aliyê hizir ve di olê de ji ji asta ku heya pêþketinek
xwe dide berçavan. Mirov, vê yekê re her weha pir mazin dibîne
Sadsala 15. min, ku mirov li ser dihizirê, mirov ji aliyê
hizir û têgihiþtinê wê ve pir mazin pêþketinekê dibîne. Bi vê yekê,
tê berçavan. Pêþketinên wê demê, yên demeke nû ne, ku ji
nû ve diafirê ya. Her weha ji divêt ku mirov bêne ser ziman.Li jor, em
li ser deme Salahadinê Eyûbî û deme wî bi sereke sekin in. Me hinek di
derbarê wî û deme û û pêþketinên ku wî di deme xwe de dana
çê kirin anî ser ziman. me bahsa deme Merwaniyan ji kir. Deme merwaniyan,
pir demeke girîng e, ku mirov wê pir baþ di deme xwe de û bi pêþketinên
ku di xwe de jîn kirina bêne ser ziman. Dewlete merwanîyan, li ser
jiyanaka rojene ye rûniþtî ava bûya. Qasr, tê de pir li pêþ e.
Merwaniyan, mirov nikarê wan û pêþketina wan ye demî, tenê weke avabûnekê
bêne ser ziman. Ji aliyê pergalê ve bê û an ji ji aliyê hizir,
felsefe, kevneþopî û pergalbûnê ve bê, xwediyê hebûneka pir mazin ye
bi nirx in. Divêt ku mirov vê yekê pir baþ û qanc kifþ bike. Bi wê pêþketin
û hebûne xwe re pêþketinên bi têgihiþtin didine çê kirin. Bi vê
yekê, miov divêt ku bêje ku pêþketinên wan, di qada hizir û kevneþopîyê
de ku mirov lê dimeyêzenê, mirov dibîne ku bingihê demên piþtre yê pêþketine
wan çêkiriya. Bi vê yekê tê ser ziman. Hata deme Meleyê Cizîrî û
Feqiyê Teyran, her weha ew xata pêþketinê ye ku ji wan hebûne xwe
daya berdewam kirin, pir mazin pêþ dikeve. Bi vê yekê re, ku mirov hata
deme meleyê Cizirî û Feqiyê Teyran bisereke bêne ser ziman, mirov
karê di sê an ji çar pêvajoyan bêne ser ziman.Her weha mirov karê bi
sereke bêne ser ziman. Ku mirov ji deme derketine musulmantiyê dest pê
bike û her weha bêne ser ziman, li Kurdistanê sê pêvajoyên girîng
bidem xwe dîyar didine berçavan. deme pêþî bi awa û xosletên xwe
re deme destpêka derketina musulmantiyê ye ku bi duawayên ku me li jor anîna
ser ziman, hatina wê ye li Kurdistanê ya. Ew dem, bi xosletên xwe re û
hebûna xwe re, di dîroke Kurdistanê bi xwe de ji, demeke nû ya
ye dest e. Her weha di divêt ku mirov di serî de kifþ bike. Xosletê
vê demê di Kurdistanê di serî de, bi awayê hizir, kevneþopî û di
qada herîbilind de ji, bi pergalê guharandina bingihîn dibe. Hemû kevneþopî
bi nirxên xwe re di kevine rengê musulmantiyê de. Bi vê yekê re, her
weha demeke nû ya. Piþtre, demên piþtre, hatina musulmantiyê bi awayê
hizrî ku mirovên weke weysel qaranî pêþavanî jê re kirina dibe. Bi vê
yekê re, awayê ku bi awayê fetihkirinê hatina wê ji dibe. Piþtre di
jiyanê de ji hole rakirina êzîdîtiyê bi hebûne û pergalê re dibe. Ancamên
di jiyanê de ji hole rakirina pergala olî ye êzîdîyê bi wê bixwe re,
di aslê xwe de li Kurdistanê, ancamên wê pir girîng û mazin dibin.
Kurdistan, bi wî awayê ku ew ji hole tê rakirin, di sadsalên piþtre
de ji, êþ û elemê wê dikiþêne. Weke êþeke di dilê mirovekî de bê, ew
ancamên wê yên ku bûn, xwe di jiyanê de hertimî didine hîs kirin. Lê
tevî waqasan ji, kurd piþtre ji, karin, pergala xwe ye olî ye li gor deme
musulmantiyê ava bikin. Vê beceriyê didine nîþandin. Vê yekê, pir baþ
ji dikin. Mirov karê bêje ku ew pergala ku ew di nav xwe de ava dikin, piþtre
bi du sê sadsalan re dibe temenê pergala olî ye pêþketine wê
bixwe ji. Hinek sedemên vê yekê ji hene. Ew ji her weha Hebûne Nebî Nuh
û kevneþopîye wî û ye Birehim xelîl û kevneþopîye wî di serî de
ya. Hê gelek nirxên weha yên dî ji hene ku di bine bingeh ji vê yeke
re. Lê yên sereke evnakê ne û ew ji pir mazin binirx û dîrok in.
nahaka bi anîna ser ziman, em ji rêze xwe jê re bênine ser ziman û
binirx bibîr bên in.
Deme dûyemin, mirov karê weke deme pêþketin û têgihiþtine
ku diafirê bêne ser ziman. Ew ji, piþt bûna hebûne musulnatiyê li
Kurdistanê re dibe. Ji sadsala 8. min û hata sadsala 11. min, mirov karê
bêne ser ziman. di vê demê de naskirin, têgihiþtin, li gor wê nirxê
afirandin dibe. Bi vê yekê re, xwe kirina nirx dibe. Li Kurdistanê,
xwe kirina nirx bi awayê nirxkirina mirovên weke weysel qaranî re dibe.
Her weha ew mirovne pir zanebûn û bi zanebûnekê wan anî ser ziman. Awayê
din ji, di vir de ji, divêt ku em bahsa dergahan bikin. Dergah di civakê
de, hertimî weyneke mazin leyistin, Di vê demê de, weyneke hê maztir
leyistin. Di avakirina pergala olî ye demê de, dergah bûna, serokne
sereke. Her weha divêt ku mirov rastiya wê pir mazin û baþ û qanc
kifþ bike.Ev deme, bi du xosletên sereke tê berçavan. Yek, weke ku
deme demazrandinê ya. Ya din ji ji her weha weke ye demeke dest pê kirinê
ya. Her weha tê berçavan. Bi vê xosletên xwe yê mazin yê dawiyê, bi
avabûna dewlete merwaniyan yedi deme sadsala 9. min de dibe. Bi vê avabûnê
re, di vê demê de hê ku ev dem bidawi ne bûyî, destpêka demeke dî
ye nû di hundurê wê de dest pê dike. bi vê yekê re, di vê demê
de, di pêvajoyên wê yên dawiyê de, weke ku demên wê bi du boyut
bi hev re dimeþîn dibe. Bi vê yekê re her weha dibe. Kurdi, vê yekê,
pir baþ ji bi rê ve dibin. Pêþketin, her weha di wê demê de
êdî bi awayekî du boyut dimeþê di wan de. Hata ku dem tê sadsala 11.
min û hinekî jê wirde, êdî deme sêyemin dest pê dike. Lê berî ku
dest pê dike ev deme sêyemin, deme duyemin, di xwe de di dawiya xwe
de hinek pêþketinan jîn dike ku wê bitimî pêþketinên deme sêyemîn
ji bînî kifþ bike. Her weha divêt ku mirov vê demê ji bi vê
yekê pir baþ û qanc fahm bike.Di serî de, divêt ku mirov li ser vê
demê bi hinek awayan ku jev cuda bisekinê. Ji aliyê hizir, têgihiþtin
û kevneþopîyê û pêre li ser pergale kurd ye ku heya bisekinê û
fahm bike. Ev yek, wilo zêde baþ nayê fahm bikirin. Li ser ji, wilo zêde
nayê sekinandin. Hata nahaka ku mirov rastî bêje, mirov karê bêje
ku navê vê demê bi kevneþopî û pergala kurdî re ji ne hatiya ser
ziman ji. Bi vê yekê re, demek bi pêþketin, têgihiþtin û hzirên di
xwe de ji þîrove kirin û anîna ser ziman bêpar mana.
Hinekî divêt ku mirov li ser vê deme
duyemin li ser demên wê yên dawiyê bisekin e. Ev yek, pêdivî pê
heya. Ji bo ku ew dem pir baþ were têgihiþtin û berî hertiþtî di qada
herî bilind de di herême de pêþketine olî ye demê ji baþ
were têgihiþtin, divêt ku were ser ziman û têgihiþtin. Bi vê yekê
re, divêt ku em hinekî, ku bi sereke ji bê li ser bisekin in. Ev yek, pir
girîng e. Ji bo herême û pêþketine wê girîng e. Deme ku navê dewlet
Merwaniyan tê ser ziman, weke demeke ji rêze, an ji ku bahsa dewlete
merwaniyan tê kirin, weke ku bahsa dewlete aþîrekê bê kirin, bahs tê
kirin. Di rastiyê de,ev yek, ti carî ne rast e.Dewlete Merwaniyan, avabûna
wê, encama hinek kevneþopîyan û pêþketine wan ye bi têgihiþtine xwe
ye di herêmê de. Ew kevneþopî û pêþketine wê ji, mirov divêt
ku bi çand û pêþketine li berdiclê li Cizîre bota pêþketiya û
berfiratê ku li Riha heranê pêþketiya bêne ser ziman. Deme ku
mirov her weha ji anî ser ziman, wê bixweza were têgihiþtin ku kevneþopîn
di bingihê wê de, di hebûne û pêþketine xwe de xwediye dîrokne
bi hezar salan ku pêþ dikev in. Dewlete merwaniyan, di aslê xwe de,
dewleteke bi pergal ku mirov bi awayê hebûn, pêþketin û pergala xwe ye
ku avabûya re, ji ye roje me, ne cudatir bêne ser ziman e. Her weha xwediyê
pêþketineke mazin ji ya. Demne wê yê pir ku zû pêþ dikevin, di dawiyê
demên vê deme duyemin de jîn dibin. Her weha mirov karê bêne ser ziman.
Piþtre ku dem di buhurê deme sêyemin, êdî ew ji bi kevneþopî û hebûne
xwe re dikeve demeke nû de. Piþtre pêþketine Salahadînê Eyûbî dibe.
Pþketinên ku ew dide kirin dibin. Bi vê yekê re, demeke ku mirov
weke demeke ku piþtî wê deme dawiyê ya deme duyemin re hatiya û pêþketinên
wê demê yên ku biavabûna dewlete merwaniyan re bûna û di wê demê
de digihine astaka mazin û piþtre di deme sêyemin de êdî bi Salahadînê
Eyûbî re digihine astaka împaratoriyê, mirov karê bêne ser
ziman.Deme Salahadînê Eyûbî, demeke ku mirov weha mazin bêne ser ziman
e. Ew dem, ji deme me ye î ro em dijîn, jê kêm hemdemtir najî.
Salahadînê Eyûbî, deme wî bi pergal pêþ dikeve. Bi pergal kevneþopîyên
wê diafir in. Piþtre di deme Eyûbîyan de, Hata ku diravên xwe ji çêdikin
û di jiyanê de bi kar tênin. Di deme Merwaniyan de ji dirav bûna. Bi
vê yekê re, mirov karê çareka din ji bêje ku deme Merwaniyan, demeke
hemdem bû di pêþketine herême de. Deme Salahdînê Eyûbî, li ser pêþketinê
wê dem bi pêþ dikeve. Piþtî deme jiyanê ya Salahadînê Eyûbî de, êdî
deme eyûbîyan dibe. Xandanên wan tên û diçin.Hata sadsala 14. min û
piþre sadsala 15, min ji her weha ev rewþ hebûna xwe berdewam
dike. Hê di deme Salahadinê Eyûbî de, hatina kome Tirkmenan li herême
hene. Hinek êrîþên wan ji li herême li hinek deveran dibin.
Salahadinê Eyûbî bixwe ji, ji bo ku wan êrîþên wan bide sekinandin,
bi wan re bidest ketine þer dike, Hê di wê demê de, hinek
"boy"ên tirkmanan li dore qonya ji bicihbûna. Salahdînê Eyûbî,
hata bi wir ji hêzê diþêne û Seroke Tirkman yê wê demê ku jê
"aslan" dihata gotin têk dibin û piþtre di vegirihin. Bi wê têk
birinê re êdî êrîþên tirkmanan ji li herêmê kêm dibin. Ev rewþ,
hata sadsala 12. û piþtre berdewam dike.Lê piþtre êrîþên
tirkmanan ji ji berdewam dikin. Piþtî "Aslan beg" re, Hinek êrîþên
selçûqiyan ji li herême dibin. Siltanê Selçûqiyan yê kure Melikþah
Sancar ji, piþtre ku hinekî mazin dibe û tê û dibe siltan, û piþtre
hinekî êrîþên wî ji li Kurdistanê dibe. Gotina wî ya ku di deme êrîþa
li ser kurdistaniyan de kiriya gotiya "ev kurdistanî çi þervanne
mazin in" di dîrokê de cih girtiya. Hinek þerên mazin ji, ew dide
kirin. Piþtre, ew wilo zêde li kurdistanê ji xwe û serweriya xwe derfetê
nabînê û bi þûn ve di vekiþihê. Berî ku bi vekiþihê, li rojhilatê
Kurdistanê, hinek hewldanên wê yên ku xwe li wir bicih ji bike hene.
Hinek þerên wê yên ku li herêma Deylemiyan ji dide kirin hene. Lê piþtre,
bi sernekeve û divekiþihê. Lê ji gotina digotin ku Siltan sencar ji,
mirovekî ku pir bi aqil bû.
Ev deme sêyemîn, ku mirov bi þîrovekirinê
berdewam dike, mirov dibîne ku pêþketinên wê yên demî, hata
sadsala 15. min û wan tên. Her weha mirov dibîne, Dem, hata ku tê
sadsala 15. min û wan, êdî li herême hin bi hin hêzekê din ji rû
daya. Ew ji Hêze "Osmaniyan" e. Hatina Tirkmana ji Qiraçên asya
ji ber çinê þêncenê wanderan, di sadsala 8. û 9. min wan de li
rojhilat zêde dibe. Dem ku tê sadsala 10. min û 11. min, êdî mirov karê
bêje ku pir "boy"ên wan hatina. Li herêman jev belav bûna.
Hinek ji wan, li dore Qonya wan deran ji bicihbûna. Destpêka bi rêveberbûna
wan li herême di sadsala 12. min û sadsala 13. min wan de, bi
"Osman beg" û "Yildirim Han" dest pê dike. Piþtre li
herême hin bi hin mazinbûna wan dibe. Piþtî ku têne herême ji, olên
xwe di guharanênin û dibine musulman. Piþtre êdî ji aliyê hêzên herême
ve ji têne erêkirin. Deme ku li qonya rêveberiya wan ye aþirî ava
dibe, hingî, ji xelifê Baxdayê ji û ji ye Fatimiyan ji, alikarî bi derfên
zêran dibin, ji wan re. Kurd ji, piþtgiriyaka mazin didine wan. Li herême,
hê rêveberiya bizansan heya. Ji ber ku ew ji ne musulman bû, ew yek
ji, dibû sedeme alîkarî dayîna wan. Bi vê yekê re, mirov karê bêje
ku hêzeke ku musulman bû, ji aliyê musulmanan ve piþtgirî kirin, weke
xalaka pîroz dihata dîtin. Bi vê yekê û piþtgiriyê hata ku têne
deme sadsala 14. min û 15. min, êdî hêzekê herêmî ji wan derdikeve. Lê
bi têkçûna vê hêzê ye li tebrîzê de, êdî têne ber çûne
ji dîrokê. Di vir de ji, di kevine devrê de û wan ji wê çûnê xilas
dikin. Di sadsala 15. min de ew têkçûn ji wan re pir mazin hat. Piþtre,
yê ku derkete hole, Îdrîsê Bedlîsî, ji herêmên dore xwe hata ku
digihê êlîh, mêrdîn, amede wanderan, hêzeke mazin ye ku ji deh
hezaran pêktêt dide ava kirin û pê wan ji çûê xilas dike. Piþtre ne
bi gelekî re, ew ji têne ser xwe. Piþtre, Di naqabîna îdrîsê Bedlîsî û
siltanê wê demê yê Osmaniyan Yavuz selim de peyamanaka ku wê
wekhev di herême de bijîn tê mohrkirin. Lê piþtre, ne bi gelekî re ku
Yavuz Selim di mirê û dçê ser dilovaniya û piþtre ku Qanûnî siltan
sileyman tê dewsa wî, êdî ew wê peymanê ji fermanekê ji hole dirakê.
Piþtre, ji wan, herêmên ku pêþî Îdrîsî Bedlîsî hêz daya hevdû
û pê ew xilas kirina, pêþî ji wanderan dest pê dikin û d ikine binê
destê xwe de û dawiyê li rêveberiya kurdan li sereriyê wê tênin. Bi vê
yekê re li Kurdistanê ji êdî ji bo wê pergale wê demeke nû dest pê
dike.
Her weha ku dem tê sadsala 15. min, êdî bi
van pêþketinên li herême ji, pêvajoya nû ji bo kurdan dest pê dike.
Êdî çûna ser wan ye ji bo li ser herêmên wan serwerkirin û
bindestkirin dest pê dike. Piþtî, sadsala 15. min û wan de, wê pir þerên
mazin û dijwar wê êdî di nave kurdan û Osmaniyan bixwe de ji rû bidin.
Ew hêze ku kurdan alî kir û ceraka din rabû ser xwe, ku rabû ser xwe û
hata xwe, êdî berê xwe da kurdan û çû ser wan de. Bi vê yekê re, êdî
ji demên sadsala 15. min û wan pêde, êdî wê bi vê yekê ji
pêvajoyna nû dest pê bikin li Kurdistanê.Sadsala 15. min, dibê demeke nû
li Kurdistanê. Bi vê yekê re ji dibe demeke nû li Kurdistanê. Piþtî deme
duyemin ye ji deme sadsala 11. min pêde, êdî hata sadsala 15. min, weke
deme sêyemin bi pêþketinên wê re tê ser ziman. Mirov karê her weha bêne
ser ziman. Ew dem, her weha çend ku pir mazin pêþketinne ji di xwe de di
pareze, her weha hinek rewþên ku wê demên pêþ de gelekî ancamên wê
xirab ji bin dibin. Kurd, wê ji sadsala 15. min pêde, bi bilindbûna
Osmaniyan re, hin bi hin ji pêþketin û dîrokê bikevin. Ji pêþketinê
ketinan wan, bandûra xwe li pêþketine herême ye hizrî û ye olî ji
dike. Piþtre, ji xwe, ku rêveberiya osmaniyan, serdest dibe li herême,
rewþeke weke ye Abasiyan ye ku wan dideme xwe pêþ xistibû ji xwe re dike
qarîqatûr û esas digirê û pê bi rê ve diçê. Ew yek, li herême,
rastî pir bertekan ji têt. Lê êdî osmanî bûya hêzekê serdest. Wê
êdî hêze xwe bide þtaxilandin. Dide þtaxilandin ji. Piþtre herêmên
herême rojhilat yek bi yek ji aliyên wan ve têne "fetihkirin".
Ew bêja fetihkirinê, ku êdî her weha tê ser ziman, hinek tiþtên din
jitêne bîre mirov. Li herêmê ji wilo ya. Têne bîre herkesekî.
Hê di sadsala 15. min de, di destpêkê
de, li rojhilatê Kurdistanê ku herêmên persan ji di nav de rasti hinek
êrîþan tên. Serweriya sefevîyan hata bi baxdayê mazin bûya. Sefevîyan
xwe kiriya navendek. Lê hêze osmaniyan ye ku mazin bûyî, êdî li wê
hermê ji bi wan re di þer de ya. Ew þerên ku dibin ji, þerne
desthiladariyê ne. Sefevîyan ji, ji ber ku di demên pêþ de, di deme
mazinbûna hêze sefevîyan de soze ku dabûn kurdan wê hertiþt weke hev bê
piþtre nabe weke hev, êdî dibe sedeme ji wan dûrbûnê. Hinek herêmên
kurdan, rast û tast ji ber vê yekê, bi hêze osmaniyan re ji dikevine têkiliyê
de. Li Bakûre Kurdistanê ji xwe axlabe ji, gelek herêm bi hêzên
xwe re bi wan re gav diavêjin. Lê xalk ji vê yekê nexweþ e. Li herême
Rojhilat û baþûrê Kurdsitanê ji her weha wilo ya. Ji ber ku bi persan
re xwdiyê hinek kevneþopîyên dîrokî yên hevbeþ in, êdî mêhl diçê
ser wan. Lê ku li wî aliyê ji dimeyîzenên, bidil êþ in ji tiþtên ku
hatina serê wan. Hê di wê demê de çûna hêzên sefevîyan li ser
hekmetenê, Kirmaþanê û Þivanê, hê ewn di ser wan de ti demeke dîrêj
ne çûya. Li jor em bi firehî li ser vê sekinî bûn. Ku kurd li sefevîyan
dimeyîzenên, ew kirinên li wanderan têne berçavên wan.Bi vê yekê re,
bi hêrs dibin. Bi vê yekê re, gelek herêmên kurdan bi xusisî di wê
demê de serxwebûna di denezênin û naxwezin ku bi tê hêzî re bi meþîn.
Ku ti kes neçê ser wan, wê ti tiþtek ji wan ji neçê wan. Bi vê yekê
re rewþeke nû ye din di afirê. Lê ev rewþ, êdî qatbûna di nav
herêm û hêzên Kurdistanê de ji têne. Bi vê yekê re, êdî di þerên
ku dibin de, ti hebûne wilo mazin nadina nîþandin. Bi vê yekê re,
rewþ tê hata þerê mazin yê di naqabîna Osmaniyan û Sefevîyan yê di
Çardiranê de. Li wir, kurdi dibine du beþ. Beþek li aliyê sefevîyan bi
wan re dimêne û beþek ji li aliyê osmaniyan. Ev yek, dibe destpêka qatbûna
dîrokî ya Kurdistanê bixwe ji. Piþtre di þer de osmani bi ser dikevin.
Lê di wî þerî de ku kijen aliyî ji qizinc kiribana wê ji bo kurdan ne
baþ bana. Wilo ji bû. Piþtre ku þer bi dawi bû peymana "qasrê þêrîn"
hata mohrkirin û sînorê sefevî û osmaniyan hata kifþkirin. Bi vê
yekê re, Kurdistan ji êdî bû du qat. Êdî ji her aliyî ve pêvajoyaka
nû ji bo kurdan dest pê kir. Jiyana wan bi kevneþopîyan wan re ji bû
qat. Qatak li wî alî ma û qatak li vî alî ma. Piþtre li herdû aliyan
ji, herdû hêzên ji, di nav sînorê xwe yê ku ji xwe re kifþkirina ji,
diçina ser kurdan. Sefevî ji aliyê xwe ve diçina biser kurdan de û
osmanî ji ji aliyê xwe ve diçina bi ser kurdan de. Ew rewþ, êdî wê
rewþka dayîmî ya ku hatina ser wan ji herdû aliyan ve ye li ser
kurdan wê di demê de di dîrokê de biafirêne. Bi berdewam kirina vê þîroveye
me de, emê i nahaka pêde li serdeme Meleyê Cizirî, Mele hisêne Bat û
Feqiyê Teyran bidem û xosletên wan re ji li ser bisekin in. Em li
ser Felsefe û têgihiþtinê Meleyê Ciziri û Feqiyê Taynra
sekinî bûn. li bi vê demê re pêdivî heya ku mirov hinekî dî ji di çerçove
demê de bêne ser ziman..""...
|
|
|