ÊLÎ HERÎRÎ Û FELSEFE WÎ Û TEGIHIŞTINA DEMÊN BERÊ YE DI FELSEFE WÎ DE Û NEZÎKATIYA WÎ YE CIVAKÎ Û CIVAKNASÎ YE BI PERGAL YE BI PÊŞKETIN Û TÊGIHIŞTINA KURMANCI RE XWEDIYÊ DÎROKEKE KEVN E.. 

Abdusamet Yigit

 
  
 
   ..""..Êlî Herîrî, ku mirov deme wî têne ser ziman, mirov pir pêşketine mazin bi wî re dibîne.Bi vê yekê re, ku mirov demên piştî wî ji têne ser ziman, mirov pêşketinekê têne ser ziman. Piştî xwe re, wî bandûraka mazin li zanistên ku afirîna û hatina kiriya.Hizre wî, di wan de pir pêşketinên mazin kirina. Wî, bi vê yekê, demên pişt xwe re bi hzire xwe re pir mazin kifşkirinaka mazin kiriya.Di serî de wî demeke bi aqilê ku bivac di olê de pêş xistiya, li gor deme xwe di wê heyemê de.Wî, di aqil bivac de hest ji mazin bi awayê gotinê re bicih kir.Bi vê yekê re deme ku mirov wî kifş bike, mirov divêt ku pêşî rastiya wî bêne ser ziman, hingî, wê ew kifşkirinên bi wî re rast û pak werine ser ziman. Ew dem, demne ku aqil êdî dem bi dem di pêşketinê de weyn dileyizê ya.Aqil, bi weyn di nav xalkê de ji dileyize. Aqilê mirov, di jiyanê de êdî serwer e. Di demeke ku aqilê mirov li jiyanê serwer e, Êlî Herîrî derdikeve û têne ser ziman û wê deme biaqilê ku serwer li jiyanê bi têgihiştineke ku vê yekê di xwe de û di demê de kur bike diaxivê û têne ser ziman.Bi vê yekê, ew demeke di aqilê bivac de.Êlî Herîrî, ji ber çi wilqasî navê wî derket.Ji ber ku Hizre wî ne tenê Li Kurdistanê, li herême rojhilat bigiştî bi bandûr bû.Di hizre musulmanetiyê de wî demeke nû bi xwe re anî. Ev yek, divêt ku were dîtin. Ew bi vê yekê, ne tenê zanistekî kurd yê Kurdistanî bû, ew zanistekî herêmî yê ol ji bû.Malbata wî ji, bi kevneşopî bû.Şêx bûn û serwerbûn, li Kurdistanê.Bi vê yekê ji, di mazinbûna wî de hinekî weyn leyist. Êlî Herîrî li Cizîre bota û li dore wê mazin bû.Xwandina xwe ji li wir li cihê ku lê mazin bû kir. Bi vê yekê, ew biaqilê xwe li wir mazin bû.Wî têgihiştine xwe li wir mazin kir. Wî, Ew hizre bi pergal ku hîmê wê bi Nebî Nuh û Birehim xelîl re dihata ser ziman ji, têgihiştibû û fahmkiribû. Bi vê yekê, ew deme ku hizre xwe têne ser ziman, li gor wê û wê yekê têne ser ziman.Ne li gor hizrên ku afirî ne û bi pergal in yên rêveberan têne ser ziman.Bi vê yekê ve girêdayî, mirov karê tiştekî din ji bêne ser ziman. Ew deme ku hizre xwe ye bi bawer têne ser ziman li Baxdayê, li wir ji ber vê yekê rastî gelek bertekan têt. Gelek rexne ji lê têne girtin. Hêm ji bo zimanê wî û hem ji ji bo rexnên wî. Lê ew ji yan xwe nayê xwere. Ew di serî de çawa têne ser ziman, piştre ji wilo têne ser ziman. Bi vê yekê, êdî rewşeke mazin bi wî re li Baxdayê di afirê û wî di wê demê de derxine pêşiya zanistan ku wî û hizre wî şîrove bikin û li ser bigihine hizrekê.Deme ku wî derxine ber zanistan ji, çend ku ew pêr dikevine nîqaşê de, ti kesek bi zanebûna wî nikarê.Êdî ye wî rast dibînin û dev jê diberdin. Piştre êdî ew mirovên ku ew derxistine pêşîya wan ji, têne ber wî û rêzeke mazin jê re didine nîşandin.Bi vê yekê, êdî ew li wir ji, bi rasti û mazinbûna xwe û ye hizre xwe tê nas kirin di nav xalkê de.   
     Êlî Herîr, her weha li wir ji mazin dibe.Hizre wî, li wir ji, êdî tê naskirin û zanîn. Bi vê yekê re, li herême weke zanistekî mazin yê olî ji êdî tê naskirin.Bandûra hizre wî ye di olê de pir mazin e. Divêt ku mirov wê bandûra wî bi teybet bêne ser ziman.Nêzîkatiya Êlî herirî ye hizrî ji, divêt ku em çend gotinan li ser vebêjin.Ji ber ku ev ji her weha pir giring e. Wî, di nêzîkatiya xwe y hizrî de, hertimî aqil bivac derxiste pêş û anî ser ziman.Bi vê yekê li ser zanebûna mirov û aqilê mirov sekinî. Li ser jiyana mirov ye ku dijî û çawa divêt ku bijî ji serî wastand.Di jiyanê debikar anîna aqil ji, ku mirov lê dimeyîzenê û rastiya wî fahmdike, mirov dibîne ku serî li ser wastandiya.Di hizre wî de mirov û bawer, jiyan û mirov, kevneşopî û nirx bi pergal hatina ser ziman.Mirov û hizre wî û pêşketine wî di hizre wî de û di aninîye wî ye li ser ziman de cihekî teybet digirê.Wî di hizre xwe de pir girîngî daya mirovan û pêşketina wan.Mirov vê yekê, ji jiyana wî ya ku li dergaha wî bi mînaq fêr dibe.Wî di dergaha xwe de hertimî, mirovên ku perwerde dida wan digirt.Bi vê yekê, weke ku di nav xalkê de tê gotin, "bi sadan feqihên wî yên li cem dixwandin hebûn".Bi vê yekê, jiyana wî hebû.Wî, jiyana xwe bi tevahî dabûbû ilm û pêşketinê.Li her herême ku diçiyê de ji, weha bi van xosletên xwe tê naskirin.Li Cizîre bota ji, li cem mîrê bota maya.Li wir ji, di deme ku maya de, bi qasî ku em ji vegotinên ku di nav xalkê de liser wî divebêjin fêrdibin, wî li wir ji, perwerde kiriya.Li wir, di deme ku maya de, li cem tirba Nebî Nuh maya û li wir bi rojan di rewşeke ku bi perwerde dike re maya.Mirov, vê yekê her weha pir baş fêrdibe ji vegotinên di derbarê wî de.
      Deme pişt wî re deme ku mirov pir girîngiyê didine aqil e. Bi vê yekê aqil derdikeve pêş.Bi vê yekê re têgihiştine wî ji bi hzire wî re derdikeve pêş.Di vir de, mirov karê vê yekê bêje.Di asta têgihiştinê de di hizrên ku dihatina ser ziman de, fêrbûn hebû.Bi vê yekê re, axlabe ji, di jiyana li ber diclê de li Cizîre bota, girîngiyeke pir mazin ji watekirin û bi pê re bitgihiştinê re hebû.Pir li ser wê dihata sekinandin. Li ser pir dihata axiftin ji. Her hizre ku dihata ser ziman, di civatên mîr de hertimî dihatina ser ziman. Bi vê yekê, mirov karê bêje ku demeke aqil di wê demê heya. Lê ev deme aqil, ne tenê demeke ku mirov têde aqil bivac kifş bike ya. Deme ku di têgihiştin û hzire wê de ya. Di qada hizir de, her nîqaş û nîqaşkirinên ku dibin ji, di hizir de li ser hebûne têgihiştinê ya. Bi vê yekê, li berdiclê, ku baweri ji tê ser ziman, têde û di nîqaşkirinên wê de hinekî li têgihiştine û asta wê dihata lêgerîn.Baweri, li berdiclê, ji wê demê pêde, ku lê dihata hizirkirin û li ser hizir dihata ser ziman, têde li têgihiştinekê lê dihata lêgerîn. Xosletên bêja baweriya ye deme piştî Êlî Herîrî de li ser hebûne lêgerîne têgihiştine hizir biaqil e. Di vê yekê de, di hizir kirinê de ji hertimî hizre Nebî Nuh û baweriya wî û awayê baweriya wî li ser dihata hizirkirin. Êlî Herîr bixwe ji, ji vê demê û hizirkirin û têgihiştine wê re bi xwe re astakê têne ser ziman. Bi vê yekê, girîngiye Êlî herîrî mazin derdikeve hiole. Girîngiye wî bi hizir û her weha bi vê yekê û têgihiştine bi baweriya wî derdikeve hole û tê zanîn di nav xalkê de.Ku mirov her weha demeke hizir bi vê yekê re û bi Êlî herîrî re kifş dike, di rastiyê de divêt ku em di wê têgihiştinê de bin ku em demeke nû ye ku pêş dike ye hizir û têgihiştinê ji bi xoslet û hebûne xwe re tênine ser ziman. Bi vê yekê re, divêt ku em bêjin, kifşkirin û têgihiştine Êlî Herîrî fahm kirin û têgihiştin ji ji bo wê demê pir girîng e. Bi vê yekê, divêt ku em hinekî li ser bisekin in.Bi vê yekê re, demeke nû ku li Kurdistanê di afirê, mirov têne ser ziman. Êlî Herîrî ne tenê bihizir awayê hizre xwe re xosletekî wê demê ya. Ji xaynî wê ji, ew xosletên wê demê pir têne ser ziman. Jiyana wî bi vê yekê, her weha divêt ku bi xosletên deme xwe re werine têgihiştin û ser ziman.
     Bi deme Êlî Herîrî re û  bi rêveberiya Merwaniyan re li Kurdistanê demeke nû bi xosletên xwe re diafirê. Bi vê yekê re, di têgihiştin û baweri olî de ji demeke nû diafirê. Aqil derdikeve pêş. Hizir û hest hinekî dî ji bi aqil têne ser ziman. Bi vê yekê re nêzîkatiyên wêjeyî pir mazin derdikevine pêş. Civat, weke ku di qasra mîr de ji rêvebertiyê re bigihînê dikin, ji vê yekê re ji, bi hizir û çîrok û dîrokên ku têne vegotin û ser ziman re, ji vê yekê re bingeh û pêşengtiyê dike. civat, di civakê de cihne ku çand û hizir têde têne parastin in. Her weha divêt ku mirov civatan pir mazin û bi rêz bêne ser ziman. Di deme Salahadînê Eyûbî de ev yek her weha bêhtir bi girîngî derdikeve pêş. Di wê de, ku mirov li qasr û jiyana mirovan dimeyîzenê û li axiftin û vegotinên di nav wan de dimeyîzenê, mirov vê yekê pir mazin dibîne. Deme Salahadînê Eyûbî, demeke ku mirov bêje, êdî aqil bi vac di olê de serwer e. Ew ji vê demê re rêvebertiyê dike. Nêzîkatiyên xwe yên bi bawerî di wê demê têne ser ziman. Di demeke wilo de mirov wê çawa jîn bibe, ev yek, her weha bi wî re xwe dide ser rû di wê heyemê, de bi wî re. Piştî çûna wî ya li ser Kudusê û bi serketine wî ji, êdî weke ku ew nêzîkatiya wî bi jiyana wî re û bi serketinên wî re tê ser ziman. Bi vê yekê, êdî rewşe nû li herême bi vê yekê diafirê. Ew bizane têne ser zima ji. Ev yek di nav xalkê de tê zanîn. Piştî serketine wî re, ew êdî di vegerihê Kurdistanê li qasra xwe bicih dibe û êdî jiyana xwe ya asayî dide berdewam kirin. Ew jiyanaka pir safî dijî. Lê bi wê serketin û naskirina wî re, êdî ew li Kurdistanê bigiştî weke ku hebûne xwe serwerbûya. Bi vê yekê re mirov karê bêje û weke tê gotin ji "deme Eyûbîyan" dest pê dike li Kurdistanê. Di wê demê de, hizir û bawerî biaqil tê birêxistin kirin. Di baweri û dilê Salahadînê Eyûbî de Birehim Xelîl xwediyê cihekî teybet bû. Bi vê yekê, ew li wir li dore wir bicih dibe. Kalkê wi ji li wir bicih bûya. Li wir, ew bi Kurdistanê re hata bi nîvgirava araban ji ew serwer e. Navê wî heya. Ew weke Xalifê deme xwe ya. Li Kurdistanê ji, piştî deme Nebî  Nuh re û Birehim Xelîl re êdî bahsa deme Salhadînê Eyûbî bi bawerî ji tê kirin. Her weha ew pir mazin dibe.   
       Li Kurdistanê pêşketin di xwe de bihizir diafirê û di asta têgihiştineke mazin de ya. Mirovên zane û zanist yên weke Êlî Herîrî piştre ji derdikevin. Bandûra wan, mazin dibe li ser civaka kurd. Dergah, di vir de, divêt ku mirov bi çend gotinan ji bê, bahsa wan bike. Ji ber ku di bingeh û hîmê zanistiyê, perwerdekirin û her weha derketina zanistan û mirovên mazin de xwediyê weyneke pir mazin ku mirov bêne ser ziman. Bi vê yekê, divêt ku mirov pir li ser bisekinê. Dergahtî, li Kurdistanê, berî derketine musulmanetiyê ji hebûn. Lê di deme musulmanetiyê de ji biwate dibin û di pêşketine civakê de dibine cihne pir mazin û gîring. Deme ku mirov bahsa dergaha bike, divêt ku mirov ji bîr neke û bêje ku gelek nirx, kevneşopî û hizir di wanderan de heya. Dîrokeke wanderan ji bi vî awayî heya. Pîrozî û bawerî, bi hev re di wanderan de bi pergal li ser lingan e. Ti kesek ji wê yekê re nabêje na. Herkesek, ku kî ji bê, rêze xwe ji wanderan re dide nîşandin. Her weha divêt ku mirov bêne ser ziman. Di nav civaka kurd de li Kurdistanê dergah û qasr, du cihên ku mirov pir li ser bisekinê ya. Du cihe ku bi dîrok û şop in. Wan herdu cihan dervî kurdan di nav xalkê din yên herême de ji bandûra xwe kirina û di nav wan de bi heman awayê bicih bûna. Bi vê yekê, divêt ku mirov bêne ser ziman. Lê dergah li Kurdistanê, pir bêhti bi wate ne.
      Piştî deme Salahadîn Eyûbî re li Kurdistanê, demeke nû bi xosletên xwe re diafirê. Deme ku mirov weke deme mazin ye pêşketine hizir bêne ser ziman derdiekve. Li herêmê bigiştî li dorjhilat her weha piştre demek dest pê dike. Mirovên weke Îbnî Sîna û Îbnî Ruşt ji derdikevin. Mirovên weke Îbnî Haldûn ji piştre derdikevin. Ew ji bandûraka wan li ser herême wan çêdibe. Di pêşketine herême xwe de dibine xwediyê weyneke ji. Bi vê yekê, êdî emê bahsa derketin zanist û deme aqil bi tîgihiştin bikin. Di vê demê de, pir nexweşî ji derdikevin. Mirovên ku navê wan weke zanistên herême ne, bi hizre xwe re di nav xalkê de hene ji, yên weke Halacê Mensûr ji derdikevin. Bi vê yekê, mirov karê bêje ku şereke êdî di qada aqil de li herême dest pê dike. Bi vê yekê, li herême pir pêşketinên mazin dibin. Herêm, êdî di hizir de mazin bidest pêşketinê dike. Li herême, pergalaka xweza ye civakî biaqil hin bi hin ji tê ava kirin. Dem, ku tê deme sadsala 11. min û 12. min wan, êdî di pêşketine hizir de ji, hizrên jev cuda derdikevin. Lê her hizre ku tê ser ziman ji, pir kur li ser tê axiftin û hizrên mazin bi kurahî têne ser ziman. Yên ku di olê de di baweriyê de aqil derdixine pêş, weke Îbnî Haldun dikevine şerekî hizrî de. Zanistên weke Îbnî Haldûn aninberçaviyê di hizre xwe de biaqil derdixine pêş û li ser dikevine nîqaşan de ji bi zanist û mirovên deme xwe re di wê heyeme de.Yên ku di ol û baweriyê de li dijî wî hizreke ne aninberçaviyê derdixine pêş û bidil dihizirin ji, derdikevin û ew ji dibêjin ku "rasti neya ku li berçav e". Bi vê yekê, di qada têgihiştinî de nîqaş û dan herdûbûnak ji dibe. Lê hizir, deme ku pêş dikeve. ji mirov dixweze ku mirov jiyanê li gor wê û hebûn û awayê wê yê ku heya têbigihê û fahm bike. Bi vê yekê re, dinyewî di hizir de bi hizir re derdikeve pêş.Lê li ber wê ji ixrewî ji dibe û derdikeve pêş.Di van herdû aliyên hizir de, li ser olê hizirandin tê kirin.Ol, ji ber ku li rojhilata navîn, xwediyê dîrokeke pir dîrêj û kur e, êdî her hizirandin ji, dervî wê nabe. Li rojava, her weha dîrokeke mazin bi hizir kur nîn e, ji ber vê yekê ji, çi awayê hizir di wê demê de bû, li gor wê xwe afirandin ji, rojhilat digihêne deme ronansansê. Rojhilat, weke ku hê di xewê de bê dibe, li ber vê yekê. Lê rojhilat di serê xwe de pir zanebûnê dihilêne.Bi vê yekê mirov karê bêje ku rojhilat pir mazin bihizir di serê xwe de.
       PIştî deme sadsala 12. min û 13. min ji, êdî deme hizir bi her awayê rengê xwe dide der. Ji gelek aliyan ve di qada hizir de pêşketin derdikevin. Cizîre bota, serê xwe di rakê. Ew ji di wê demê de pir pêşketiya. Di xwe de bi dîrokeke ku jîn kirî û pir bi hizir dijî. Haya wê demê, ewder weke navendeke perwerdeyê ji bi hebûne dijî.Piştî Êlî Herîrî re, gelek zanistên deme derdikevin. Hemû ji hizre tênine ser ziman. Mirovên weke Şêx Teymiyê haranî derdikevin. Ew pir di nîvîsênin û tênin ser ziman. Hizre wan li ser xalkê bandûra wê heya. Şêx Teymiyê Haranî li Haranê li Rihayê derdikevê. Zanbûna wî ji mazin e. Ew ji li gor zanebûne demê jîn dibin. Lê pişt wan re bi hinekî re mirovên weke Meleyê Cizîrî derdikevin. Piştî wî re yên Weke Feqiyê Teyran derdikevin. Î ro ji, di roje me de ji wan re weke hinek "helbestvan"ne têne binavkirin. Di rastiyê de ew ne helbestvan in. Ew zanistne pir mazin yê deme xwe ne. Ji bo gelekî ku li ser serê wî pêvajoyên bişavtinê hebin, zanistên wî weke zanistan bêne ser ziman û wilo bêne erêkirin, wê li gor wan hêzên ku wan pêvajoyên bişavtinê dimêşîn in wê ne rast bê. Ji ber vê yekê ji rastiya wan dûr anîna ser ziman, têgihiştineke di hîmê pêvajoyên bişavtinê de ya. Deme ku ji wan bê gotin ew zanist in ji û hizre wan ji heya û wan hizre mazin anîya ser ziman, êdî wê bê pirsîn ku ka wan çi hizir bi çi awayê û çawa anîya ser ziman. Ev yek, ku di nav xalkê ku li ser bişavtin heya bê zanîn ji, wê di cih de wan pêvajoyên bişavtinê vala derve. Di vê yekê de, ji bo hêzê ku vê yekê dikin û bişavtinê dimşênin, serketineke mazin ku weke ku tênine ser ziman bi wî xalkê û gelî bidine erê kirin û pejirandin. Bi kurdan ji her weha ew yek di demê de dana erêkirin. Bi vê yekê, êdî tê kurd li ser jiyan û hizre wan bidest lêkolîne ne kiriya.Li ser jiyan û hizre Meleyê Cizîrî û Feqiyê teyran, ka kê lêkolîneke bi hizir û felsefe kiriya. Felsefe wî kê hewldaya ku bênine ser ziman? Ev rastiyaka ku hatiya erê kirin. Ev gotina me, tenê mînaqaka. Weke van zanistên mazin gelek zanistên din ji yên kurdan hene ku kurd bixwe ji navê wan nizanin. An ji zanin, lê ne weke yên xwe zanin.  Ji ber çi deme ku me bidest anîna ser ziman ye meleyê Cizîrî û Feqiyê Teyran kir û me her weha di vir de ev yek anî ser ziman? Ji ber ku rasti, hizir, dem û hebûne van mirovan vê yekê pir mazin û bixweza dide ber çavên me. Bi me, wê bi van zanistên me, wê ev rastî çêtir her weha ku li ser wan bê hizirandin wê bê dîtin.Ev yek, her weha gîring e, ku em di vir de bi vê yekê bênine ser ziman. Divêt k mirov pir ji li ser bisekinê. Lê li ser sekinandin ji, divêt ku bibe sedeme dîtina rastiyên van mirovên zane û pir bi hizir û mazin.
      Di deme sadsala 14. min de, hizrên ku mirov weke têgihiştine felsefê kur dikin diderdikevine hole. Li Kurdistanê Zanistên ku Meleyê Cizirî û Feqiyê Teyran derdikevin. Ev herdû zanist, zanistne ku demekê di hizir û têgihiştine de bi xwe re didine dest pê kirin in. Bi vê yekê divêt ku mrov pir mazin li ser wan bisekinê. Li ser hizre wan û deme wan bisekinê. Deme wan, di qada hizir û têgihiştinê de di kîjen astê de bû? Ev pirs ji, wê bi bersiv bibe, êdî. Di serî de dem ku tê sadsala 15. min, êdî Meleyê Cizirî derdikeve. Deme ku ew derdikeve, pêşketineke mazin heya. Di qada hizir û têgihiştinê de, pir pêşketineke mazin heya. Meleyê Cizirî li Cizîre bota perwerde xwe dihilde û mazin dibe. Piştre diçê, Heskîfê û Amede û li wanderan ji hinekî dimenê li wanderan gava xwe diavêjê jiyana zanistî yê. Hizir û hest, bitêgihiştin pêşketiya. Li Kurdistanê pergalbûna wê ji heya. Lê demeke wilo, bi navkirin bitêgihiştinê, di deme Meleyê Cizirî de dibe. Ew deme Nûjên ku weke deme ronasansê li rojava dest pê dike, li Kurdistanê bi wî re dest pê dike. Bi têgihiştine wî re demeke hizir û li ser hizir hizirandin dest pê dike. Hizir û hizirkirina bi têgihiştin, hin bi hin bi wî re pêş dikeve. Ew bi axiftin û nîvîsên xwe re pir têne ser ziman. Hizrên wî di nav xalkê de pir li ser tê sekinandin. Pir bahsa wan tê kirin. Meleyê Cizirî, li Cizîre bota, bi têgihiştine xwe re pergala hizre olî ye ku bi Nebî Nuh re hatiya dest pê kirin ji, fahm kiriya. Wê, weke pergala hizre xwe bikar têne, di serê xwe de. Bi vê yekê, ev nêzîkatiyaka din bi xwe re û bi hizirkirina xwe re dide dest pê kirin. Ew, hata wê demê, ew pergala ku bitêgihiştin û bi hizir ji bana, bi bawerî û olî dihata nirxandin û ser ziman, ew di qada hizir de ji biwate dike û têne ser ziman. Berî wî ji ev yek bûya. Lê belê, ew bi têgihiştin û zanebûn vê yekê dike.Bi vê yekê, ew Li Kurdistanê têgihiştineke nû bi wê pergalê bi pêş dixe. Ew, demeke nû ye deme nûjên ye fîlozofîyê bi wê awayê hizirkirinê bixwe re dide çêkirin. Hizir û felsefe Meleyê Cizirî, hîm û temenê wê li ser têgihiştine, di jiyanê de ya. Felsefe wî, ne bê bawer e. Felsefe wî bi bawer e. Lê ew baweriyê, bi awayekî bizanebûn, bitêgihiştin, di vê yekê de hewl dide ku bêne ser ziman. Meleyê Cizirî, di aslê xwe de bi aninîya xwe li ser ziman de, bi nirx têgihiştineke ku di hîmê wê kevneşopî ji heya diafirêne. Ew civakê, dike ku bi awayekî nû êdî bihizirê û hizre xwe bêne ser ziman.Ji deme hzirandina wî, ku mirov tê deme Feqiyê teyran, mirov dibîne, ku feqiyê teyran, weke berdewamiyeke wî û deme wî ya. Bi vê yekê divêt ku mirov Feqiyê Teyran di qada têgihiştinê de weke pêvajoyaka berdewam pêşketin û têgihiştine Meleyê Cizîrî bi nirxêne.
       Feqiyê Teyran, di derketin û hzire xwe de têgihiştine Meleyê Cizirî li ku li Cizîre bota bicih bûya esas digirê û pê mazin dibe. Bi vê yekê, di nêzîkatiya xwe de Feqiyê Teyran, divêt ku mirov ji Meleyê Cizirî dûr û qut neyêne ser ziman. Ew deme pêşketinê ye ku bi Meleyê Cizîrî re dest pê kiriya, bi asta û demeke xwe ye nû bi Feqiyê teyran re hebûne xwe berdewam dike. Di deme Merwaniyan de bi Êlî Herîrî re ew pêvajoya têgihiştinê bi Meleyê Cizîrî re dikeve demeke nû û astaka din de. Bi Feqiyê Teyran re, di demeke nû û hizir û têgihiştine de, ku di pêşketine xwe de pergala xwe her weha avakirî hebûne xwe berdewam dike. Asta Meleyê Cizirî bi Feqiyê Teyran re di astaka hê bilindtir de hebûna xwe berdewam dike. Bi vê yekê, mirov karê bêje ku deme nûjen ye ku bi Êlî Herîrî re hîmê wê hatiya avêtin û bi melyê Cizîrî re di pêvajoyaka nû de berdewam kiriya, êdî di dem û Hizre Feqiyê teyran de bi astaka hê bilindtir û têgihiştineke hemdemî hebûne xwe li gor deme xwe û nû, berdewam kiriya. Bi vê yekê, bi pêşketin têgihiştine Meleyê Cizirî re û hzire û pêşketine Feqiyê teyran re, ew pergala hizrî ye ku bi Nebî Nuh re pêşketiya di demeke nû de bidest pêşketinê dike. Rastiya pêşketina Mele Cizirî û Feqiyê Teyran, bi pêşktin û têgihiştine wan, her weha pir gîring e, ku mirov wê baş û di cihê xwe de û rast fahm bike. Lê Meleyê Cizirî, divêt ku em gotinaka din ji ji bo wî bênine ser ziman. Ew ji her weha ew ê, ku wî bi xwe re pergala hizre deme nû, ku haya roje me tê, bi xwe re da dest pê kirina. Feqiyê teyran, ew dem pir mazin û li gor rasti û rastteqîniyê wê li ser temenê wê bi hizir da têgihiştin û rûnand. Bi vê yekê, divêt ku mirov, pir mazin bahsa wan herdûyan bi hev re bike. Rastiya pergala hizir û awayê, ye ku Meleyê Cizirî û Feqiyê Teyran bi têgihiştineke mazin di serê de jîn kirin hê ne hatiya fahm kirin. Hê li bendî fahmkirin û têgihiştine xwe ya. Divêt ku di vir de mejiye wan were fahmkirin. Rastiya wan, bi dem û hzire wan re, bi felsefe wan re bê ser ziman.
       Bi deme Meleyê Cizirî û Feqiyê Teyran re, li Kurdistanê rewşe nû afirya. Dem, bi têgihiştin û pêşketinên xwe re bihizir têne ser ziman. Kurd, ji ber ku xwediyê xêveke ku pir xurt in di xwe de, êdî tişte ku di têdigihin, karin bi xwe re bigirin. Bi vê yekê, êdî di serê xwe de mazin bûn wan re çêdibe. Hizre wan mazin tê ser ziman. Cihên ku hizre wan lê tê ser ziman ji, civat û levcinên wan yên bi vî rengî ne.Bi vê yekê, di xwe de kevneşopîyne mazin çêkirina. Kurd, ji ber ku di demên xwe yên pêşketine de pir jîne, êdî bi têgihiştine wan re bi wan re kevneşopîyên ku mirov di vê qadê de weke kevneşopîyên hizir ji bêne ser ziman afirî ne. Deme ku têgihiştinek pêşket, ne hesaniya ku di civatên kurdan bi wan were erêkirin. Dem ji wê re divêt. Ji ber ku di her pêşketin û demên xwe yên pêşketine de, hewcetiyê dibînin ku wan kevneşopîyên xwe ji tê hizre xwe de bênine ser ziman. Bi vê yekê, her hatina hzirekî li ser ziman, bi pergal û şop tê ser ziman. Bi vê yekê rast û têgihiştineke mazin anîna ser ziman, hingî, ji aliyê xalkê ve erêkirin dibe.Meleyê Cizirî, her weha bi kevneşopî têne ser ziman, û her ku têne ser ziman ji, di nirx û kevneşopîyan de ji guharandina çêdike. Bi vê yekê, aliyekî çandî ji pêdivî pê heya. Bi wê re ev yek pir mazin heya. Feqiyê Teyran ji her weha ew aliyê wî pir mazin heya.Mirov, di nav civakê de di kevneşopîyên wê de guharandinan bide kirin, ne hesaniya. Ji vê yekê re, di kîjen demê ji bê, zanebûnaka mazin pêdivî pê heya. Bi zanebûne xwe re weke mihendîsekî civakê, di vê xalê de zanist derdikeve pêş. Meleyê Cizirî û feqiyê teyran, her weha mirov karê wan bêne ser ziman. Bi vê yekê re ji, divêt ku mirov têgihiştin û zanebûna wan, wê hizre wan ye ku bi pergal tê ser ziman û civakê ji hîmê xwe bi kevneşopîyên xwe diguharêne ji fahm bike. Divêt ku ev yek pir mazin kifşkirin û were ser ziman. Ya rastî, li Kurdistanê sê demên herî girîng hene, ku divêt ku kurd van hersê deman pir mazin ji binî haya serî fahm bikin. Deme pêşî, deme Nebî Nuh e. Deme duyemîn ji deme Birehim Xelîl e. Û deme sêyemin ji ji aliyê têgihiştinê ve ye Meleyê Cizirî û Feqiyê teyran e. Bi meleyê Cizîrî û Feqiyê Teyran re mirov salahadînê Eyûbî û deme wî ji bêne ser ziman. Ji ber ku ew dem, weke demeke destpêkê ya, ji wê deme wan rebi têgihiştin û pêşketinên di xwe de. 
      Demên pêşketinê yên ku weha bûna, ku mirov wan têne ser ziman, mirov di xaatakê de pir pêşketineke mazin dibîne. Ji demên berê demên şaristaniyê, hata demên şaristaniyê û biteybetî ji deme sumariyan û piştre deme mesopotamya û ji wê virde ji, ta deme Kurdistanê, mirov xatakê pêşketinê bi dem û pêşketin û demên xwe yên afirandin û afrîner, mirov pir zelal dibîne. Di vê xata pêşketinê de, nirx û pêşketinên ku bûna ji, di pergalakê de bûna. Ji deme sumeriyan, ku mirov bidest şîrove dike, mirov dibîne ku wa di wê demê de pergal bi têgihiştin û hizre xwe re afiriya. Di heman demê de bi Nebî Nuh re bi deme wî re gihiştiye demeke têgihiştinê di wê demê de hizir pêşketiya û êdî bi têgihiştin bi rê ve çûyîn afiriya. Piştre di deme mezopotamya de êdî demên şaristaniyan yên jev cuda afiri ne. Bi vê yekê re, ku mirov deme mesopotamya şîrove dike û têne ser ziman, mirov pêşketineke mazin bi rêngên gelekan bi têgihiştin dibîne. Ji ber vê yekê ya, ku deme ku bahsa mesopotamya tê kirin pir bizanbûn û nirx bahs tê kirin. Bêje "gelên mesopotamya", her weha di demeke dîroke de bi demên xwe afirandina bi wate bûya. Ew demên ku afiri ne, piştre buhurîne demne din. Di wan demên din de, yên ku piştre afiri ne, ew nirx û pakbûnên ku bûna ji, bi awayekê bi şop û nirx hebûne xwe berdewam kirina. Bêja mesopotamya, bi vê yekê, rêzeke mazin bimaf dike. Divêt ku mirov wê rêze jê re bide nîşandin. Ew rêze ku jê re bê nîşandin, wê bê rêzeke ku ji gelên ku jîn bûna û hebûna wan hata roje me ne hatiya û ji yên ku hata nahaka hebûne berdewam kirina ji wê bê. Bi vê yekê û nêhtê, em ji bi rêz vê bêje bênine ser ziman. Pir li ser nirxên di bin demên  mesopotamya de hatina afirandin tê sekinandin. Lê haya nahaka li gor me, wilo zêde ti fêr jê ne hatiya derxistin. Fêre herî mazin, ye ku mirov jê derxe, ew ê, ku xalk û gelên herême di bin pergalaka weke pergala ku Nebî Nuh hizre wê afirandin û ji mirovan re anîya ser ziman bibiratî jîn bibine. Bi vê yekê û riyaka ku vê hizrê bi wate bike, her weha ku pêşketine nebî Nuh ji di nav de, pêşketin û têgihiştin di deman de afiriya. Lê wilo xuyaya û pêşketinên ku rûdana ji didina nîşandin, hê ev yek, bi têgihiştin û hebûne xwe re ne hatiya fahm kirin. Em hevî dikin ku ev yek, were fahm kirin. Armanca wê nivîsa me ji, yek ji ji ev yeka bi xwe ye, ku were fahm kirin.
      Ji deme Sumariyan, bi şaristani pêşketin bû û bi têgihiştin bû û hebûne xwe bi ber roje me ve berdewam kir. Bi vê yekê, dem, hata ku tê deme mesopotamya, di wê xata ku bi vê yekê têre hatina roje me dibe û haya deme mesopotamya tê, pir pêşketinên mazin dibin. Li Kurdistanê î ro ji gelek xalk hene. Ji deme mesopotamya hata hatina deme mesopotamya, ew xalk qanc xirab bi hev re jîn bûna. Nirxên hevdû bi hev re hevpar kirina. Bi vê yekê, bi hev re jîn bûna. Ew jîn bûna wan, bi reng û nirxên xwe re tê berçavên me. Ez bixwe ji, deme ku li Kurdistanê dimeyîzenin, pir rengan dibînin. Ew rengên  xalk û gelan hêjana ku hemû ji li gor nirx, pêşketin, têgihiştin û berî hertiştî li gor dîroke xwe werine ser ziman. Demên piştî zayînê ji deme ku mirov li wan dimeyîzenê, mirov dibîne ku wa hê gelek xalk û gel wê bi hev re jîn dibin. Asurî, ermenî, kurd, pers û arab hertimî bi hev re jînbûna. Piştî zayîn di demên sadsala 8. min wan de tirkmen ji li wan zêde bûna. Piştre ji bi hev re jîn bûna. Pergala ku Nebî Nuh hizre wê afirandi, ev xalk û hê gelek xalk û gelên din bi hev re di nav hevde li gor nirx û dîroke daya jîn kirin. Xosletekî hizre pergala Nebî Nuh ji ev yeka bixwe ye, ku divêt ku mirov birêz bêne ser ziman. Bi vê yekê, deme ku mirov deme Hz. Muhammed şîrove dike û têne ser ziman, ew deme ku nav lê tê kirin û jê re tê gotin ku deme "asra siadate" ji,  bi vê yekê jîn bû. Hizre Hz. Muhammed, di vir de em bênine ser ziman, li ber wê hizre statûqûperezî ye ku li rojhilat hebû û bi hebûne xwe re û dîroke xwe re bi hezar salan diçû ji ya. Ev yek, bi hizre Hz. Muhammed kirina hizre rêveberiyê û pêre kirina hizrek statûqûperez, ji wê û rastiya wê û têgihiştine wê dûrketin e. Divêt ku em vê yekê her weha bi binxat bênine ser ziman. Ku mirov tê deme sahaladînê Eyûbî ji mirov vê yekê her weha pir mazin bi heman nêzîkatiyê dibîne. Wî ji, weke ku xwest ku hizre olî ji ye wê statûqûtiyê dûr bike. Hewldanaka wî ya wilo heya.Lê ew hewdana wî ji an ne hata fahmkirin û an ji di nav nêzîkatiyên rêveberi de hata fatisandin. Bi vê yekê, êdî weke ku statûqûtiyê hebûne xwe piştre ji berdewam kir. Pişt salahadînê Eyûbî re deme Meleyê Cizirî û Feqiyê teyran ji, weke ku hewldanakê di xwe de têne ser ziman, ku wê rastiyê çaraka din bêne ser ziman. Bi vê yekê, ew bi zêdeyî li ser bi hev rebûnê û hizre wî û cihê wê hizre bi hev re bûnê di hundurê hizre musulmanetiyê de çiya, dixwezin ku bênine ser ziman. Li Kurdistanê, hata wê demê ji mirov karê bêje k nêvî bi nêvî ya. Nêvî musulman in û nêvî ji ji olîn din in. Ole Êzîdîtiyê, oleke kurdistanî ya. Berî musulmanetiyê, bizêdeyî kurd êzîdî bûn. Piştre ku musulmaneti derket, êdî gelek bûna musulman. Lê hê ji, gelek ne musulman bûn. Ole êzîdîtiyê ji aliyê hizre yek-xwûdayîye ve, yek-xwûdayî bû. Bi vê yekê ji pêşketibû. Deme ku musulmanti derdikeve, êdî ji aliyê nirx û kevneşopî ve weke cuhutiyê û filehiyê, ew ji pir jê bi bandûr dibe. Lê piştre ku musulmanti pêş dikeve û dibe oleke rêveberî, êdî çûna wan ji çêdibe. Di hizre olî de ew çûyîn temen û hîmê wê nîn e. Lê ku ew di destê rêveber de bê, bêguman, temen ji û hîm ji heya. Ji ber ku ne tenê hizre olî, hizrên din ji, di destê rêveber de dibine bistatûqû. Dibîne bîrdoz.
      Di deme sadsala 15. min de, hizreke mazin di afirê. Bi vê hizrê ku têgihiştin hinekî din ji digihanda astaka bilind, hebûna xalkan ji bi naskirina wê re bi pêş dikeve. Demên ku xalk li ser hebûne xwe bidest pêşketinê dikin dibin. Lê mesopotamya, deme ku mirov bahsa wê dike, divêt ku mirov bêje ku ev pêvajoya ku piştî zayînê di sadsala 15. min de jîn dikir, di sadsalên berî zayîne de bitêgihiştin mazin jîn kiribû. Kurdan bi deme Hûrî û naîriyan re, Asuriyan de sadsala 15. min wa de di berî zayîne de, pers bi aqamanîşan re di berî zayîn de di sadsala 3. min wa de jîn dikin. Her weha hê jî pêşketinên mazin jîn dibin. Di deme Medan de, bi kurdan re ji demekê pers jîn dikin. Hingî, kîrusê ku ji aliyê bav ve kurd û ji aliyê dê ve pers ji, tê ser serê Mediya û demeke bi nav û deng jîn dike. Demên piştî zayînê ji, yên demên ku di van pêşketinan de kurbûn bibe ya. Kurd, di deme xwe naskirine bitêgihiştinê de di zimanê wan de ji pir guhartinaka mazin dibe.Hingî, êdî hin bi hin di zimanê wan de "kurmancitî" pêş dikeve. Kurmanciti, mirov nikarê têne weke ziravayakê zimên bêne ser ziman. Ji wê zêdetir ji bo pêşketin kurdan xwediyê du wateyên din yê dîrokî ji ya. Yek her weha weke ku me anî ser ziman bi xwe naskirinê tê ser ziman. Ya din ji, bi pêşketine hizre civakatiyê ya. Kurd, ku kengî di kevine deme pêşketine civakatiya xwe de hingî, kurmanci ji, bidest pêşketinê dike. Di deme Mîtanî û hûrîyan de kurmanci, ketiya pêvajoya pêşketinê de. Deme Gûtîyan, demeke pir pêşketî ye wê ya.Zimanê kurdî, yê deme xwe ye berê deme kurmancitiyê ji, divêt ku werine zanîn. Ziravayên soranî, dimilî, hewramî û yên din ji, di pêşketin û awayê xwe de weke ziravayên kurdi ji xosletekî wan heya. Deme ku mirov li awa û pêşketin û nirxandinê dimeyîzenê, mirov digihijê vê têgihiştinê. Deme Hûrî-mîtaiyan, naîriyan, Medan û deme Merwaniyan, demeke ku mirov weke demên pêşketine kurmani ji bêne ser ziman in.Zanist û fîlozofên ku di wan deman de derdikevin ji, yên deme kurmanci ne. Êlî Herîr, di vir de bi zimên ve, divêt ku mirov pir hêja bêne ser ziman. Bi zimanê xwe, ew estetîkeke zimên di kurmanci de afirêne. Bi kar anîna ziman, ji aliyê wî ve pir bizanebûn, têgihiştin û xas e. Zimanê wî, bi awayê xwe, di rastiyê de ku mirov weke gotinaka pir mazin neyêne ser ziman, kurmanci de astaka zimên ji diafirêne. Weke zimanzanekî di pêşketine zimên weyn leyisti ya, bi awaye axiftina xwe û nivisandinên xwe di wê heyeme de. Divêt ku em vê yekê, bi wê re pir mazin  bizane kifş bikin.
     Kurd, di zimanê xwe de bi kar anîna zimanê xwe de, hê ji, pergala du hezar berê bi kar tênin. Ji berî zayîne ve hata roje me, hê wilo zêde ti guharndinên mazin di zimên jîn ne kirina. Lê berî wê demê, ji pêşketin û têgihiştinên ku hene, mirov fahm dike ku berê wê demê, pir guharandin û pêşketin di zimanê xwe de jîn kirina. Piştî demên Mîtaniyan û hûrîyan ji di zimên de hinek guharandina jîn dikin. Lê belê, ew guharandin piştre wilo hebûne xwe berdewam dikin. Bi vê yekê, em têdigihin ku di demên desthilatdariyê de wan guharandinên di zimanê xwe de dikin. Her demeke desthilatdariyê, hinek guharandin, di zimanê wan de bi xwe re anîna. Mirov ji dîrok û pêşketinên ku bûna vê yekê pir zelal fahm dike û têdigihê. Her demeke desthilatdari û serweriyê, weke demeke guharandinê hatiya bi kar anîn. Lê hinek xosletên zimên, çend ku guharandin ji bûbûn, dimênin. Ew ji her weha di şaxsiyeta zanistên deman xwe didine nîşandin. Di her demê de, di demên berî mîtanî û hûrîyan de ji, zimanakî weke zimanê helbestî hatiya bi kar anîn. Ew awayê vegotin û gotinê, bi xêveke pir xurt re bi wan re bûya weke pirtûkxanayaka pir mazin, ku hata deme me hebûne xwe berdewam kiriya. Di deme sumeriyan de ji ev xoslet bi wan re heya. Piştre ji di demên mîtanî û hûrîyan de ji ev xoslet bi wan re heya. Bi xusisî, di vir de mirov karê hinek gotinne ji bo deme hûrî û naîriyan bêne ser ziman. Di demên wan de, ziman bi awayekê helbestwarî hatiya bi kar anîn. Ji bo vê yekê ji, civat bûna bingeh. Di civatan de li hevdû rûniştine û bi hev re bi gotin û vegotinan axiftina. Ji mîr û mirovên mazin re jiyana mirovên mazin helbestkirin ji heya. Ev yek ji, di civatan de pir mazin tê ser ziman. Mirov vê xosletê weke xosletekî zimên ji bi wan re di demên wan de dibîne. Di awayê gotinê de pîrozî ji hatiya bi kar anîn. Pîroziyê kiriya ku ew zimanê xwe pir bi xweş bênine ser ziman. Vê yekê, helbestwarî ji bi pêş xistiya. Ziman, deme ku bi awayekî di civatan de hata bikar anînin û bi awayê ku hata bi kar anîn ne dihata hata jî bîr kirin. Car bi car, weke hevdû, di civatan de dibû. Yekî vegotin an ji gotinak çawa berî wan, ji wan re anîbana ser ziman, wilo di serê mirovan de dima. Bi vê yekê û awayê, hinek guharandin ji bûna, Hinek dev û awayên axiftina kurdî ji weke ku ji ber ku ne hatina bi kar anîn, êdî li şûn mama û êdî ji demên bi kar anînê derketina. Bi vê yekê, hinek dev û awayên ku mirov weke xosletên deme xwe di xwe de afirandina, di deme xwe de mana. Mirov karê ji bo deme Mîtaniyan, hûrîyan, ji bo demên berî wan ji hinekî bi vî awayî bêne ser ziman. Ziman, di demên bi kar anîna xwe de bêjeyên teybet yên deme xwe diafirêne.
    Vê yekê, mirov karê ji bo kurmanicî ji bêne ser ziman. Kurmanci, pir pêş dikeve. Ji ber çi wilo mazin pêş dikeve û derdikeve pêşiye awayên din gişan? Di demên xwe afirandina kurmanci de kurmanci dibe zimanê rêveberî. Bi vê yekê, êdî pir mazin jîn dike. Ji demên zimên yên din gişan zêdetir kurmanci bûya zimanê rêveberî. Divêt ku mirov vê yekê pir mazin di cih de kifş bike. Bi vê yekê kurmanci têgihiştine mazin di xwe de diafirêne. Bi vê afirandinê, êdî mazin pêş dikeve. Bi bûna zimanê rêveberî ji, êdî hin bi hin ji destpêka xwe di pêşketine civakatiyê de ji weyn dileyizê. Kurmancî bi bêjeyên têgihiştine di afirê. Ji ber vê yekê, kurmancî hewceyî pê heya, berî xwe kifş bike. Bi kifşkirina berî xwe, wê dîrokeke mazin zelal were ser ziman. Wê hingî, gelek xosletên pêşketinê û demên pêşketinan ji wê werine zanîn. Ziman, di her bêjeye xwe de, têgihiştinekê dihawêne. Xusisî ji, kurmanci, mirov karê vê yekê ji bo wê bêne ser ziman û bêje. Zanista bêjeyên kurdi hê ne hatiya afirandin. Lê ku hatibana  afirandin, wê bi têgihiştineke ji rêzê ji, wê van rastiyan kifş bike. Di roje me de ew zanist hê ne hatiya afirandin. Lê ku mirov li demên berê dimeyîzenê, mirov di hinek pêşketinan de weke ku wê afirandinê dibîne. Weke ku di demên berê de li ser zimên hatiya bi kar anîn. Deme Êlî herîrî, bi wî bixwe re weke ku minaqak ji vê yekê ya. Ev pergala zimanê kurdî ya ku î ro ji, kurdi hewldidin ku wê û rastiya wê bi tememî kifş bikin, hûrî û naîriyan bi tememî di têgihiştine wê de bûn. Ev awayê ku î ro tê bi kar anîn, berî deme wan hatibû afirandin. Ji ber vê yekê, hata ku tê deme wan ji, hinek pêşketin û têgihiştinên mazin yên dîrokî di kê nava xwe de. Lê deme ku tê deme wan, êdî ew wê têgihiştinê dikin. Kirina wê têgihiştinê ji, ji bo wê hinek sedem hem di awayê zimên de û hem ji di pêşketinên ku dibin de hene. Bi zimanê xwe, hertimî, zanistên wan dixwezin ku bi helbestî bênine ser ziman. Ji ber vê yekê ji, ji bo ku her weha bi helbestwarî were ser ziman, astaka zimên ye ku mirov di xwe de bide rûnandin pêdivî pê heya.Ew ji, ji ber vê yekê, di têgihiştine wê de ne. Kurmacî, nabê zimanekî statûqûpereze di xwe de. Ji ber ku kurmanci berî wê heya û bi afirandina kurmancitiyê ji, pir mazin bêjeyên têgihiştine hatina afirandin û di kurmaci de bûna. Ev yek, her weha sedeme wê ya pêşî ya.  
     Bi vê yekê, kurmanci di demên piştre de ji mazin weke zimanekî nûjên yê pêşketi hebûna xwe berdewam dike. Piştî demên hûrî û naîriyan, pêşketin û têgihiştin ku di jiyanê de û di qada hizir de dibin, di kurmanci de têne ser ziman. Kurmanci, pir hesanî wan dike nava xwe de. Pir hesanî karê wan bi xwe re bi wate bike. Her weha hinek sedemên vê ji yên pêşketinê di deman de bi têgihiştinê hene. Kurmanci, deme ku bahsa wê tê kirin, di serê mirov de wate têgihiştin û bêje civakatiyê de bi bîr dixe. Vê yekê, bi xweza dike. Ji ber ku kurmanci, zimanê kurdî yê deme têgihiştin û civakatiyê ji ya. Bi vê yekê re, deme ku mirov di zimên de kurmanci têne ser ziman, ne tenê weke zirava tê ser ziman. Weke demekê pêşketinê ji her weha tê ser ziman.Bi vê yekê re, dîroke kurmanci di zimanê kurdî de dîrokeke civakatiyê ji ya.Demên wê ji hene. Hinekî ji berî deme mîtaniyan û bi vir de, deme hûrîyan, naîriyan, Medan, Merwaniyan, her weha demne sereke ne. Ku mirov têde kur dibe, mirov hinek demên din ji kifş dike.Kurmanci,pêşketine zanistên de derketine di wan de di demê de bûya xwedi weyn. Kurmanci,  li gor pergala xwe ku bê kifşkirin û ser ziman, hingî,wê pir mazin bide afirandin.Ji ber çi Feqiyê Teyran  mazin di dîrokê de cih girtiya. Haya nahaka deme, wilo zêde ti pirtûkên wî ne mana, Hemû hatina windakirin. Lê belê bi wî zimanê xwe yê helbestwerî ku diaxift û dianî ser ziman, dikir ku di serê mirovan de ew hizrên wî bi wê axitine wî re bi mênin. Kurmanci, di vir de weke ku em di Feqiyê teyran de ji kifş dikin, di serî de pir mazin karê xwe bihelê. Ji bîrkirin, zû bi zû nabê. Ev ji, ji awayê hevokên wê têt. Zimanê kurdî, ji kêvalbar(teblet)ên sumariyan yên ku mana hata roje me û î ro hewl tê dayîn ku wan bixwênin, ji wan bêhtir pêşketin û têgihiştinên wê deme di xwe de dihawanê. Tenê li bendî kifşkirina wan e..
       Kurmanci, deme ku mirov wê şîrove dike, mirov her weha pêşketineke mazin têde dibîne. Di xwe de, pir pêşketinan di hawêne. Kurmanci, di zimanê kurdi yê deme pêşketî û pêşketinê ji ya. Divêt ku mirov vê yekê di vir de di serî de kifş bike. Ev yek ji, her weha girîng e. Kurmancî, deme ku mirov li awa û bêjeyên wê dinerê, mirov vê yekê her weha pir zelal kifş dike. Kurmancî, bi vê yekê re, mirov karê bêje ku deme zimanê kurdî ye hemdem ji ya. Her weha xwediyê wateyekê ji ya. Di kurmancî de, axiftin, bi bêjeyên têgihiştinê dibe. Deme ku kurmanci afiriya, mirov ji wê afirandina wê fahm dike ku bi bêjeyên têgihiştinê afiriya. Bi vê yekê, mirov karê bêje ku deme ku mirov li ser zimanzaniyeke bizane bike, hingî, mirov wê hîm û demên wê yên berî yên serî ji jê fêr bike. Ev derfet, têde heya. Bêjeyên têgihiştinê, an ji yên deme têgihiştinê ji, ku dibin, hinek bêje û rewşên ku bibêjeyan têne ser ziman, dikina hîm û temenê xwe de û dibin. Ev yek, rastiyaka ku mirov pir hesanî kifş bike ya. Bi vê yekê re, mirov karê bêje ku zimanê kurdî xwediyî pir demên pêşketinê yên ku buhurandina ya. Di zimanê kurdî de hebûne pêşketine kurdan bixwe ji veşartiya. Demên ku wan di pêşketine xwe de buhurandina, bi awa û bêjeyên xwe yên demî û hemdemîya xwe re hene. Ji yekê û kifş kirine wê re ji, zanebûnaka dîrokî ye di derbarê zimên lezim e. Zimanê kurdî, ku were ser ziman, mirov nikarê wê hesanî şîrove bike û bêne ser ziman. Ji wê zêdetir xwediyê wate û hebûnê ya. Ev yek ji, sedeme wê ji bûn û dîroke wê ye bûnê têt. Demên kurdan yên civakatiyê me li jor bi sereke ji bê hinekî anî ser ziman. Me ji dîrokê bi deman hinek mînaq da û anî ser ziman. Deme ku mijar di vir de weke ku dibe, bibe mijara zimên, hingî ji, divêt ku careka din were ser ziman. Divêt ku bi zimên re were ziman. Demên civakatiya kurdan, bi zimanê wan re divêt ku were ser ziman. Ji ber ku gelek xosletên hevdû di hevdû de di parezên. vê yekê, her weha divêt ku mirov pir zelal kifş bike. Ziman, di vir de girîng e, ji bo fahmkirina kurd û civakatiya wan. Piştî hebûna wan, êdî deme ku dikevine demên xwe yên pêşketin û têgihiştinê de, êdî ew demên wan bi dem bi dem bi hinek pêşketinan hebûne xwe berdewam dike. Ew dem ji, dem bi dem, bi hin bêje an ji dengne hebûnên xwe di demên cuda bi cuda tênine ser ziman. Ziman, di fêrkirin û bûna van de xalaka sereke ya. Ew bêjeyên ku di afirin û dengên dibin û bi bêj dibin ji, di zimên de têne ser ziman. Bi vê yekê, ziman dibe platforma hatina ser ziman ye pêşketine wan di demê de û di demên pêşketine wan de. bi vê yekê re, mirov karê li ser demên civakatiya wan bisekinê, di demên ku jîn kirine de.
      Em hinekî li ser demên civakatiyê bisekinîn. Ji bo ku ev yek her weha di vir de pir girîng e. her xosletên demên civakatiyê û yên civakatiyê bixwe ji, ku me kifş kirin, wê hinek xolsetên zimên ji di xwe de bênine ser ziman. Bi vê yekê ve girêdayî, mirov deme ku dîroke wê bêne ser ziman ji, hingî, mirov wê dîroke wê pêşketine herdûkan ye di nav hevdû de bêne ser ziman. Civakatiye kurd, hinek xosletên wê ta deme sumeriyan diçin. Di wê demên de bidest têgihkirinê hatiya kirin. Li ber diclê li Cizîre bota û li ber firatê li Rihayê, demên wê her weha afirîn e. Demên pêşketine civakatiyê, bi bûna pergala xalktiyê re dest pê dike. Bicihbûn, di serî de ji vê yekê re mijaraka sereke ya. Bicihbûn, bi xwe re awayê jiyanê yê jiyankirinê ji ku di nav de têne. Her weha ev yek pir girîng e, di deme pêşketine civakatiyê de. Xweza herême ji, di vê demê de pir pêşketî û gurr e. Pir mazin e. Daristanên wê pir hene. Zevî û çiyayên wê pir mazin hene. Li ber wan bicihbûn dibe. Lii bizêdeyî ji li cihên ku derfetên jiyankirinê lê hene, li wir bicihbûn dibe. Her weha mirov karê bêje ku deme cihê ku lê derketên xwarin û vexwarinê hene, li wanderan bicihbûn dibe. Bi bicihbûnê re jiyan hin bi hin êdî diafirê. Bi bicihbûnê re êdî hin bi hin bidest naskirin û serwerbûna herêm û deveran tê kirin. Bi vê yekê, hin bi hin êdî pêşketin derdikeve. Lê ev demên ku em ji wan dibêjin demên pêşketinê ne, bi têgihiştinekê her weha mirov pê li wanderan bicihbûya û bi xwe re têgihiştinekê ji di demê de tênin. Ev yek ji, di demê de, bicihbûnê di xwe de bi rewş û jiyana ku di awayê xwe de tê jîn kirin re bi pêş dixe. Bi vê yekê, êdî hin bi hin gund û piştre bajar ji dibin û çêdibin. Bi vê yekê re ber diclê û berfiratê xwediyê weynne pir mazin in. Ewder, cihne pir girîng in. Ji mirov û bûna û pêşketine jiyana mirov re pir derketne mazin diafiri ne, bi hebûne xwe re. Bi vê yekê re, êdî hin bi hin di nav demên pêşketinê de çûyîn dibe. Pêşî bi vê yekê deme neolotîkê tê jînkirin, li wir. Piştre ji wê buhurine deme şaristaniyê diafirê û dibe. Bi teybeti ji, deme ku mirov bahsa deme şaristaniyê dike navê sumer weke navê pirtûkeke pîroz dikeve hişê mirov de.Deme sumeriyan, demeke şaristaniyê ya. Lê demeke pir dirêj, ku hatiya jîn kirin e. Hata nahaka dem û bi sereke jînkirina mazin, li ser wan hinek hizir têne meşandin. Kêvalbarên ji deme wan yên ku î ro di navendan de têne xwandin ji hinek hizirne didine mirov. Lê ew ji têre nakin ku mirov bitemenî li ser û demên bi giştî bibine xwedi hizir. Bi vê yekê re, mirov karê bêje ku demne pir mazin jîn bûna. Ne ji wan kêvalbarên ji deme sumeriyan mana. ji hinek vgotinên kuu ji deme wan mana û hata nahaka ji li dore Başûrê kurdistanê, Cizîre bota, Riha û Nisêbîne tê vegotina, mirov fahm dike ku weke ku tê gotin ku ew helqas jînbûn, ji wê maztir û dirêjtir jîn bûna. Mirov vê yekê her weha pir zelal û qanc fahm dike. Kêvalbarê sumeriyan, ku li cihê ku lê bûna û hatina nivîsandin, werine xwandin, wê hizreke hê maztir bi têgihiştinekê hê maztir re bidine mirov. Ev yek, xalaka ku li ser nayê nîqaşkirin ji. Bi vê yekê re, mirov karê bêje ku wê hê bêhtir di derbarê wan de mirov bê xwedi agahî û zanebûn. Zanebûna sumeriyan pir mazin bû. Di demên mazin de buhurt û pêşket. Bi vê yekê re, pir mazin divêt ku li ser bê sekinandin. Bi vê yekê re mirov karê gotinaka weha ji bêje. Demeke weke deme ku roj bi roj pêşketinên mazin di hizir û têgihiştinê de dike, wate û hebûne demê di zanebûna de, bi vê yekê re dikujê. Lê sumeriyan, di wê têgihiştinê de bûn, ku di demê de pêşketin û têgihiştin, hinek pêşketin û têgihiştinên din ji di xwe de diafirênin. Bi vê yekê, wê mazinbûn hê bêhtir bibe. Ev hizre vê yekê de bûn. Bi vê yekê de, di bêja zanebûn û têgihiştinê de, wan pir girîngî dide bêjeyên wate û demê. Li ser bêjeye demê pir di sekin in. Bidest hijmartina dem û rojan kirin ji, vê yekê bi wan re bi nirx dike.Bi vê yekê re, mirov karê bêje ku ew di zanebûna xwe de bi demê re bûn. 
      Dem, mijaraka ku mirov pir li ser biskekinê ya. Ji aliyê têgihiştinê ve ji, mijaraka pir girîng e. Dem, çawa biwate dibe, ew ji girîng e? bi kar anîna deme, di pêşketinê de ji pir girîng e. Bi vê yekê re dem, girîng bû. Sumeriyan, li ser dihizir in û bêje "di demê de" û "dervî demê" diafirênin. Li ser van herdû bêjeyan ji aqil çêdikin. Kî di demê de jîn dibe û kî dervî demê jîn dibe? Ev pirsne wan yên ku wan bi bersiv kirina. Pirsne wan yên ku ew pir li ser Sekinî ne. Hebûne hizre, pêşî bi wan re di demê de bû. Piştre derxistine dervî demê. Bi derxistine dervî demê nemiriya wî hata kifşkirin. Dervîdembûn, bi xwe re di hizir de memirbûnê ji bi têgihiştin têne. Herweha di vir de, têgihiştin, dikeve devrê de. Tegîhiştin, di hebûne xwe de hizrekê diafirêne. Piştre bi di wê hizrê de kurbûnê re têgihiştinê çêdike. Têgihiştine hebûn û nebûnê, bi vê yekê re mazin di serî de bi têgihiştin dibe. Bi vê yekê re zanbûna wê dibe. Têgihiştin, bixwe ji, wate û deme wê, ketine deme civakatiyê de têne ser ziman. Civakati, bi vê yekê re mirov karê bêje ku bi sumeriyan re bûya. Bi vê yekê re pir mazin pêş ji ketiya. Civakati, bi xwe re bi hebûne xwe re li ser hebûne têgihiştinê bi pêşketin dibe. Bi vê yekê re di deman de pêşketine xwe dike û berdewam dike. Sumeriyan di têgihiştine vê yekê de bûn. Têgihiştine wan ya mazin ku mirov şaş û matmayî dihêle heya. Wilqasî mazin pêşketin û xwe pêşxistin, çawa bûya? Ev ji, pirseke ku mirov pir li ser biskekinê ya. Ew pêşketine wilqasî mazin, ne di demekê de û di demeke kin de bûya. Mirov, di serî de divêt ku vê yekê kifş bike.Bi vê yekê re, deme ku mirov vê yekê kifş dike, mirov hingî, demeke pir mazin ye pêşketinê kifş dike. Mirov, deme civakatiyê kifş dike. Bi vê yekê re, êdî mirov karê bêje ku demên civakatiyê, bi demên têgihiştinê yên jev cuda û cuda hebûne xwe berdewam dike. Bi vê yekê re, dem bi dem kifş kirin ji, her weha wê rastiya pêşketin, têgihiştin û dîroke wan ji bi me bide fahm kirin. Ev her sê bêje bi hev re ne. Ev hersê bêje, bêjene ku mirov pir bi hev re bi vê yekê re bi demên wan re li ser biskekinê ya. Hizirkirin, bi wan re nivîsandin bikifşkirina tîpan re têne. Bi vê yekê re, demên wan yên têgihiştinê, demên civakatiyê yên deme şaristaniyê ne. Deme şaristaniyê, demeke ku mirov ji gelek aliyan ve li ser bisekinê ya. Divêt ku mirov bêne ser ziman e..Divêt ku mirov rastiye wê fahm bike.
      Bi vê yekê re, piştî ve vegotine kurt e sereke, êdî em nahaka hinekî li ser demên civakatiyê bi pêşketin û têgihiştinê di zimên de li ser biskekinîn. Demên civakatiyê, deme ku mirov bahsa wan kir, di rastiyê de divêt ku mirov di serê de bêje ku miirov bahsa deme şaristaniyê an ji demên şaristaniyê dike. Her weha bi wate û girîng e. Bi vê yekê re, deme ku mirov sîrove xwe bike, divêt ku mirov bi têgihiştine van aliyan ji bi serwaxtî bizanebûn bê û karibe wê têgihiştinê di cihê xwe de bêne ser ziman. Bi vê yekê re, wê nêzîkatiyaka rast bi hizreke rast û têgihiştine wê ya rast re wê were ser ziman.Bi kurtasî, ku mirov li ser demên civakatiyê di sekinî, mirov weke ku me li jor ji anî ser ziman ji, bi bicihbûn û derketine hizir û pêşketine têgihiştine wê re dibe. Bi vê yekê re hebûne xwe berdewam dike. Jiyan, xwediyê pir xosletên ku mirov di cihne de bi hev re bêne ser ziman û di asta herî bilind de ji, ti carî jev cuda neyêne ser ziman e. Her weha pir mazin xwedi hebûn e. Mirov ku têde bahsa weynekê bik, mirov wê bahsa weyne mirov bike. Bi vê yekê re, mirov divêt ku fahm bike, ku jiyan hertimî di xataka pêşketinê de ya. Sumeriyan, ev xat, ji gelek aliyan ve kifşkiribûn. Deme ku mirov li wan û li deme wan dimeyîzenê, mirov vê ji bi wan re dibîne ku weke xwestine ku bi wê têgihiştine xwe ye ku di serê wan de heya, wê xatê ji kifş bikin. Wan, ew vîn û hêz di xwe de dîtine ku bikin ku wê hewldanê ji bo kifşkirinê bikin. Bi vê yekê re, demên wan yên deme şaristaniyê bi hewldanên bi têgihiştinê ne. Ji ber vê yekê me got ku wilqasî karin hewldanên bi têgihiştin bikin. Di demne mazin de divêt ku bihurtibin. Ji wê sînorê demê yên ku tê gotin ku ew têde jînbûna, divêt ku ji wê zêdetir  jînbûna. Ji bo ku em vê gotinê bêjin ji, sedeme me ye pêşî, her weha hewldanên wan yên pir bi têgihiştin in.Bi vê yekê re mirov karê bêje ku demên wan yên şeristaniyê û di rastiya xwe de yên bi pêşketine bi ber civakatiyê ve û demên wê ve, bêne ser ziman. Li berdiclê û li berfiratê, jiyan her weha pir mazin pêş dikeve. Ji demên sûmeriyan, deme ku mirov her weha vê yekê dibîne û têne ser ziman, mirov bi têgihiştinekê dibîne û têne ser ziman.Demên sumeriyan yên şaristaniyê, hin demên civakatiyê yên pêşketinê di xwe de bi her dem ji ye din pêşketitir têne berçavan. Ji deme wan û hata hatina deme Mîtaniyan û Hûrîyan û jê wê virde ji, hata hatina deme Naîriyan ji, her weha demên pêşketin û bitêgihiştinbûn yên demên civakatiyê ne. Bi vê yekê re demên sumeriyan, ku mirov di vir de bahsa bike, mirov wê bêje ku ew destpêkan di xwe de diafirênin. Demên piştre ji, wan destpêkan dijîn û pêş dixin.
      Ku mirov ziman dihildê dest, hingî, mirov vê yekê her weha pir mazin kifş dike. Ziman, van pêvajoyan di xwe de têne ser ziman. Bi vê yekê ve girêdayî mirov karê bi kurmanci ve gotinakê di vir de bêne ser ziman. Kurmanci, weke ku me li jor got ku bi bêjeyên têgihiştin û yên deme têgihiştine afiriya. Ev deme ku me bahsa wê kir û weke deme civaaktiyê anî ser ziman, zimaniya wê û xosletên wê di xwe de têne ser ziman. Her weha mirov karê bêne ser ziman. Bi vê yekê re, mirov karê bêje ku zimanê kurdî, bi kurmanci ku deme têgihiştin û civakatiyê têne ser ziman, wê çaxê ji, mirov karê bêje ku deme wê ya berî wê demê bi bûn û pêşketin heya. PIştî ku kurmanci bû û pêşket, êdî di xwe de astaka pêşketinê têne ser ziman. Bi vê yekê re, mirov karê bêje ku hizre olî ji ye ku têde tê ser ziman, cudaya. Ne weke ya deme sumeriyan e. Di deme sumeriyan de asta herî bilind ye civakatiyê ji, bi nêzîkatiya ji mîtolojiyê ne dûr têne ser ziman. Lê piştre bi pêşketinên di zimên de di kurmanci de, êdî hin bi hin bi hizir tê ser ziman. Ew têgihiştine di zimên de û bêjeyên têgihiştinê yên di zimên de olê ji bi têgihiştinê êdî tênine ser ziman. Ziman, bêje û hevokên di xwe de anîna ser ziman pir mazin kifş dike. Bi vê yekê, girîngiyeke kurmaci ye pir mazin di kurdî de heya. Divêt mirov vê yekê, her weha di vir de pir mazin bi têgihiştin kifş bike. Kurmanci, dîrokeke civakatiyê her weha weke ku me anî ser ziman, di xwe de diparezê. Divêt ku mirov vê yekê bi têgihiştin bibîne. Ji aliyê olî ve ji, kurmancî, zimanê deme têgihiştinê diafirêne. Ole êzîdîtiyê, divêt ku mirov her weha di vir de bi bîr bêne. Ole êzîditiyê, dîroke wê berî zayîn hata 3 hezar û bi wirde ji diçê. Her weha xwediyê dîrokeke pir mazin e. Lê ole êzîdî, oleke yek-xwûdayîya û bitêgihiştin e. Hizir û baweriye wê, li ser têgihiştinê û demên têgihiştinê de afiriya. Zimanê êzîdî ji, her weha kurmanci ya. Çend di kurmanciya xwe de serwerbûn û kurbûn bûya, wilqasî ji di hizir û têgihiştine xwe ye olî de kurbûn bi wan re bûya. Wilqasî xweş anîna ser ziman bûya. Di demên berê de. zanist û oldarên ole êzîdi pir girîngî didana xweş û xweşik anîna ser ziman. Li ser vê yekê, mirov karê bêje ku pir li ser sekinî ne. Ole êzîdî bixwe ji, ku di vir de mirov gotinekê bi zimên ve li ser bêne ser ziman, ole deme kurmanci ya. Bi vê yekê re xwe mazin bi wate  dike.
      Demên piştî demên mîtanî, hûrî û naîriyan ji, demên têgihiştinê ne. Ev dem, her weha bi zanebûneke pir mazin dijîn. Pergala olî û ye baweri ji pir mazin heya. Pergala hizrî ji, heya. Ew ji pir mazin afiriya. Hizir û baweri, baweri û ol, ol û mirov bi hev ve û bi hev re di jiyanê de bi pergal dijîn. Demên wan demên têgihiştinê ne. Demên wan, demên civakatiyê ne. Her weha pêşketi ne ji. Bi xusisî ji, deme ku mirov li ser deme naîriyan dihizirê, mirov wê deme weke deme antîkî ye herêmê dibîne. Her weha demeke pêşketiya. Hizir û baweriyê, têgihiştin û mirov de pir mazin xwe afirandiya. Ew dem, demeke pir pêşketi û bi pergal û bi têgihiştin ye deme pêşketine hizire Nebî Nuh e. Bi vê yekê ve girêdayî, mirov karê bêje ku ew dem were fahm kirin û têgihiştineke mazin di derbarê de di roje me de bibe, wê bê temen û hîmê pêşketineke mazin ji herême re. Ji aliyê nêzîkatiyê ve ew dem bi pêşketin û têgihiştine xwe tê berçavan. Nêzîkatiya wê bi têgihiştine wê re ye Nebî Nuh bixwe ya. Divêt ku em di vir de vê yekê her weha pir mazin û bizane kifş bikin. Demên piştî van deman re ji, demên pêşketine li ser pêşketine van deman e. Her demên piştre yên ku pêş dikevin, bixusisî ji li ber diclê û firatê, wê pêşketinê ji ji xwe re esas digirê. Deme piştî deme Nebî Nuh ye Birehim xelîl û demên di navbera wan de, her weha ku mirov li wan dimeyîzenê, mirov vê yekê pir mazin dibîne. Ew dem, bi pêşketinên xwe re, di pirtûkên pîroz de ji cih û war girtine. Weke deme Nebî Lut, Nebî Salih, Yusif û hwd. Ev dem, mirov yên deme têgihiştinê ne. Mirov karê wan weke fîlozofê wê ji bêne ser ziman. Lê wan pêxembertiya wê ji kiriya. Wan, pergala baweriyê ji ku di nav de pergala civakatiyê bi têgihiştin di deman de bi vir ve anîna. Têgihiştine wan îro ji, hê baş ne hatiye fahmkirin. Baweriya wan û awayê, têgihiştin bi hizir dinyê û axîretê dikira nava xwe de. Bi hev re di pergalakê de diênîn ser ziman. Her weha mirov karê bêje ku wan têgihiştine ku jîn kirine, li herême, î ro ji, di asta têgihiştinê de hê ne gihêne rada wê heya. Bawerî, wan di aslê xwe de ku anîna ser ziman, li jiyanê meyîzendin û li gor jiyankirinê bi ahlaqê wê re anîna ser ziman.
      Demên piştî zayînê her weha mirov karê bi pêşketin, têgihiştin û pergalbûna hizre civakatiyê li ber diclê bêne ser ziman. Demên piştre ji, mirov karê, weke demên pêşketin û di pêşketin û têgihiştine wê de demên kurbûnê bêne ser ziman. Bi vê yekê re mazinbûna li bediclê heya. Civakatî, bi nirx her weha heya. kurmanci ji, yê vê deme bûyî û demên wê yên pêşketin ya. Her weha mirov karê biêne ser ziman. Demên piştî zayînê ji, ku mirov tê wan, mirov di vê pêşketinê demên kurbûnê dibîne. Di vê yekê de ji kurbûnaka mazin heya. Hizreke mazin afiriya. Mirov, pir mazin di jiyana xwe de bi hizir û têgihiştinê wê ya.Demên pêşketin û têgihiştinê, hata ku têne deme Êlî Herîrî û Salahadînê Eyûbî ji, pir mazin pêşketineke mazin di xwe de jîn dikin. Êlî herîrî, bi derketin û hizre xwe re ji wê demê re zanistitiyê dike. Hizre wî ye wê demê ya. Bi asta têgihiştine wê demê ya. Ew mazinbûna wê jîn dike û di xwe de bi hizre xwe re têne ser ziman. Salahadînê Eyûbî ji weke wî, ji aliyê xwe yê zanistitiyê ve bi vê yekê pir mazin têne ser ziman. Ew bihizir û bi bawer dijî. Bi vê yekê, weke ku mînaqakê ji dide berçavan, ku di mirov de wê hizir û bawerî çawa bi hev re bi zanebûn bê jînkirin.Zimanê wan ji, pir pêşketiya. Êlî herîrî, di zimanê xwe de weke şoraşaka hemdem dike. Ku dem tê deme Meleyê Cizirî û Feqiyê Teyran ji, mirov wê pêşketin û têgihiştin di demê de bi rengekî din yê pêşketî û mazin dibîne. Wan, bi xwe re têgihiştin, di deme civakatiyê de anî demeke din. Di serî de divêt ku mriov bêje ku Meleyê Cizirî demek bi xwe re da dest pê kirin. Ev deme, ku î ro, em jîn dibin, destpêka pêketine wê ye hemdem ji wî destpê dike.Wan, ziman, pir xweşik bi kar anî. Bi meleyê Cizirî re ji û Feqiyê teyran re ji ziman, pir pêşketî û bi nirx û kevneşopîya. Bi vê yekê re bi wan re mirov tiştekî din ji kifş dike. Ew ji her weha ew ê, ku ji deme mîtanîyan, hûrîyan, naîriyan û Medan û bi virde hata deme Merwaniya û pêde, zimên, di xwe de dii pêşketine xwe de bi demê re pir mazin kevneşopîyeke mazin ye bi nirx afirandiya. Ew vê yekê, bi wê kevneşopî û nirxên wê bi wan re û hizir û têgihiştine xwe re didine berçavan..""...


   

çapkirin