DÎROKE OLAN Û PÊŞKETINE WÊ YE DESTPÊKÊ LI BER DICLE Û FIRATÊ ..

Abdusamet Yigit

  Li ser dîroke olê hizirkirin, î ro, di roje me, pir girîng e. Ji bo rojhilat, ev yek, î ro, girîngtira. Deme ku mirov li ser dîroke olê dihizirê û têne ser ziman, mirov dikeve wê têgihiştinê de ku dîroke olî xxêveke mirov ye têgihiştine bi kodan bê û an ji bi deman bê, di xwe de diparezê. Berdiclê û berfiratê, di vê yekê de li pêşiye hemûkî ne. Deme ku em li ser dîroke herçar olên ku xwedi dîrok in yên mazin yên rojhilatî dihizirê, mirov pêre dîroke berdiclê û berfiratê ji dihizirê. Her weha berdiclê û berfiratê pir girîng in. Di her demê de ev yek dana nîşandin. Î ro ji, ji aliyê pêşketine ve wilo ya. Ku derfet jê re bê dayîn, divêt ku bê dîtin ku wê berdiclê û berfiratê, di dîrokê de çawa weyn leyistiya, wê î ro ji, bi heman awayê, weyne xwe bileyize û bicih bêne. divêt ku mirov vê yekê baş û bitêgihiştin bibîne. Li rojhilat, dîrokeke mazin ye pêşketine heya. Emê nahaka wilo zêde li ser wê dîroke mazin ne sekin in. Lê tenê em bi olên êzîdîyê, cuhutiyê, filehiyê û îslamê ve bi sînor bibênin. Ji ber ku bandûra kevneşopîye berdiclê û ber firatê, di van herçar olan de mazin e. Ji deme peleolotîkê buhurine deme Neolotîkê û ji wê ji buhurine deme şaristaniyê, li berdiclê û berfiratê, pir mazin û dîrokî ya. Deme şaristaniyê, demeke xwe ye destpêkê bi mîtolojiyê jîn kir. Ew deme mîtolojiyê ji, biqasî van herçar olên mazin yên rojhilat navîn girîng û biwate ya. Mîtolojiyê, nirxitiyê ji têne ser ziman, di xwe de. Bi vê yekê re, di demên piştre de, bi vê yekê re di olan de diafiriêne. Her weha, weyne wê, di her demê de heya. Mîtoloji, li ser mîtan ava ya. Bi vê yekê re mirov karê bêje ku her mît, hizreke û bi vê yekê re bi mîtolojitiya xwe, baweriyaka. Pişte bi olîtiyêyê ji, ew baweri bitêgihiştin û pêvajoyên pêşketin û têgihiştinê yên têde ne, xwe berdewam dike. Deme mîtolojiyê, demeke ku jiyane têde bi nirx avakirî tê ser ziman e. Piştre ew ava kirina di mitolojiyê de, di olî de bi pergal hebûne xwe dide berdewam kirin. Bi vê yekê re, nahaka bi anîna me ye hizrên olî re, wê ew ev yek were ser ziman. Lê di serî de, wê têgihiştine pêşketî, awayekê wê yê olî bi pergal wê were ser ziman. Bi vê yekê re, emê çand, nirx û kevneşopîye berdiclê û berfiratê hinekî dî bêhtir fahm bikin û têbigihin. Berdiclê û berfiratê ji, vê yekê ji me dixweze. Bi vê xwestine, dixweze ku hê ji, di pêşketin û têgihiştinê de, di pêşketine wan de xwedi weyne bê. Bi vê yekê, em pêşî ji êzîdîtiyê dest pê bikin û piştre bi cuhutiyê, filehiyê û îslemiyetê bênine ser ziman. Emê hewl bidin, tenê aliyê wan yê rojhilat, yê ku divêt ku were ser ziman û were têgihiştin, bênine ser ziman. Bi vê yekê, me, bizêdeyî rojhilat bênine ser ziman. Emê hebûne wê bênine ser ziman. Emê pêşketin û têgihiştine wê bênine ser ziman..
 

     Êzîditî

     Êzîditî, Demên berê de, pir li ser hatiya axiftin. Hata sadsala 8. min û 9. min ji, dîrokeke wê ye ku pir mazin dihata ser ziman hebû. Bi sadan pirtûk nivîsên ku li ser wê û demên wê hatina nivîsandin hebû. Demne wê yên bi têgihiştine hene. Ew demên wê, hemû ji hatina ser ziman. Bi vê yekê re, mirov karê bêje ku dîrokeke wê ye pir kur û dîrêj heya. Divêt ku mirov di serî de vê yekê kifş bike.Li ser dîroke wê, ji demên sadsala 9. min wan pêde, êdî wilo zêde hatina wê ye ser ziman nabê. Ji wê demê pêde, êdî hin bi hin ji qada jiyanê weke ku di vekişihê tê berçavan. Mirov, her weha dibîne. Lê divêt ku em careka din ji bêjin ku dîrokeke wê ye pir mazin heya. Di demên wê yên berê de li gor pirtûka xwe ye pîroz dihata ser ziman. Di pêşketin û kevneşopîye berdiclê û ber firatê de cihê wê pir mazin û bi nirx e. Divêt ku em vê yekê bi rêz bênine ser ziman. Hizreke wê ye mazin heya. Têgihiştineke wê ye mazin heya. Ku î ro, wilo zêde di derbarê wê de, ti hatina ser ziman zêde nebe ji, divêt ku mirov bêje ku di demên berê de pir mazin hatiya ser ziman. demên wê yê piştî sadsalên 9. min ji, bêguman hene. Lê emê nahaka bi zêdeyê hewlbidin û vê ole kevn bi dîroke têgihiştine xwe ve bi serke bênine ser ziman. Piştre ji, emê li ser hersê olên din yên mazin yên semewî ji bisekinîn. Emê olên din yên semewî li gor xwe bênine ser ziman. Li gor ku piştî derketina wan, çawa pêşketine, emê li gor wê bênine ser ziman. Lê di vir de, em gotinê di serî de, ji bo wan ji bênine ser ziman, bi ole êzîdî ve. Ole êzîdî, bi pêşketin û demên xwe yên pêşketin û têgihiştine re, demên wan yên pêşketinê bi bandûr kiriya. Bi kevneşopîye xwe ye ku di dîroke xwe ye pêşketin û têgihiştinê de afirandiya, ew ji bi bandûr kiriya. Bi vê yekê, divêt ku em wê bênine ser ziman. Demên wê, êdî bênine ser ziman. Ji ber çi di vir de, di serî de, me ev gotin got, ji bo wê bandûrkirina wê ye li ser olên din? Sedeme wê, ew ê, ku dîroke olê êzîdî newê fahm kirin û têgihiştin, wê di dîroke wan de ji, wê kêm bê têgihiştin. Divêt ku em vê yekê, her weha di serî de bênine ser ziman.
      Deme ku mirov bahsa deme pêşketine ole êzîdî bike, divêt ku ji bo ku ji serî were fahm kirin, mirov ji deme sumeriyan, demeke têgihiştinê bi hizir bêne hata deme derketine cuhutiyê. Bi vê yekê re, wê were ser ziman. Di deme sumeriyan de, ji demekê pêde, pêşketine aqil bi vac, demeke nû ye hizir di wan de di deme wan de dide dest pê kirin. Bi vê yekê, deme ku dem tê deme Nebî Nuh, êdî nebî Nuh, weke ku bi hebûn û nêzîkatiya xwe re, pêvajoyaka nû di wê pêşketinê de bide dest pê kirin dibe. Her weha tê berçavan. Di deme Nebî Muh de, weke ku dinye ji nû ve diafiriê. Ji aliyê hizir û têgihiştinê wê ve, ev gotina ku bi destana Tufanê re tê ser ziman, di rastiyê de, bi têgihiştin û aqil re her weha wilo ji, xwediyê wateyeka dîrokî ya. Divêt ku em wê yekê ji, her weha di serî de kifş bikin. Deme Nebî Nuh, di hizir de pêşketineke nû ye bi aqil e. Lê ev bêja aqil, divêt ku wilo hesanî ji newê ser ziman. Ji ber ku ev bêja aqil, di xwe de bitêgihiştin e. Deme ku em bahsa destana tufanê bikin, di serî de, em tiştekî bi vê vegotinê ve girêdayî kifş bikin. Di destanê de li gor vacaka(locik) ku li sedemne tê gerandin. Her weha tê berçavan. Ji ber çi tufan bû? Weke ku li bersivê vê pirsê tê lêgerîn. Her weha, ku mirov dixwêne wê destanê, mirov vê yekê kifş dike. Bi vê yekê re, her weha tiştek derdikeve hole. Li gor encam û sedem, li gerîneke di serî de ji heya. Ev ji, bi xwe re, di serî de tiştekî dî dide ber çavan. Ew ji, her weha hebûne xwûdê hatiya revakirin. Ku mirov lê wê destanê dimeyîzenê, mirov her weha vê yekê pir baş û zelal kifş dike. Destana tufanê her weha biwate ya. Ye din ji, her weha mirov karê vegotina Adam û hawa bêne ser ziman. Ew ji, her weha, bi têgihiştin di deme sumeriyan de afiriya. Di Mîtolojiya wan de ji, ev yek bi hinek awayên cuda heya. Mirov ku lê dimeyîzenê, mirov vê yekê her weha pir zelal kifş dike. Bi vê yekê ve girêdayî, bahsa bûna dinyê û hizre gerdûnî, çend ji van hizran e, ku mirov wan pir baş qanc kifş bike. Ev kifşkirinên bi têgihiştin, tiştekî didine ber çavan me. Her weha ew ji, têgihiştin, êdî di aqil de bûya. Ev pêşketinên bi têgihiştin ji pêşketinên wê deme aqil in. Mirov divêt ku di serê de vê yekê kifş bike. Bi vê yekê re, mirov karê bêje ku ji deme sumeriyan pêde, demeke aqil, ye ku demên pêşketinê yên piştre hemûkan dide kifşkirin diafiirê. Deme nebî Nuh, deme destpêka wê tê berçavan. Nebî Nuh, hizre wê û pêşketine wî, hê jî ji hinek aliyan ve divêt ku baş û qanc were têgihiştin. Hê ji, ew pir baş û qanc ne hatiya têgihiştin. Divêt ku mirov di serî de vê yekê kifş bike. Deme wî, demeke aqil e. Lê deme wê demeke çawa ye aqil , ew ji divêt ku ji hinek aliyan ve bi têgihiştin û bi pêşketinên ku têde bûne re were fahmkirin û têgihiştin. Ev yek, her weha ji bo demên pêşketinê yên mirovahiyêpêdivî ji pê heya.
      Deme Nebî nuh, her weha weke aqil pêş dikeve û pêşketineke mazin, biqasî ku em ji demên piştre fahm dike, jîn dike. Her weha tê berçavan. Demên piştre demên aqil in. Çend ku hata derekê bahsa Mîtolojiyê ji bê kirin, dise, ew dem, demne aqil in û bi aqil têne jîn kirin. Piştî deme Nebî Nuh, demên ku têne jîn kirin, bi têgihiştinê, hem mîtolojiyê bi awayê wê û hem ji olê bi hizir, têgihiştin û awayê dide jîn kirin. Her weha vê yekê, divêt ku em di serî de kifş bikin. Deme piştre, êdî demên ku ol di afirê. di wan demên ku ol di afirê de, êdî emê bahsa dîroke êzîdîtiyê û derketine wê bikin. Her weha êdî wê dîroke wê bi demeke têgihiştin û pêşketinê re were hole. Deme olî û ole êzidî, demeke ku ji demeke bûna Nebî Nuh hata derketine Nebî Musa ya. Bi vê yekê re, her weha mirov karê bêne ser ziman. di wê demê de derdikeve. Li berdiclê û berfiratê derdikeve û jîn dibe.Lê kevneşopîye wê ye olî û têgihiştinê ji wir di buhurê. Ji sînorê xwe derbas dike. B vê yekê re, em karin bêjin ku bandûrkirina xwe, hata bi herêmên asya ji bandûra wê heya. Hebûne wê bi pergala olî ye li berdiclê tê ser ziman. Hizre wê bi kevneşopî li wir dijî. Di demên piştre de ji, derketine Zerdeşt ji, û piştre bi gelekî re derketine Manî ji, wê ji wê kevneşopîyê ne dûr be. Bi vê yekê, her weha xataka wê ye pêşketinê û têgihiştinê bi deman tê ser ziman. Di demên berê zayînê de biqasî ku em zanîn ji berî zayîn nêzîkî 3000 salan hata tê nêzîkî 1500 salî wan, demekê wê ya. Ji wê demê ji hata deme Medan demeke wê ya din e. Ev dem ji, di hundurê xwede hin demne mazin yên ku weke pêvajoyên têgihiştinê di dîroke werine ser ziman hene. Bi vê yekê re, di demê de, kevneşopîye êzîdî pir mazin di afiriê. Piştre hin bi hin, ew kevneşopî, pêşketinên ku piştre dibin ji, diafirêne. Li vir, em divêt ku gotinekê bêjin. di demên pêşketine olî ye hizir û kevneşopîye êzîdî de, baweri û hebûne xwûdê, pir mazin bi têgihiştin bûya û kevneşopîye wan afiriya. Bi vê yekê re, êdî kifşkar in. Ole êzîdî, em zanîn ku pirtûka wan ye pîroz hata sadsala 9. min, wan ji hatiya. Lê pêde, êdî ne hatiya. Hata wê demê, bi nivîsandin û hizrê re, pir mazin lihevdûnaka wan ye mazin heya. Bi sadan pirtûkên ku hatina nivîsandin û di nav xalkê de bi bawerî têne xwandin hene. Hemû ole êzîdî û zagon û xalên wê tênine ser ziman. Biqasî ku em zanîn, awayekî wan yê nivîsê bi tîpan ji heya. Hinek tîpên ku pê di nivîsandin yên teybet hebû ne. Ev yek ji, weke xalaka gîring tê ser ziman. Bi vê yekê re, ser têgihiştine wan tê sekinandin.
       Di êzîdîtiyê de, piştî sadsala 9. min û wan, bi qasî ku tê zanîn hebûn "qewl"ê hatiya ser ziman. Bi vê yekê re, êdî xwestine hebûne xwe û hizre xwe ye olî bi wê parastin, tê ser ziman. Weke qewlekî ku li hevdû û ole xwe xwedi derkevin, bêja qewlê tê ser ziman. Gelek Kevneşopîyên weke ye bi kar anîna "nanê şkeve" û weke ku î ro di filehiyê de bahs tê kirin "paskalya" ji, di wê demê de dimên wê yên berê de bi kevneşopî hene. Mirov divêt ku vê yekê ji her weha bi nirx û kevneşopî divêt ku bêne ser ziman. Di êzîdityê de "çerşeme sor" weke serê salê tê hasibandin. Di olê de, biqasî ku tê zanîn navê "melekê tawûs" pîroz tê dîtin. Hebûne Melekê Tawûs û pîrozkirina çerşeme sor bi hev re, di pîrozkirina çerşeme sor de, tê bawerkirin ku melekê tawûs wê rojê hatiya ser rûyê ardê. Êdî ew roj weke serêsalê ji tê hasibandin. Bi vê yekê re weke ku ev rojzayînek ji bê tê ser ziman û berçavan. Bawerî, di êzîdîtiyê de li melekê Tawûs e. Wê pîrozkirinê de, "basimbar" ji tê kirin. Wate vê ji, xêr, bereket û pêşî lê girtina qeza û bela ya. Basimbar, li destê jin, mêr, keç û zarokan keda hertiştekî pîroz tê gerandin. Basimbar, ji sê rengan tê çêkiri, Ew reng ji, her weha kesk, sor û zer in. Melekê Tawûs, di êzîdîtiyê de baweri lê heya. Piştî Demên Nebî Nuh re, ew hatiya. Bi vê yekê re wî hizre xwe afirandi ya. Wî pirtûk ji bi hizir ji bo ol û baweriya xwe hiştiya. Bi vê yekê re mirov karê wê mazin bêne ser ziman. Demên piştre, hata ku tê deme derketine cuhutiyê ji, pêşketin bigiştî li ser pergala êzîdîyê dimeşê. Piştre ji, li ser pergala wê dimeşê. Lê di ber re, êdî cuhuti ji derdikeve û piştre filehi ji derdikeve. Lê ev herdû ol ji, ne kevine wê astê de ku cihê wê bigirin û bandûra wê kêm bikin. Ji ber ku bi têgihiştin û kevneşopîye xwe, êzîdîti, pir qayimbûya, di nav xalkê de bi hebûna xwe ye bi pergal.
    Di demên têgihiştinê de hata ku tê deme sadsala 7. min û 6. min wan ji, pêşketineke mazin li ser wê xata wê ya. Baweriya wê bi kevneşopîya xwe pir mazin pêvajoyên bidem yên pêşketin û têgihiştin jîn kirina. Bi vê yekê re, mirov karê vê ji bi êzîdîtiyê re bêje, ji sadsala 7. min û 6.min wan pêve, weke demeke hemdem ye pêşketî, hebûne xwe li ber diclê dide berdewam kirin. Bi vê yekê re, demne bi aqil yên mazin diafiirêne. Bandûra wê li dore wê û pêşketinê piştî wê re derketine li ser hemûkan heya. Demên êzîdîtiyê, piştî ku cuhuti derdikeve û hebûne xwe di jiyanê de bi pergal dike ji, mazin di jiyanê bi hebûn e. Piştî derketine Filehiyê ji mirov karê vê yekê bêne ser ziman. Di demên piştî zayînê de, êdî hin bi hin ji jiyanê di vekişihê. Piştî derketine îslamê re, û bi çûne ser wê re êdî ji yanê vekişandina wê dibe. Gelek bawermedên êzîdî, ji ber ku êzîdî ne, têne kuştin. Bi vê yekê re, mirov karê bêje ku li jiyanê, êdî hebûne xwe anîna ser ziman, ji bo êzîdîtiyê bitimî qadaxa dibe. Bi vê yekê re êzîdî, êdî êzîdîtiyê di malên xwe de bidizî jîn dikin.Wan, bi vê yekê hertimî êdî qewlên xwe bi ole xwe danîn û hata dawiye jiyana xwe jîyan. dîroke hebûn, pêşketin û têgihiştine êzîdîtiyê ye kurdiya ji. Zimanê kurdî bi zaravayê kurmanci, di êzîdîtiyê de weke nirxekî bi hebûn e. Ev yek, dide nîşandin ku di deme pêşketin û di jiyanê de mazinbûna kurmancî de pêşketiya. Bi vê yekê re, dise mirov karê bêje ku êzîdîti, yê deme kurmanci ya. Kurmanci, kurdiya deme têgihiştin û pêşketine aqil e.Bi vê yekê re, êdî mirov karê bêje ku êzîdî ji, di wê deme kurmanci de hizre olî ye saf bi hizir û tgihiştinê ya. 

   
 
     Cuhutî

     Li ser Cuhutiyê, ku mirov dihizirê, mirov demne pêşketinê bi wê re dibîne. Wan demên pêşketinê, weke demên aqil û yên deme aqil, mirov karê bêne ser ziman. Hizir û bawerî, piştî deme sumeriyan, demeke xwe ye pir mazin bi aqil jîn dike. Pêşketinê hizrî yên di qada aqil de, piştre mazin derdikevine hole. Berî hertiştî baweri bitêgihiştin dibe. Hizir, di baweriyê de mazin bi hebûne xwe re tê ser ziman. Bi vê yekê re, mirov karê ji deme sumeriyan, dîrokeke têgihiştinê bêne ser ziman.Dîroke têgihiştinê, dîrokeke ku mirov pir li ser bisekinê ya. Lê di deme aqil de, ku mirov li ser bisekinê, divêt ku mirov hinekî bizanebûn li ser bisekinê. Dîroke cuhutiyê ji, li rojhilat e. Li wir dest pê dike û hebûne xwe berdewam dike. Deme cuhutiyê, ku mirov bi destpêka wê re bêne ser ziman, ji deme dest pê kirine pêşketine hizir û aqil re, weke demeke navî ya. Her weha mirov karê bêne ser ziman. Ew dem, ku demên berî wê ji, ku pêşketin û têgihiştinên ku bûna yên berî wê deme newine fahm kirin, wê baş newe fahm kirin. Bi vê yekê re, divêt ku mirov demeke ku aqil têde pêşketiya li berdiclê û berfiratê, mirov bi wê pêşketinê bi bandûra wê û wê kevneşopîye wê ye ku afiriya, dîroke wê bi pêşketin û têgihiştine wê re bêne ser ziman. Her weha ev yek pir girîng e. Weke ku tê ser ziman, dîroke cuhutiyê bi derketina cuhuyan ye ji misre kevn tê dest pê kirin. Lê divêt ku mirov berî wê, hinekî li ser pêşketinên ku li herême bûna ji bisekinê, Ew ji, wê me, di serî de ye ku wê rohnî bike ya. Bi vê yekê re, êdî mirov karê hinekî bahsa demên berî wê bike. Demên berî wê, demne ku mirov bitêgihiştinê û pêşketinê wê bêne ser ziman in. Hizir afiriya. Ji deme sumeriyan, pêşketineke mazin ye bitêgihiştin heya û pir ji, kifşkar e. Divêt ku mirov di serî devê yekê her weha kifş bike. Divêt ku mrov her weha pêşî vê yekê bibîne û bêne ser ziman.
       Sumeriyan, bi destpêkirina nivîsandinê re, demên pêşketinê yên bi têgihiştine dana dest pê kirin. Wan hinek ji wan deman pir mazin di xwe de ji jîn kirin. Bi vê yekê, bawerî, hizir, felsefe û hwd, êdî bidest afirandina xwe kirin. Hizre wan afiri. Bibûna hizre wan re, êdî hin bi hin pergala hizir ye bitêgihiûştin ji afirî. Lê ye ku ew pergal dianî ser ziman û bi pêş dixist ji, hizre olî bû. Bawerî bû. Bawerî, bi têgihiştineke ku afrîner hebû. Bi vê yekê, demên xwe yên pişt xwe re diafirandin. Bi vê yekê re, demên aqil êdî hin bi hin bi pêşketin û têgihiştine diaqil de bi pergal hebûne xwe afirandin û berdewam kirin. Hizir, hertimî, li baweriykê ku xwe lê girtibana digeraha, di wê demê de. Ew Ji ber ku pêdivîya wê, bi pergalbûnaka mazin hebû. Baweriyê, bi hebûne û têgihiştine olê ye ku pêş diket bi baweriyê re ev yek diafirand. Her weha mirov karê bêne ser ziman. Bi vê yekê re, êdî hin bi hin baweri, bi di têgihiştine de û anîna ser ziman ye wê têgihiştinê û bi têgihiştine wê anîna wê ser ziman bi têgihbûne wê re, pêvajoyên pêşketinê yên ku wê bûbana diafirand. Her weha mirov karê bêne ser ziman ku demne pêşketinê yên mazin bi vê yekê û bi kevneşopî li berdiclê û li berfiratê afirî bûn. Bi vê yekê re, mirov karê bêje ku li berdiclê û li berfiratê têgihiştine mazin ye ku êdî bi felsefebûnê mirov bêne ser ziman hebû. Her weha demne pêşketinê yên mazin hebûn. Bi vê yekê û pêşketin û têgihiştinê re, em divêt ku çend ku gotinan bi vê pêşketinê ve girêdayî bi pêvajoya Nebî Nuh ji bi derketin û pêşketinê demên aqil re bêne ser ziman. Bi vê yekê re, wê êdî rasti bi demê re baş û qanc were têgihiştin. Ji ber ku deme ku mirov bahsa demên aqil dike, di cih de bixweza Nebî Nuh Demên wê têne ber bîre me. Ev yek, ne xalat e. Ev yek rast e. Ev yek ji rastiya hebûne pêşketinên ku bûna dibêt.
       Pêşketinê deme Aqil, weke ku me li jor ji anî ser ziman, bi deme Nebî Nuh re bi hebûneke bi hizire ku têgihiştine êdî têde afiriya, hebûne xwe berdewam dike. Bi vê yekê, êdî mazinbûn dibe. Hizre nebî Nuh, hîmê wê kevneşopîye li berdiclê ya. Piştre pêşketine hizre wî ji, bi hebûne kevneşopîye li berdiclê û berfiratê ya. Her weha êdî mazin pêşketin derdikeve hole. Bi vê yekê re, li ber diclê û firatê pêşketine mazin ye ku di demên pişt wî re bi derketine êzîdîtiyê re bi pergal bûya êdî afiriya. Bi wê pergalbûnê re hizir bitêgihiştin bi felsefe hebûne xwe berdewam dike. Baweri, bitêgihiştin û bzanebûn tê jîn kirin. Bi vê yekê re, demne pêşketine yên ku mirov li ser wan pir bisekinê hene. Di wê demê de ji li MIsre kevn ji, pêşketineke mazin ye bişaristani heya. Li wir, hizre xwûdê heya. Lê firewûn wê hizrê, ji dêla ku bitêgihiştineke wilo weke ye berdiclê û berfiratê bênine ser ziman, "bixwe" tênine ser ziman. Û xwe xwûdê di denezênin. Her weha li wir rewşek heya. Bi vê yekê ji kevneşopîyeke pir mazin li wir ji afiriya. Li wir, bi vê yekê, şaristaniya ku afiriya bûya şaristaniyaka koladar. Êdî mirov hemû ji firewûnan re dixabitin. Demên jiyana wan bi avakirina "pîremîd"an ji wan re di buhurê. Her firewûn, hê ku sax e, ku mir ji bo têde bê, ji xwe re pîremîdekê dide çêkirin. Bi vê yekê re, rewş ji bo mirovan hempkan bûya ya kar û xabatê. Cuhu ji, weke xalkê li wir in. Ew ji li wir jîn dibin. Ew ji ji bo firewûnan di kar de ne. Hertimî kar dikin. Ew dem ji deme Remsesê duyem e. Nebî Musa ji, miroveki ku hata ciwaniya xwe di qasrê de mazin bûya û weke firewûnekî mazin bûya. Li wir, weke wan maya û weke perwerde wan ji hildaya. Bi vê yekê, bûya mirovekî ku zane. Li cem firewûn di sekinê. Hertimî li cem wî ya. Bi vê yekê re, ew ji, mirov karê bêje ku weke mirovekî serdest jiyana xwe berdewam dike. Karê wî ji, yê ku yên kar dikin, wan biadilêne. Bi vê yekê re berpirsiyar e. Lê rojekî di wê ciwaniya xwe de, ku dibîne ku wa du mirovên asîl wê li du mirovên kole dixin, êdî  ew ji diçê bi ber wan ve û dikeve navbere wan de. Piştre ew ji tevlî wê levxistina wan dibe û ew wan koleyan di parezê. Di levxistinê de ew herdû zilemên asîl dikujê û piştre ji wir bazdide û diçê. Deme ku ew bazdide û diçê, êdî ew tê ber diclê û li wir dimêne. Li wir hingî, baweri bi pergalî bitêgihiştin li xwûdê ya. Agir, pir pîroz e. Bi vê yekê, pergalaka mazin ava bûya. Deme ku Nebî Musa tê wir, êdî li wir, dikeve wan wan de û di wan de dijî. Ew, li wir, demeke dirêj li wir dijî, bi wan re. Di wê demê de, rasti û baweriya li wir di serê xwe de bicih ji dike. Bi vê yekê re, êdî bitêgihiştin dibe. Piştî ku bitêgihiştin dibe, êdî dibîne ku ew pergala baweriyê ye li Misre kevnê ji wê cuda ya û ye berdiclê jê pêşketîtira di hebûne xwe de. Vê yekê, ew kifş dike. Bi vê kifşkirinê re, êdî di serê xwe de, hin bi hin êdî hêdî hêdî hzire xwe ye olî di afirêne. Li wir, çi nirxên pîroz hene, wan têne ser ziman. Wan, bitêgihiştin têne ser ziman. Berî hertiştî, ew pergala baweriyê ye li wir fahm dike.
      Bi wê fahm kirin û têgihiştine ku di xwe de dide rûnandin, êdî ew hizre xwe ye olî bidest anîna wê ye li ser ziman dike. Bi vê yekê re, êdî ew mazin dibe. Lê hê ku ew li berdiclê ya, li wir bi mirovên oldar yên li wir in re, bûya oldarakî pir baş ji. Bi wan re dirûnihê, dixwe û divexwe. weke demeke dirêj li wir dimêne. Gelek salan li wir dimêne. Piştre, ku her weha li wir dimêne, êdî di serê xwe de dihizirê ku herê û wan mirovên ku di bin dest de ne, wan ji wir xilas bike. Ji ber ku koke wî bixwe ji wan asîlan e, ew ji wan cudaya. Ew mirovên ku bindest in, ew ji wan e. Xalkê ku ew jê ya dibin dest de ya. Bi vê yekê, êdî dike ku bikeve rê de û herê û ji wir ji wê rewşê wan xilas bike. Bi vê yekê, êdî ji ber diclê divaqatihê û diçê. Ku diçê ji, êdî ew careka din diçê misre kevn. Piştî ku diçê, êdî ji firewûn dixweze ku destûre bide wan ku herin. Lê firewûn vê yekê erêneke. Piştre hinekî li ber hevdû didin. Êdî piştre firewûn destûre dide û piştre ew ji misrê kevn derdikevin û tên ku werine bi aliyê bi ber diclê wan deran ve. Ji ber ku Nebî Musa Ewder dîtine, êdî ewder di serê wî de çêbûna, ji bo cihê ku herinê de.Nebî Musa, piştî ku destûre distêne û ji Misre kevn derdikevin, êdî hê ku di rê de ya, xal û zagonên ku xalkê wî pê bijî dixweze ku biafirêne û bêne ser ziman. Êdî ne di bindest de ne. Divêt ku êdî bi awayekî din bijîn. Bi vê yekê, êdî Nebî musa Hewl dide ku hinek hizirne xwe bêne ser ziman. Bi vê yekê re, êdî ew hizre xwe têne ser ziman. Piştre, demên pêşketine wan in. Nebî Nusa bixwe, hizrên xwe anîna ser ziman, Lê pîrtûka wî ya pîroz, piştre ji aliyê hinekî mirovên ku pê bawerî anîn hata nivîsandin. Bi vê yekê re êdî "tewrat"e wî hata nivîsandin. Tewrate ku weke hizrên hata nivîsandin, di demên piştre de ji, di pêşketinên ku bûn de, weyneke mazin leyist. Bi vê yekê re, her weha mirov karê bêne ser ziman. Demên têgihiştinê yên bihizir, bi wê re ketine demeke nû de. Bi vê yekê re mirov karê her weha bêje. Bi nivîsandina tewratê bi awayekê bi pergal, bû bingihê pergalbûna anîna ser ziman ye demên piştre ye têgihiştinên hizrî ji. Bi vê yekê re, demeke nû bi xwe re anî. Deme xalkitiyê bû, ew dem. Bi vê yekê re, di wê deme xalkitiyê de ji weyneke mazin mirov karê bêje ku leyist. Di pêşketine demên pişt zayîne yên sadsala 9. min û 8. min wan de weyneke wê ye li berçav heya. Ji wê demê hata ku dem tê sadsala 7. min, di qada hizir de felsefe êdî pêş dikeve. Felsefe, di pêşketine xwe de wê ji, dike nava xwe de û pêşketine xwe dike. Xalkî wê, piştre bi navê "cuhu" li berdiclê têne bi nav kirin. Bi vê yekê re, mirov divêt ku bêje, deme ku ji misre kevn derdikevin û têne wir, gelek ji wan li wir li ber diclê li hinek karaxên din bicih dibin. Hizre ku bi navê Nebî Musa hata ser ziman, li wir ji, wê bixwe ji, bandûraka mazin li ser mirovan da nîşandin. Piştre mirovên ku li hizre bawerkirin, êdî bi vê yekê zêde bûn.
       Cuhuti, deme ku mirov li ser dihizirê, li ser dirokê wê dihizirê, mirov di demên piştî derketine wê de ji, demne ku bandûra wê lê bûya dibîne. Demên piştre yên pêşketine aqil in. Felsefe êdî diafirê. Hizir, ne tenê bi awayê felsefe, bi gelek awayên din ji diafirê. Li ber diclê, bawerî bikevneşopîye xwe, her weha êdî mirov karê bêje ku demekê nû jîn dike. Lê ber diclê piştî derketine Nebî Musa re ji hebûne xwe berdewam dike. Li berdiclê pergalaka hizrî ku mirov bi awayê baweriyê bêne ser ziman û her weha pêşketinên ku derdikevin ji, ji binî kifş dike heya. Mirov vê yekê dibîne. Deme ku Nebî Musa derdikeve, ew bi hizre xwe re bandûraka xwe ye ku ne biçûk li herême ji dike. Lê wilo zêde ew bandûra wî mazin nabe. Lê nebî Musa bi xalkê xwe re ku tê wir, li wir hinekî dimênin, ew li wir bitêgihiştineke mazin êdî hebûne xwe berdewam dikin. Ew pêşketine berdiclê, wê pêşketine wan kifş dike, Di sadsala 6. min de, êdî li ber diclê, hinek pêşketinên din ji yên olî derdikevin. Zerdeşt, pêşketineke mazin ji wan pêşketinan e. Zerdeşt, divêt ku mirov wî di vir de pir mazin û bi nirx bêne ser ziman. Ew hizrek û hebûneke berdiclêyî ya. Piştre, bi vê yekê dimêne. Ji wir ji vê yekê dernekeve. Hizre wî, têgihiştineke bûya. Zerdeşt, bi hizre xwe re û baweriya ku anîya ser ziman re, ye di pîrtûka xwe ye pîroz de, demeke nû bi têgihiştin û bi pergal di wê kevneşopîye ku heya de diveke. Bi vê yekê re, êdî pêşketine berdiclê bi wî re pêşketin û têgihiştine xwe digihêne astaka nû ya hê bilindtir. Bi vê yekê re, Zerdeşt, divêt ku bi nirx û pir mazin were têgihiştin û ser ziman. Zerdeşt, bi hizre xwe re, bi baweriyaka ku têde civaknasî xurte re, Têgihiştin û pêşketine berdiclê di astekê de têne ser ziman. Êdî mirov karê bêje ku wî demek bi vê yekê li berdiclê daya destpê kirin. Nebî Musa, piştî ku derket, êdî piştre bi hzire xwe re û baweriye ku bi hizre xwe anî ser ziman re, êdî weke ku ji demekê pêde ji çanda berdiclê qutbû. Bi vê yekê re, ye ku bû û piştre qutnebû ji, Zerdeştî bû. Mirov karê heman gotinê ji bo deme derketine filehiyê ji bêne ser ziman. Piştî ku Filehi derket, êdî ji demekê pêde bixwe û baweriya xwe, hebûne berdewam kir. Berdicletiye wê zêde êdî ne hata berçavan. Tenê aliyê wê rojhilat ev yek di xwe de bi nirx piştre ji anî ser ziman. Bi vê yekê , weke ku çawa ku piştî derketine Nebî Musa re bi çend sadsalan Zerdeşt derket, her weha piştî derketine Nebî Îsa re bi çend salan re Manî derket. Di demên pêş de, emê vê yekê bi nirx û hizir û kevneşopîye wê bi teybetiyê wê bênine ser ziman. Bi vê yekê re, mirov karê weha bêje, xata berdiclê Ji deme Nebî Nuh, piştre bi deme bi Nebî Nuh re di xwe de bi yekê bi du aliyan demên pêşketinê têne jînkirin. Aliyek, bi derketine Nebî Musa re, ku piştre ji wê çandê beyenîbûnekê di xwe de têne ser ziman û wê hebûne xwe bi deme Nebî Îsa re bide berdewam kirin diafiriê. Lê aliyê din ji, ku mirov ji deme Nebî Nuh di xata olî de ji xata êzîdîtiyê dûr neyêne ser ziman, û piştre bigihêne Nebî Lut, Nebî Salih û piştre bigihêne Birehim Xelîl ji û piştre ji deme wî û wî pêde, bigihêne Zerdeşt û ji Zerdeşt ji bigihêne Manî diafirê.. Her weha xataka din ji di berdiclê de, hebûne xwe dide berdewam kirin. Bi vê yekê re, em êdî bêjin êdî ev dem, wê hebûne bi pir pêşketinên nû wê bidine berdewam kirin. Wê demên felsefe bi demên bitêgihiştinê yên nû re hebûne xwe bidine berdewam kirin. Deme Zerdeşt, wê bi hizre pergalî ye ku afirandi û anî ser ziman re, wê hebûne bitêgihiştin bide berdewam kirin. Bi pêşketinên li girekê re, wê demên felsefê ji yên nû bi têgihiştin bêne jînkirin. Êdî pêşketinên ku bi pergal derketine û ji deme Nebî Musa hata deme Zerdeşt hatina, wê bi demên nû yê pêşketin û têgihiştine re, bi demên felsefe re, wê xwe û hebûne xwe bide berdwam kirin, hata deme derketine Nebî Îsa..
 

   FILEHÎ

      Filehî, deme ku mirov li ser diroke wî di sekinê mirov pir têgihiştineke mazin dibîne. Di vir de, di serî de, em bêjin ku filehî, hizreke deme felsefê ye bi hest û raman e. Her weha divêt ku em di serî de bînine ser ziman. Filehî, bi navekî din ji mesihtî, deme ku derdikeve, pêşî li rojhilat derdikeve. Dîrokê wê, destpêka wê li rojhilat e. Bi vê yekê re, ku ne zêde dirêj ji bê, em hinekî li ser wê filehiyê bisekin in. Filehiye rojhilat, ye rojava, pêşketine wê dem bi dem kifş kiriya.. Divêt ku em vê yekê di serî de kifş bikin. Di dîroke filehiyê de, ku mirov li ser di sekinê, mirov pêşî bi têgihiştin, pêşketineka ku ji demên berê, ji deme ku aqil dest pê kiriya dibîne. Mirov wê demê ji, deme Nebî Nuh û piştre bi demên weke demên êzîdîtiyê û cuhutiyê re karê bêne ser ziman. Bi vê yekê re, her weha mirov karê bêje ku ji wê çand û kevneşopîye berdiclê û berfiratê bizrê wê afirandiya. Bi vê yekê re, her weha mirov karê bêne ser ziman. Filehî, li ser dîroke wê, î ro, pir tê sekinandin û tê ser ziman. Lê bi zêdeyî ji, li ser dîroke wê ye rojava tê sekinandin. Zêde wilo bahsa wê dîroke wê ye ku li rojhilat û pêşketine wê nayê sekinandin. Ku bê sekinandin, wê bê dîtin ku filehiyê rojhilat, ew demên piştre yên filehiye rojava yên pêşketinê wê ji bi têgihiştin û pêşketinên di xwe de bi yên di demê de kifş kiriya. Mirov, vê yekê ji dîroke kifş dike. Di wê demê de rojhilat, ji aliyê pêşketine xwe ve, bi têgihiştine xwe ye ku heya, kifşkar e. Divêt ku mirov weha pir mazin bêne ser ziman. Rojhilat, kevneşopîyeke wê pîroz heya. Ew kevneşopî bi nirx pêşketinên ku piştre dibin û pêş dikevin ji kifş dike. Têgihiştine di hundurê wan de kifş dike. Bi vê yekê re, her weha mirov karê bêne ser ziman. Di demên berê yên pêşketine olî de ji, mirov vê yekê her weha pir mazin bi nirx ûkevneşopî wê kifş dike. Bi vê yekê re, divêt ku mirov dîroke rojhilat, ji serî hata binî pir safî û sada kifş bike û bêne ser ziman. Bi vê yekê re, mirov wê bibîne ku her weha çawa pêşketiya û bi wê peşketina xwe re çawa kifş kiriya. Li ser vê yekê, divêt ku mirov hinekî baş û bitêgihiştin bisekinê.
     Dîroke Filehiyê ye li rojhilat, di vir de, divêt ku mirov wê kifş bike. divêt ku mirov li ser wê bitêgihiştin bisekinê û bêne ser ziman. Piştî ku demên olî yên ku piştî deme Nebî Nuh, demên pêşketinê yên bihizir in. Ev dem, pêşketin û bi êzîdîti û cuhutiyê re pêşketinên xwe berdewam kirin. Piştre, demên aqil ji hinekî bi felsefê pêşketinek çêkirin. Piştî van pêvajoyan re, êdî deme ku wê filehî ji derkeve û pêş bikeve afirî. Bi vê yekê re, deme derketine filehiyê, demeke ku aqil bi têgihiştin û bi hest dibe û her weha ji gelek aliyan ve bidest pêşketine xwe dike ya. Ole filehiyê, her weha ole vê demê ya. Bi vê têgihiştinê pêşdikeve. Demên wê yên pêşketinê, ku mirov bêne ser ziman, di serî de, divêt ku mirov deme Nebî Îsa û deme pişt wî re ye ku li rojhilat pêşket, mirov bêne ser ziman. Piştî Nebî Îsa re, weke 315 salan filehî veşartî ma. Di wê demê de, li rojhilat hebûne xwe bi pêşketine xwe berdewam kir. Bi vê yekê re, navê herêmên rojhilat yên weke Mêrdînê û Tersûsê ji derdikeve pêş. Di wanderan de parastgahên pêşî yên filehên rojhilat hatina ava kirin. Li Rihayê ji hinek man. Ji bo ku xwe xilas bikin, li wir man. Lê di wê deme ku man de ji, li wi,r pir mazin ew çand û hizre ku heya ye olî ye pîroz ji bitêgihiştin di nav hizre xwe de ku pêve girêdayî anîn ser ziman. Bi vê yekê re, êdî hin bi hin filehî pêşket. Dem ku tê deme Erêkirina wê ji aliyê keyê Bisansê ve, hingî, bi vê yekê û awayê pêşketinê, filehî bûya nirxeke mazin ye herême ji. Êdî Hêz ji, wê erê dikin. Hata ku filehiyê erênekin, wê pêşnekevin. Bi vê yekê, êdî di wan de erêkirina pêvajoya filehiyê dest pê dike. Di wê demê ku filehî hê ne hizreke fermî ye, pir pêşketinên din ji hene. Ew ji, li rojhilat rû hene. Hizrên weke hzire Manî ji derdikev in. Ew hizir ji, bandûra wan li yên ku filehiyê tênine ser ziman dibe. Mirovên weke Agustiunos yên ku pir bi nav û denge e, ku berî ku pirtuka xwe ye bi navê "dewlet" binivîsêne, li cem rahibên Manîyan demeke perwerde ye xwe ye dîrêj dibuhurêne. Bi vê yekê re, ew xwe digihêne têgihiştineke pir mazin. Weke wî, Paulus û Petros ji, mirov zane ku hatina vandaran û pir demne dirêj ji mana. paulus, weke ku tê gotin , hata herême Tersûsê ku li ber keviye Anatolia ya, li wir ji dimêne. Bi vê yekê re, ew ji, hizreke mazin bi xwe re çêdike. Bi vê yekê, bi wê hizre ku bixwe re pêşxistî ye, hizrên xwe têne ser ziman. Bi vê yekê, her weha pir mazin têne ser ziman. Weke mirovekî ku mirîd dijî. Ji jiyanê, weke demekê têkiliyên xwe qut dike û dîjî. Ev awayê jiyandinê, di kevneşopîye xwe ye pîroz ye rojhilat de, pir bicih e. Bi vê yekê re, êdî hizre xwe mazin dike û têne ser ziman. Di wê deme ku wilo dîjî de ji, hizrên ku di serê xwe de diafiriêne ji, dirijîne ser rûpel. Bi vê yekê re, hizirne ku wê demên pişt wî re dîroke filehiyê kifş bikin, têne ser ziman. Hizrên Nebî Îsa, ew her weha bi vê yekê, di xwe de û bi xwe re di filehiyê de kur dike û têne ser ziman.
     Lê di vir de, berî ku mirov bi buhurê demên pişt re, ku bêne ser ziman, divêt ku mirov hinekî li ser hizrên Nebî Îsa ji bisekinê. Ji ber ku hizrên wî pir girîng in. Ew, di nêzîkatiya xwe hizrî de, nêzîkatiyaka ku têde wijdan û hest li pêş e û bi hev re ye, derdikeve pêş. Bi vê yekê re, hizrên wî bêhtir bandûra xwe li mirovên ku lê dihisênin dike. Bandûra hizrên wî, bi têgihiştine wan, ji awayê anîna ser ziman ye wan têt. Ji hestbûnê têt. Bi vê yekê re, derdikevine pêş. Wî bixwe ji, rojhilat dîtiya û lê geraha ya. Li Kudusê wanderan ji maya. Li wir, hingî, pir mazin pêşketineke mazin hebû ya. Di deme wî de, her weha wilo bû. Ji aliyê baziganiyê ve, bajarakî ku li pêş bû. Ji gelek der û deveran mirovên ku diçûna wir hebûn. Wan, li wir hizre xwe ji danî ser ziman. Yên ku ji wir diçûne rojhilat herêmên din ji hebûn. Axlabe ji, navendeke mazin ye ku diçûnê de Mêrdîn û Berdiclê û berfiratê bû. Li wanderan, çandaka mazin ye ku wan dixwest ku xwe bigihênine de hebû. Bi vê yekê re, êdî demên pêşketinê yên ku wê jîn kiribana êdî jîn dikirin. Nebî îsa bixwe ji, demeke wî ya ku pir li ser nayê sekinandin lê di dîroke bûna filehiyê de pir girîng e, heya. Ew dem ji, her weha demeke wî ya ku weke demekê ji berçavan winda dibe û li gelek deverên rojhilat digerihê ya. Ev dem, di filehiyê rojhilat de û di jiyana Nebî îsa de, "demeke ku weke ku deme xwe afirandinê" tê ser ziman. Di wê demê de, her weha mazin bûn dibe. Naskirin dibe. Nebî îsa, wê deme xwe, li Kudusê bidawî dike. Di wê demê de, li gor baweriya fiheliyê rojhilat, "şeytan ji li pey wî ya û hertimî dixweze ku wî ji rê derxê. Lê ew li berxwe dide û di riya xwûdê de dimeşê". Her weha tê ser ziman. Bi vê yekê û gotinê re, demeke filehiyê tê ser ziman. Ev deme filehiyê, piştre pir mazin tê ser ziman, di filehiye rojhilat de.
    Di filehiye rojhilat de, hizir bi kevneşopî heya, Ew kevneşopî ji, weke ku tê ser ziman, diçê hata deme Nebî Nuh û deme ku aqil dest pê kiriya. Bi vê yekê re, li gor filehiye rohilat, deme aqil, di kîjen deme de dest pê kiriya, deme wê ji diçê hata wir. Bi vê yekê, demên wê yên têgihiştinê têne ser ziman. Hata Deme Nebî Nuh û pê re ji, bi hizre bûna jiyanê re, hata xwe gihandine deme Adam û Hawa ji dibe. Bi vê yekê, weha tê ser ziman. Demên pêşketine filehiye rojhilat, pir girîng in, ku mirov fahm bike. Ew demên filehiye rojhilat, demên filehiyê li rojava ji ku diafirin kifş dike. Bi vê yekê re, mirov karê bêne ser ziman. Baş pêşketine filehiye rojava, li gor baş têgihiştine filehiye li rojhilat e. Li gor baş têgihiştine demên wê yên ku bûna. Divêt ku mirov vê yekê her weha bêne ser ziman. Kevneşopîye pîroziyê ye li rojhilat, kevneşopîyeke ku di xwe de bi têgihiştine xwe pir afrîner e ji. Demên wê, yên têgihiştinê, yên pir dirêj hene. Ew demên wê ji, bi demên aqil pêş dikevin. Lê di vir de, divêt ku mirov gotinekê pir girîng bêne ser ziman. Di wê gotinê de, dibêt ku mirov wê pê bêhtir rojhilat têde fahm bike. Lê ji bo pêşketine têgihiştine filehiye rojhilat ji pir girîng e. kevneşopîye pîrozjiyê li rojhilat, hertimî serwer pêş dikeve. Bi vê yekê, karê hertiştê li wê axê bike navê xwe de. Her pêşketinan, bike nava xwe de. Lê di aslê de, hertimî ji, di wê yekê de ji, tenê bi têgihiştine xwe ye hizrî bi pêş dikeve. Li mirov wilo tê ku ji jiyanê qut e. Li di rastiyê de, bi wê kevneşopîyê re bi jiyanê re di têkiliyê de ya. Baweri, di vir de, bi têgihiştine xwe ye ku afirandî re, di jiyanê de bi hebûne xwe re di weyn de ya. Her weha mirov karê bêne ser ziman. Demên pêşketinê yên filehiye rojhilat, li gor wê kevneşopîyê ne. Bi vê yekê re, mirov divêt ku kifş bike ku filehiyê rojhilat, ji ye rojava cuda, bi wê kevneşopîye xwe ye dîrokî ye rojhilat ye pîroz dîjî. Li gor wê kevneşopîyê, di hizreke din de di têkiliyê de bûn ji, hertimî dibe. Bi vê yekê, bandûrkirin û bi bandûrbûn ji, bixweza dibe. Bi vê yekê re, mirov karê bêje ku hevdû pir bi bandûr dikin. Bandûra Hizrên Manî, li filehiyên demên pêş, mirov karê bi vê yekê bêne ser ziman. Bi vê yekê re, di nêzîkatiyaka civaknasî de, ol xwe têne ser ziman. Ji wê dernekeve û ne buhurê.
   Li rojhilat, pêşketine filehiyê, bi vê yekê xwediyê demne pir girîng e. Demên pêşketine filehiyê rojava ji, piştî erêkirine filehiyê ye fermî ye di deme bisansê de dest pê dike. Lê berî wê, li rojhilat, filehiyê çî pêşketin jîn kiriya ji, ew ji, dibê bingihê wê pêşketine piştre ye filehiye rojava. Bi vê yekê re, têkiliye wan di serî de bi hev re heya. Lê piştre wilo zêde bi hev re nabê. Êdî ye rojhilat di xwe de dijî û ye rojava ji bi xwe re dijî. Dîroke filehiye rojhilat, ku mirov bêne ser ziman, mirov wê bibîne ku bizêdeyî ji bi dîroke rêveberiyê re tê ser ziman. Bi vê yekê re, filehiyê rojava, mirov karê bêje ku dîroke wê dîroke fermi ya. Dîroke wê ye wir, ya piştî erêkirina wê ya. Bi vê yekê re, bi sereke mirov karê dîroke wê ye rojava bêne ser ziman. Lê divêt ku mirov di vir de bêne ser ziman, ku ew dîrok ji di xwe de ji aliyê pêşketinê ve xwediyê hinek pêvajoyne ya. Ew pîvajo ji, her weha bi demên deme fermîkirinê û demên serdeme navîn û demên piştî demên serdeme navîn yên reforman re tê ser ziman. Bi vê yekê re, mirov divêt ku bêne ser ziman, ku xwediyê dîrokeke rêveberiyê ya ji. Filehiye rojhilat, piştî demên serdeme navîn û demên reforman re, bû ye deme pêşketinê ye rojava. Bi vê yekê re, demên xwe yên demên pêş afirandin. Bi derketine protestantiyê ji, êdî demeke nû di wê de dest pê kir. Protestantî, awayekê nû yê ku afiriya yê filehiye rojava ya. Ew awayê ku bi reforman tê ser ziman, protestantî wê têne ser ziman, bi xwe re û hebûna xwe re. Lê qatolokî ji, ye ji deme ku dest pê kiriya ya. Di deme destpêkê de, filehi, bi çi awayê hatiya erêkirin, ew awa bixwe ya. Îro, di roje me de, filehi, bi herdû awayan ji li rojava jîn dibe. Bi vê yekê re, weke di şiqên ku di demekê de ji hevdû qatahana bin û bi hev re di rex hevdû de dimeşîn û diçin in. Herdû alî ji, di xwe e xwedîyê hinek prensîbên xwe yên ku xwe pê tênine ser ziman in. Bi vê yekê re, her weha xwediyê pêşketinekê ne..
       Li rojhilat, di xatakê de li gor kevneşopîyê filehiyê, hebûne xwe berdewam kir. Wilo zêde weke ye rojava dem jîn ne kir. Her çend ku filehiye rojava ewqas pêvajoyên pêşketinê ji di xwe de jîn kiribin ji, di têgihiştine xwe de ji ye rojhilat ne pêşketitira.Vê yekê, mirov karê di serî de bi êmin bêne ser ziman û bêje. Di rastiyê de, ku mirov li ser filehiyê dihizirê, mirov dibine ku filehiye rojhilat kifşkar e. Wê, di aslê xwe de, pêvajoyên pêşketinê ji, bi pêşketin û têgihiştine xwe dana kifşkirin. Demeke pêşketine filehiye rojhilat, bi têgihiştine xwe re, demên pêşketine filehiye rojava yên ku hata roje me têne dana kifşkirin. Bi vê yekê re, mirov karê bêje ku di xwe de filehiye rojhilat, pir li pêş e û bi nirx e. Lê ev yek, hê wilo zêde bi cewher û dîroke xwe re baş ne hatiya fahm kirin. Filehiye rojhilat, bi kevneşopî ya. Hizre bi kevneşopî, ku mirov nêzîkatiyaka civaknasî di jiyane de lê bike, her demên xwe, wê di xwe de, dike demên pêşketinê yên têgihiştinê. Bi vê yekê re, wilo zêde navê bêja "reform" ji nayê ser ziman, ji ber ku hewceyî ji bi wê namêne. Lê ku bi nêzkatiyaka rêveberî, yanî bi nêzkatiyaka desthilatdarî lê bê nêzîkkirin, hingê, bi statûqûyaka pir mazin û kifşkar re ji derdikeve hole. Di naqabîna van herdû aliyan de, di jiyanê de, têne xataka tenik ye hebûne heya. Divêt ku ew xat ji, pir baş were fahmkirin û lê were meyîzendin. Rojhilat, di têgihiştine xwe de, di derbarê wê yekê de, pir mazin xwedî têgihiştin e. Bi vê yekê re, mirov karê wan demên wê yên ku bi olî car bi car ji di xwe de bê his û deng di buhurêne, bêne ser ziman. Yanî, di aramiyeka biaştî de di buhurêne de.. Bi vê yekê, nêzîkatiyaka pir pêşketi, di wê de heya. Rojhilat, ne tenê ji aliyê olî ve ji aliyên din ve ji, her weha xwediyê wê kevneşopîyê ya. Bi vê yekê re, mirov karê bêje ku ji ber vê yekê ye, ku pêşketinên ku dijî, pir kur û ji dil dijî. Dîroke filehiyê ye li rojhilat, wilo zêde ne bixweşi hatiya hata roje me. Pir êş têde hene. Pir şer ji têde hene. Lê pir têgihiştin ji têde hene. Çawa ku kabe qibla her musulmaniya, her weha rojhilat, vetîkana filehiyê hemûkî ya. Bi vê yekê, di rastiya xwe de wilo zêde derfet mazin nedîtiya ku bijî. Lê ku dijî ji, wê pir di cihê xwe de û mazin bijî. Vê gotinê, ku mirov bi kevneşopî bêne ser ziman, mirov karê bêje ku ne tenê filehi. ku olên din ji, Êzîdî, cuhuti û piştre musulmanti ji, wê derfetê xwe pêşxistin û pêşketinê di deme aramiyê de bibînin, hingê, wê pir mazin pêşketineke mazin bi têgihiştine di xwe de çêkin û bêne ser ziman. Li rojhilat, hersê olên ku hata îro hebûna xwe mazin anîna Cuhuti, filehi û musulmanti, di kevneşopîyê de di xatakê de, li rojhilat, jev ne dûr in. Divêt ku mirov vê yekê kifş bike. Berî Cuhutiyê êzîditi ji hebû. Ew ji di nav wê kevneşopîyê de ya. Bi hev re herçar ol ji karîn ku pir mazin di aramiyekê de bi hev re bijîn. Di hizrên ku hatina ser ziman yên di olan de ji, hîmê vê yekê heya. Dîroke wan ye li rojhilat, ji vê yekê re hîm e. Dîroke wan ye li herêmê, ku mirov dervî aliyê wê ye bi rêveberan re pêşketiya bêne ser ziman, mirov hingê, vê yekê di aramiyekê de dibîne.
 

    Îslemîyet

    Piştî derketine Filehiyê re Îslemîyet derket. Îslemîyet, oleke mazin ye semewî ye li rojhilat derketiye. Weke cihê ku lê derketiye ji, nîvgirava araba ne. Derketine Îslemîyetê, divêt ku mirov hinekî pir bizane li ser bisekinê. Îslemiyet, î ro ji, ji aliyê hizre xwe ve wilo zêde hê baş ne hatiya fahm kirin. Divêt ku em di serî de vê yekê bênine ser ziman û bêjin. Lê deme ku mirov lê dimeyîzenê, mirov fahm dike ku divêt ku ji her aliyê xwe îslemiyet were têgihiştin. Mijara olî, ne tenê ye îslemîyetê, pir girîng û xesas in. Hemû ji, zanebûneka mazin ji mirov dixweze dii deme nivîsandinê de. Dîrok, civaknasî û dîroke hizir an ji bi navekî din dîroke felsefe yanî ye têgihiştinê ji divêt ku baş û qanc were zanin. demên ku buhurîne yên pêşketin û têgihiştinan divêt ku werine zanîn. Îslemîyet, çawa ku me ji bo filehiyê got, çand û kevneşopîye li ber diclê ji xwe re esas girtiye di derketine xwe de, her weha mirov divêt ku ji îslemîyetê bêje. Îslemiyêt ji, bi wê çand û kevneşopîyê û têgihiştine wê derdikeve. Dîroke wê ye li rojhilat hata deme Nebî Nuh diçê. Musulmanak deme ku dîroke îslemê têne ser ziman, ji deme adam û hawa dest pê dike û têne deme Nebî Nuh û ji wir ji dest pê dike û têne hata deme Birehim xelîl. Her weha têne ser ziman. Ev awayê şîrovekirinê, deme ku mirov bi îslemê re şrove bike, hingî, divêt ku mirov zanibe, ne belesebep e. Hinek sedemên wê yên pir girîng hene ku divêt ku mirov wê bi dîroke pêşketin têgihiştinê re fahm bike. Deme derketine Îslemîyetê, demeke ku mirov weke demeke ku zore heya karê bêne ser ziman. Lê berî ku em deme derketine îslemyetê bênine ser ziman, divêt ku mirov hinekî li ser dîroke ji bisekinê û bêne ser ziman. Ev yek, her weha di vir de pir girîng e, ku mirov fahm bike û têbigihê.
      Li ser dîrokê, deme ku mirov dihizirê, mirov dîrokeke pêşketin pir mazin û dirêj dibîne. Dîroke pêşketinê bi têgihiştin, ji deme sumeriyan dest pê dike. Deme sumeriyan, demeke ku mirov ji aliyê berdiclê û berfiratê ve bêne û fahm bike ya. Ji vir ve, fahm kirin û têgihiştine wê pir girîng û pêdivî ji pê heya. Di deme sumeriyan de, ji aliyê hizir ve, pêşketineke mazin ye hizir heya. Wê pêşketinê di demê de hin bi hin demên pêşketinê bi têgihiştin buhurandina deme aqil. Deme aqil, ku mirov teye de, hingî, mirov wê kevneşopîye ku wê bibe hîmê pêşketinê demên berê mirov dibîne. Di deme sumeriyan de hata gehana deme Nebî Nuh, demeke pêşketiyê ye ku bi pêşketine deme şaristaniyê pêşketine hizir û pêre ji têgihiştinê ya. Bi vê yekê re, her weha pêşketin, êdî mazin dibe û derdikeve. Lê di deme Nebî Nuh de demeke nû biaqil êdî dest pê dike. Ew dem ji, bi Nebî Nuh re dest pê dike. Bi vê yekê re, mirov karê bêje ku deme aqil b Nebî Nuh re dest pê dike. Her weha demên pêşketinê bitêgihiştin êdî hebûne xwe berdewam dikin û ber deme me tên. Ji deme Nebî Nuh hata hatina deme Birehim Xelîl ji, demeke ku mriov pêşketinên wê yên her demî bi aqil bêne ser ziman e. Di deme Birehim Xelîl de, demeke aqil ye nû diafirê. Bi wê demê re, êdî hebûne xwûdê bi aqil tê naskirin. Mirov, êdî xwûdê nas dikin. Bi wê naskirinê re, êdî li jiyanê ji, demne nû yên afirandinê û hizirkirinê dest pê dikin. Ew demên pêşketin û têgihiştinê, demne ku mirov weke kifşkar bêne ser ziman. Her weha mirov bêne ser ziman wê ne xalat bê. Bi vê yekê re, wê rastî, hê baştir were têgihiştin. Bi vê yekê û pêşketinê û awayê wê re, li ber keviye diclê û li ber keviye firatê ji, êdî bitêgihiştin ev awayê pêşketinê hebûne berdewam dike û di demê de ji, binirx hizir, çand û kevneşopîye xwe diafirêne. Bi vê yekê re, êdî mirov karê bêje ku demne afiriîne û êdî wê di jiyanê de di demên pêş de serwer ji bibin. Ji xwe, ye ku di demên piştre dibe ji ev yek bixwe ya. Piştî Nebî Nuh re, deme Birehim Xelîl bi vê yekê û pêşketinê, ew awayê têgihiştinê yê ku afirandiya ji, êdî di demê de dirokê de dibe kifşkar. Bi vê yekê re di deme de, hata ku dem hatiya wê deme Birehim Xelîl, ji xwe bi êzîditiyê re oleke yek-xwûdayî ku mirov weke oleke semewî ji bêne ser ziman derketiya û li berdiclê û berfiratê li jiyane wê serwer bûya. Bi vê yekê, ol afiriya û pergalaka mazin bi têgihiştine afirandi ya. Piştre, ne bi gelekî re, êdî deme derketine cuhutiyê tê û ew ji weke demeke wê pêşketinê derdikeve. Bi vê yekê re, êdî demeke nû di afirê. Derketine cuhutiyê, dîrokî hizir bi ye olî re di qada hebûne têgihiştine bi pergal weke ku kiriya yek. Bi vê yekê, êdî demên demên derdikevin û pêşketinên di xwe de derdixin. Piştî cuhutiyê re, demên pêşketinê awayekê ku mirov bi du xosletan bêne ser ziman derdikevin. Ew herdû xoslet ji, êdî hin bi hin derketine felsefê û olê, bihizir di rex hevdû de pêşketine wan e. Her weha mirov karê deme piştre bêne ser ziman. Bi vê yekê, dem tên û digihine demên sadsala 7. min û 6. min yên berî zayînê. Bi vê yekê re, di van deman pişt wan re de, pêşketineke mazin ye ku mirov pir mazin bêne ser ziman derdikeve. Hizir, ji pergala olî cuda pergala diafirêne. Ol ji, ji dîroke hizir cuda bihizir û têgihiştine di xwe de pergala xwe ye teolojik diafirêne. Bi vê yekê re dem tê deme derketine Filehiyê û êdî filehi weke deme olî ye vê demê û pêşketine bitêgihiştin e. Her weha dem û dîrok tê berçavan.
     Bi derketine Filehiyê re, êdî demeke nû ye hizir ji, diafirêne. ol, ji felsefê cuda bifelsefe xwe pêş diekve û dîroke xwe di nivîsêne. Ol, êdî dibe ole deme aqil. Aqil, êdî bivac pêş dikeve. ol, êdî di vê demê de xwe biaqil û vac têne ser ziman. Bi vê yekê, êdî demeke pêşketinê ye wê ye mazin dest pê dike û pêş ji dikeve. Bi vê yekê re, êdî dîroke olê ji, hebûne mazin têne ser ziman. Dîroke olê, bi ye hizir re di pêşketin û têgihiştine berdiclê û berfratê re dibe xwediyê kevneşopîyeke bi heman awayê ku biaqil pêşketi ya. Bi vê yekê her weha mirov karê bêne ser ziman. Deme derketine ole filehiyê, demeke aqil ye pêşketiya. Di wê demê de ji deme Li berdiclê û firatê ji deme Mediya û ji li Anatolia ji deme Girekê, demeke felsefê ye mazin pêşketi ya. Gelek ancamên wan yên ku demên piştre pir mazin kifş dikin hene. Bi vê yekê re, pêşketine wan hebûne xwe berdewam dike. Piştî derketine ole filehiyê, êdî hin bi hin dem tê deme derketine ol Îslamê ji. Wê Îslam ji, ne bi gelekî re êdî wê derkeve. Ole Îslamê, piştî ole filehiyê re bi 600 salî piştre deridkeve. Lê di wê demê û navbarê de pir pêşketinên din yên olî ji hene. Mînaq, li berdiclê li Mêrdînê derketine Manî, mirov karê her weha di wê navberê de bêne ser ziman û li ser bisekinê. Manî bitêgihiştine xwe ye ku danî hole re, demên filehiyê yên ku pêş dikevin, hata derketine îslamê, pir mazin bi bandûr dike. bandûra Hizre manî, bi vê yekê, mirov nikarê bêje ku li derketine deme îslamê ji nîn e. Bihiizir û têgihiştin, manî, bi wê wê têgihiştin û kevneşopîye pêşketî ye li berdiclê derdikeve. Bi vê yekê re, pişt Manî re, aligirên wî, pergalaka olî ye li gor deme ji diafirênin. Li gor wê bidest afirandina hizir dikin û li gor wê hizrê ji, bidest perwerde kirinê ji dikin. Bivê yekê re, rewşeke ku herêmê bigiştî ji binî ve bi bandûr dike û diguharanê afirîya. Manî, her weha divêt ku mrov bêje, di hizre xwe de xwediyê pergalaka ku bihizir, lê li ser hîmê têgihiştine ava ya, afirandi ya. pergala wî, di hizre xwe de, rastiya mirov û civakê di xwezê de bihizreke aşitiyê dihildê dest. Bi vê yekê, herêm, demeke dirêj bi wê ji pêş dikeve. Di wê navberê de, filehi ji, li herême pêşketiya. Herdû olî ji, yanî filehi û manîcî ji, pêşketiya. Lê ole Zerdeşt ji, ji deme berê hebûne xwe, weke hebûneke sereke dide berdewam kirin. Bi vê yekê, dem tê deme derketine Îslemîyetê. Dem, ku tê deme Îslemiyetê, êdî îslemîyet derdikeve û demeke nû pêre dest pê dike. Bi vê yekê re êdî em divêt ku ji vir pê de dîroke îslemîyetê bênine ser ziman.
    Îslemîyet, weke ku me di serê beşê de ji got, li nîvgirava araba derdikeve û pêşketine xwe berdewam dike. Li wir, li cihê ku îslemîyet lê derdikeve, çandaka cuda bihizir û têgihiştine xwe re heya. Ew ji, ji deme misre kevne hata wê bi dîrok û hebûn e. Her weha mirov karê wê bêne ser ziman. Kevneşopîyeke wê ji heya. Ji dêla hizre yek-xwûdatiyê, firewûnan çandaka ku xwe têde xwûda denezandina diafirênin û didênine hole li pêşiye mirovan ku erê bikin û li gor wê bijîn. Bi  derketine îslemîyetê re, demeke nû ji bo wê çandê ji dest pê dike. Şert û merc, li gor wê çandê li pêştir in. Bi vê yekê, mirov karê bêje ku hizre civakatiya pêşketiya û nirxên wê ji, hinekî pêşketina. Bi vê yekê re, tenê hewceyî bi pergalbûnê heya. Ole îslamê, bi vê yekê derdikeve. Wê ev yek anîbana bicih.Îslemêyet, demeke nû ye, li herême bigiştî. Mirov karê, weke demeke nû ye wê kevneşopîye li berdiclê û ber firatê ye pêşketiye ji bêne ser ziman. Bi vê yekê re, dîroke olî ji, xwe digihêne demeke nû. Hz. Mihammed, deme ku tê û hizre xwe têne ser ziman, hingî, ew di serê xwe de bitêgoihiştin e. Wî hizre berdiclê pir mazin dîtine û fahm kiriya. Di wê deme ku karwantî dikir de, diçê wir û li wanderan ji dimêne û wanderan bitêgihiştine nas dike û têdigihê. Deme ku her weha wê têgihiştine û pêşketinê bi kevneşopîye wê re dibîne û fahm dike, êdî ne baş û xalatiya li cihê ku lê dijî li nîvgrava araba dibîne, Bi vê yekê re, êdî hin bi hin, bi dîtine xwe re, hizre xwe di serê xwe de çêdike û piştre bi demekê re êdî wê hizre xwe bidest anîna ser ziman ji dike. Her anîna wî ya ser ziman, hizreke îslamê diafirêne. Bi vê yekê re, êdî ew hin bi hin hizre xwe ye olî diafirêne. Piştre, ew navê "xwûdê" têne ser ziman û li ser herkesbûna xwûdê re, hêkel û putên ku hene û ji wan re parastin tê kirin, ew li ber wan dirabê. Bi vê yekê, ev dem û pêvajo, bixwe, weke ye derketine birehim Xelîl li ber Nemrut û putên wî tê berçavan. Deme ku ew navê xwûdê têne ser ziman û li gor wî wê çawa bê jîn kirin ku wê ji têne ser ziman, êdî ole lslamê bixwe ew têne ser ziman. Bi vê yekê re, êdî di demeke kin de ew hizre xwe têne ser ziman û bi navê îslamê bi nav dike. Li nîvgrava araba, li ber wî rabûn çêdibe. Êdî demên ku îslam xwe pê bide erêkirin ku di serê de bi şer in, dest pê dikin. Di serê destpêkê de, ji şerê bedîr hata ku tê şerê uhudê, demeke şer di destpêka îslamê de dibe. Lê piştre xwe dide erêkirin. Piştre, her ku çend şerê dawiyê yê uhudê winda ji dike, lê bi "peymana xudebye", ye ku di naqabîna musulmanan û mekkîyan de dibe, piştre dibe bingihê pêşketin û belavbûna musulmantiyê ji. Êdî piştre ku mekkebi tevahî dibe musulman, êdî dore wê dibe. Musulman. Hz. Muhammed, hizreke wî ye ku dixwezê ku bi riyaka aşîtî herkesekî dewetî musulmantiyê bike ya. Bi vê yekê, bi "elçiyan" re nemayan ji key û herêmên derve ji rêveberên wan re rê dike. Lê deme ku di rê de li ber Bizansê elçiyê ku hatii şandin tê kuştin, êdî ev yek dibe sedeme şer û piştre ew ji, bi xwe re pêvajoyaka şer bi navê "fetihkirinê" bixwe re têne.
    Piştî vê demê re, êdî demne şer yên din di dîroke îslamê de rû didin. Îslamîyet, ku mirov diroke wê bêne ser ziman. Ji bilî şerên destpêkê yên îslamê xwe dana erêkirinê pêde, di deme Hz. Muhammed de wilo zêde şer nabin. Hz. Mihammed bixwe ji, Nêzîkatiya ne li ser şer ava dike. Li ser nêzîkatiyaka aştitiyê ava dika. Bi vê yekê re, deme xwe wilo jîn dike. Bi vê yekê re deme wî ji ku di nav de hinek pişt deme wî re ji, demne bêşer in. Weke Deme "asra siadate" ji têne bi nav kirin, ev dem. Her weha demne wilo ne. Lê piştî wî re, êdî hin bi hin, demên şer yên bi armanca "fetih"kirinê dest pê dikin. Demên fetihkirinê, bi Abû sufyan re dest pê dike û piştre hata deme Abasiyan, her weha berdewam dike. Deme Abasiyan, demeke teybet e, di deme îslemiyetê de. Her weha mirov divêt ku mirov hine pir mazin li ser wê demê bisekinê. Ev dem, deme Abasiyan, demeke ku xata riya pêşketinê ye demên piştre ye îslamê ji kifş dikin. Bi vê yekê, her weha mirov karê bêne ser ziman. Bi vê yekê re, hê berî deme Abasiyan, lê piştî deme Hz. Mihammed, demeke şer ye şerên desthilatdariyê di îslamê de dest pê dike.Hersê xelîfeyên piştî Hz. Mihammed re, yên weke Alî, Omer bi ecelê xwe nemir in. Ew têne kuştin. Ev kuştin, hemû yên bi armanca hatina desthilatdariyê ne. Piştre ji, ev şer berdewam dikin. Bi vê yekê, êdî ole îslamê, weke oleke weke hizreke desthilatdariyê tê hildan dest û pê şer tê kirin. Piştre Kuştin Hasan-Huseyîn ji, weke pêvajoyaka din ye berdewam wê şerê naqabîna hêzên di îslamê de afirî ne, û dixwezin ku bibîne rêveber di îslamê de. Di serê destpêka îslamê de, ji ber ku her weha rwş derdikevin, êdî mirovên ku derdikevin û hzire xwe tênine ser ziman û vê yekê rast nabîn ji hene. Bi vê yekê, hê di serî de mezhebên weke Malîkî, hembelî û Şafiî derdikevin. Piştre bi kuştina Hasan-Huseyîn re, êdî Mezhebe Şiî(şîa) ji derdikeve. Bi vê yekê re, di hizre xwe de qatbûn çêdibe.
     Di vir de, divêt ku em çend gotinan li ser Abasiyan ji bênine ser ziman. Ew Împaratoriya pêşî di îslemîyetê de ava dikin. Lê ew, çend ku di demên xwe yên pêş de hinek bi Hizre Hz. Muhammed dest pê dikin ji, piştre bi kevneşopîye xwe ye ku ji demên berê heya demên xwe yên ku duvre tên jîn dikin. Hz. Muhammed, pir qadarakî mazin da jinê wî dixwest ku wekhevbûnak pê re di jiyanê de bibe. Bi vê yekê, deme destpêka xwe dike, bi şermazarkirina  bindardkirina keçzarokên dike. Ew, wê çandê ku binard dike şermazar dike. Lê pişt wî re ew çand, hebûne xwe bi "recm"ê re berdewam dike. Jîn, êdî ji demên berê, lê bi awayekî din êdî jiyane xwe berdewam dike. cihe wê, dise ne li nav civakê li pêş tê nîşandin. Bi vê yekê re, windakirina mazin îslemîyet ye pêşî jîn dike. Lê di rastiyê de, di îslemîyetê de, cihekî mazin yê bi nirx Hz. Mihammed daya jinê, di hizre xwe de. Divêt ku mirov vê yekê bi teybet bêne ser ziman. Weke, her pênc ferzên îslamê hacê, mêjê, zêkatê û bawerkirina li xwûdê, wî, di hizre xwe de di heman astê de cih daya jinê di nêzîkatiye xwe de. Divêt ku di serî de, ev yek pir baş û qanc were kifşkirin. Îslemîyet, di aslê xwe de, serwerbûna wê pergala baweri û hizir ye ku li ber diclê pêşketiya ya. Wê pergalê, bi Nebî Nuh re hebûna xwe berdewam kir û Birehim Xelîl re demeke mazin ye têgihiştinê jîn kir û piştre ji di qada olitiyê de bi cuhutiyê û filehiyê re hinek pêvajoyên ku mirov bi wan ji bêne ser ziman jîn kirin. Bi vê yekê êdî mazin dibe û dibe oleke mazin ye cihanî. Êdî li herême xwe di serê de li cihanê pêvajoyên pêşketin kifş dike. Çanda berdiclê û berfiratê, her weha di wê de ji pir mazin di demên piştre bi her awayê kifşkar a.

çapkirin