FEQIYÊ TEYRAN JI CIZÎRE BOTA DIMEYÎZENÊ

Abdusamet Yigit

    Feqiyê teyran, divêt ku mirov hinekî li ser bisekinê û wê pir baş û qanc fahm bike. Feyqiyê teyran, li ser jiyana wî nahaka wilo zêde ti lêkolînên mazin ne hatina kirin. Li ser hizir û felsefe wî ji  her weha mirov karê bêjê û bêne ser ziman. Lê ev mirov, ji her aliyî ve, divêt ku were ser ziman, naskirin û têgihiştin. Ew zanistekî pir mazin û bifelsefe ya. Li ser wî, deme ku tê axiftin an ji car bi car ku tê nivîsandin, weke "helbestvanekî" tê ser ziman. Li gor me, ev gotin ti carî rastiya Feqiyê Teyran nayêne ser ziman. Ji ber ku ew ne tenê ew bû. Ew ji wê zêdetir, fîlozofekî deme xwe bû. Bi vê yekê divêt ser ziman û naskirin. Deme ku mirov bahsa wî dike, bi rastî ji, di cih de hizre mazin bi nirx di serê mirov de çêdibe. LI ser hzire Feqiyê Teyran, deme ku bê hizirandin, divêt ku ji dem û şer û mercên xwe dûr newê hizirandin. Feqiyê Teyran çi anî ser ziman. Hizreke çawa anî ser ziman? Ev pirs pirseke ku mirov pir bi pirsê û bersiveke di cihê xwe de ku dîrokî bidiyê de. Deme ku mirov li ser jiyana wî dihizirê, mirov pir pêşketin û têgihiştinên ku ew têne ser ziman ji, mirov dibîne. Li Herême botanê, deme ku bahsa wê tê kirin di civatan de, bi seatan li ser tê axiftin, lê ew naya xilas kirin bi vegotin e. Her weha pir mazin û dîrêj bahsa wî tê kirin. Li ser wî û hizre wî tê axiftin. Li ser jiyana wî tê axiftin. Ji gelek aliyan ve li ser wî hebûne wî tê axiftin. Lê, divêt ku mirov bêje ku bêhtir ji aliyê jiyan û hizre wî ve pir li ser tê sekinandin. Bahsa hizre wî bi baweriye wî re tê kirin. Bi vê yekê, ew pir mazin û bi nirx tê ser ziman. Em ji, nahaka hinekî hewê bidin ku hinekî li ser wî bisekin in. Emê, di vir de li ser wî ku bisekin in, emê bi zêdeyî wan vegotinên ku di derbarê wî de di civatan de tê vegotin ji li ber çava bigirin û basha wî bikin. Emê, ji wê çerçove ku têde bahsa wî tê kirin, jê wê dernekevin. Bi vê yekê, emê hinekî wî bi wan vegotinan, jiyana wî hizre wî ye ku mirov fahm bike bênine ser ziman. Ji gelek aliyan ve bahsa wî tê kirin. Her deme ku mirov li vegotin û ştaxaliyên li ser wê dihisêne, mirov digihê hzireke din..
      Feqiyê teyran, deme ku bahsa wî tê kirin, li ser jiyana wî bêhtir tê sekinandin. Bahsa wê hebûne wî ye bi têgihiştin tê kirin. Ew çawa jîn bû û di kîjen çerçovê de jîn bû, tê ser ziman. Deme ku tê ser ziman ji, pir bi nirx û kevneşopî tê ser ziman. Jiyana wî, weke berhemeke dîrokê ye ku di wê demê ku bahsa wî tê kirin de tê xwandin, tê ser ziman. Bi vê yekê, her weha mirov divêt ku bêje ku pir mazin û bi nirx û bi kevneşopî bahsa wî tê kirin. Deme ku civatan bahsa wî tê kirin, ne weke "helbestvakekî tê kirin. Weke zanistekî mazin yê deme xwe, ku demên pişt xwe re ji, bihizir û ramanên xwe yên yên anîna ser ziman kifşkirina, tê ser ziman. Her weha ew mazin tê ser ziman. Deme ku bahsa wî ji aliyê jiyana wî ve tê kirin, her weha mazin tê kirin. Di nav anîna ser ziman ye jiyana wî wî de, hin bi hin car bi car hizirne wî ji têne ser ziman. Lê di dawiyê de, deme ku bahsa jiyana wî xilas dibe, êdî her weha tê gotin ku "ka ma ka hizre wî çi bû, wî çi anî ser ziman?" û piştre bahsa hizre wî bi deme wî re tê kirin. Bi vê yekê, ew hê maztir bi nirx û pîroz tê ser ziman. Weke mirovekî alim tê ser ziman. Ji xwe ji, ew wilo bû. Ji wê ji zêdetir maztir bû. Lê mînaqaka ku bi wî re pir tê ser ziman haya. Ew ji bahsa wî axiftina wî ye bi teyrik û xwezayê re ya. Deme ku bahsa wê yekê ji tê kirin, hinekî bi nirx bahs tê kirin. Weke mînaqakê, deme ku Feqiyê Teyran, ji herême xwe derdikeve û tê ku herê Cizîre bota, hingî, tê ber çemê Diclê û li ber wê bidest qasidandinê dike. Bi wê qasidandina wî re, êdî piştre ne bi gelekî re, tê gotin ku ava diclê ji bi dev û lêv dibe û bi pêre bidest axiftinê dike. Her weha pir mazin bahsa wê rewşê jî tê kirin. Feqiyê teyran, deme ku av pêre diaxivê, jê re bahsa çend alim û pêxember di wir ve çûna û li ber wê jîn bûna, bahsa hemûkan ji Feiqyê teyran re dike. Bi vê yekê re, deme ku av bahsa wan dike, ji deme Nebî Nuh hata ku tê wê demê, ji wan re bahs dike. Feqiyê Teyran, Tê gotin ku wî li wê hisandiya û piştre ku avê axiftina xilaskiriya, êdî wî bidest axiftinê kiriya.Bi vê yekê re tê gotin ku feqiyê Teyran, bi avê re hinekî li ser xwe û rewşe pêxemberên berê diaxivê. Lê berê wê, Feqiyê teyran, diçê berê avê û ji avê di pirsê ku ka "ji kuderê tê û wê herê kuderê, çend dem û devran dîtina û jîn kirina". Deme ku Feqiyê Teyran, wilo ji avê di pirsê, êdî av ji jê hinekî weke hêrs bibe, pêlekê li ber lingên wî dixe û piştre bersive feqiyê teyran dide û her weha jê re dibêje. " Hata nahaka ti kesek ev pirs ji min ne kirina. Min gelek alim û nebî Dîtin, lê yekî ji wan, ev pirsên ku tê ji min kirin, ji min ne kirin, de herê feqiho bi riya xwe de". Lê piştre Ew dibêje ji avê re, hata ti ji min re bahsa neke, ezê li ber tê bim". Piştre tê vegotin ku avê êdî bahs jê re kiriya. Ev rewş, deme ku tê vegotin, pir dirêj û mazin tê vegotin, di berde, di demên ku wê di nivîsand û navber dida nivîsandina xwe û bi feqihên li dore xwe re li wan di rûnişt û bi wa re ji wan re qasîde dî gotin, ew qasîde ji di bîre mirovan de bûn û dihatina gotin. Bi vê yekê, êdî rewşeke pir mazin û xweş dihata afirandin bi hizir û anîniya wî ye li ser ziman. Deme ku bahsa wî her weha dihata kirin ji, di deme qasida kirinê de, her weha di ber yê vedigot de, êdî yekî dî ji bi qasîde kirinê dikete berde û digot.
      Rewş, her weha di civatan de pir mazin û xweş dibû. Lê di vir de, divêt ku mirov hinekî li ser jiyana wî bisekinê. Emê bi jiyana wî ji aliyê hizre wî ve, li ser vê yekê hinekî bênine ser ziman. Ji ber ku ev yek, her weha pir girîng e. Di nav kurdan de, civat bi nirx û kevneşopî ne. Deme ku bahsa civatan tê kirin ji, bi rêz bahsa wan tê kirin. Pir rêzeke mazin ji wan re heya. Her mirovên ku di civatan de, derdiketine pêş û diaxiftin ji, yên ku navserî xwe bûn. Yên ku di nav xalkê de ji wan re rêzeke mazin hebû. Yên ku pir li gotina wan dihatina hisandin bûn. Gotina ku wan di anî ser ziman ji, bi zane dianîna ser ziman. Ew mirovên navserî xwe, yên ku hertimî demên xwe bi xwandin û hizirkirinê re buhurandibûn bûn. Bi vê yekê, bahsa wan ji, ku dihata kirin, êdî bi rêz dihata kirn. Wan ji, bi zane bahs dikir. Deme ku li ser Feqiyê Teyran diaxiftin ji, pir bi zane diaftin. Li ser hebûne hizre wî jî di sekinîn. Wan mirovên navserî xwe, deme ku bahsa Feqiyê Teyran dikir, ti carî ji, bahsa wî weke helbestvanekî ne dikir. Deme ku bahsa wî dikirin, weke mirovekî zane û bitêgihiştine mazin dikirin. Bahsa fîlozofekî dikirin. Li ser hizre wî di sekinîn. Hizre dianîn ser ziman, da qana herkesek zanibe û ji wê zanebûna wî hinekî ilm û zanebûnê hildin û di xwe de hinekî ji bi aqil bibin. Bi vê yekê û armancê, li ser wî û jiyana wî û hizre wî dihata sekinadin. Hizreke wî ye pir mazin hebû. Deme ku bahsa wî dihata kirin, pêre, bi hizre wî re pir mazin bahsa Nebîyên ku hatina û çûna ji dihata kirin. Feqiyê Teyran, hizreke wî ye ku weke pergalaka mazin di nav xalkê de afiribû û dihata ser ziman, di civatan de dihat ser ziman. Her weha pir li ser hizre wî dihata sekinandin. Bahsa hzire wî ku dihata kirin, pir nêzîkatiyaka bicivaknasî dihata nîşandin. Di vir de, weke ku dihata ser ziman bi çen gotinan, em li ser hizrên wê yên li ser dîrokê, û civakê bênine ser ziman. Ev ji, her weha girîng e, ku mirov li ser bisekinê û bêne ser ziman. Wî di derbarê dîrokê de çi hizir dikir? Wî, Hizreke ku mirov bi civakê re bi xalkê re bêne ser ziman, di anî ser ziman. Hizre wî di têgihiştin û hebûne xwe de ji jiyan û xalkê ne qut bû. Mirov, li gor wî di jiyana xwe de karê jiyana xwe ji her awayê re bide kifşkirin. Ev yek, rastiyaka. Ev rastî, lê divêt ku bi têgihiştin bibe. Li gor wî, mirovên zane di nav xalkê de zane ne. Li gor wî, berpirsiyaka pir mazin dikete ser milê zanistan de di nav xalkê de. Divîya bû  ku wan, hertimî di rê nîşandinê de bi weyne bana. Bi vê yekê, hertimî divêt ku ew di têgihiştinê vê yekê de bin. Dîrok, li gor feqiyê teyran, ji zanistan hertimî rastiyê dixweze û ji wan dixweze ku li gor rastteqîniyê jîn bibin. Rastteqîni ji, her weha, divêt ku mirov ji baweriya xwe dûr neyêne ser ziman. Bi vê yekê re bi hizre xwe re di demên pêşketinê de bi xwe re jîn ji bike. Li gor wî, ti zanist, bê ku felsefeyeke rastteqîniyê di serê wî de nebe, wê mazin bibe û mazin bi pêş bikeve. Ev yek, weke rastiyaka ku li ser nayê nîqaşkirin ji li gor wî. Bi vê yekê her weha hzire wî, tê ser ziman. Bi rê yekê re êdî di civatan de hizre Feqiyê Teyran dihata ser ziman, ji bo ku mirov wî nas bikin û jê rastiyekî fêr bibin.
      Mirov li gor wî, ne bê rastiya. hem rastiya wî heya û û hem ji ratiyaka ku ew hertimî di jiyana xwe li gor wê bijî ji heya. Bi vê yekê ji, digoti´ ku ew rasti ji, bi olê xwe di jiyanê de têne ser ziman. Jiyan, ji bo wî biqadr bû. Wî bi jiyanê re qadrek dide jinan ji. Di civatan de, ji bo wan ji hin gotinên ku digotin ku wî gotiya dihatina ser ziman. Hemû gotin ji, di çerçoveyeke rêzedayînê de bû. Di jinitiyê de bêja "dayiktiyê" wî pir girîngî didayê de. Bi bêja dayiktiyê re, di hizrên wî de bêja "pîritiyê" ji dihata ser ziman. Lê bêje pîritiyê, ji xwe di çanda kurdan de, bêjeyeke ku biçandî bû. Pir bikevneşopî bû. Her mirovên zane yên kurd, ku li civata xwe di rûniştin, ne mumkun bû ku rêze xwe ye ji bo pîran an ji bi gotina di nav xalkê de ku pê dihata gotin ji "mirovên navserî xwe" re dianî ser ziman. Her weha ev yek, weke nirxekê ji bû. Di deme Feqiyê Teyran de, ev yek ji, ê maztir, mirov karê bêje ku hebû. ji ber ku di di wê demê de ji î ro civat li pêştir bûn. Çi hizir hebene û afiribana, di civatan de li ber xalkê û mazinan dihata ser ziman. Feqiyê teyran ji, her weha anîya ser ziman. Wî ji, rêzek ji bo wan anîya ser ziman. Di nav xalkê de hinek kevneşopîyên bi nirx yên weha hebûn ku herkesekî rêzeke mazin ji wan re dide nîşandin. Di civatan de, her weha  ew rêz dihata ser ziman. Lê di vir de, em hinekî li ser zimanê feqiyê teyran bisekinîn. Em çend gotinne li vir li wê zimanê wî yê pir xweş bênine ser ziman. Î ro, ew zimanê wî ye ku bûya sedeme ku jê re dibêjin ku ew "helbestvanek" e. Lê di rastiyê de ev bêje ji anîna rastiya wî ser ziman pir dûr e. Divêt ku mirov her weha bêne ser ziman. Di civatan de qasîdakirin ji, heya. Ew qasîdekirin, bixwe re bi hinek nirxan dibû. Feqiyê teyran ji, karîbû ku biqasidandina. Her weha zimanê wê hebû. Zimanê kurdî di deme kurmanciyê de levanîna bêjeyan û pê weke helbestan gotin ji pêş dikeve. Lê weke ku tê gotin qasidekirin, bi nirxekê dihata kirin. Di wê nirxê de pîrozî, bawerî û ol û jiyana aliman û hewd hebû. Yên ku li ser jiyana wan alimên deme xwe dixwandin ji, her weha ew ji bi wê awayê ku pê dihatina ser ziman, dihatina zanîn. Bi vê yekê, ew zimanê wan yê xweş ji bi jiyana wan re dihata ser ziman. Di kurdî de rewşe xurtxêviyê heya. Ev rewş, di jiberkirin û bi vê yekê di serî de hiştinê re dibe hîmekî pir mazin. Bi vê yekê, di deme Feqiyê Teyran ji dihata vegotin ku ew pir mazin bi xêv û bîr e. Ev yek, deme ku ji bo wî tê ser ziman, hinekî bi teybet ji tê ser ziman. Bi vê yekê, di civatan de pir mazin li ser wî dihata axiftin.
       Bivê yekê re, mirov karê hinekî din ji li ser vegotinên li ser hzire feqiyê teyran bisekinê. Li gor me, ev yek pir girîng e. Hizre wî ye bi pergal divêt ku were têgihiştin, ew derkeve pêş. Wî, hizreke bi pergalî di nav civakê de anî ser ziman. Feqiyê teyran, li gor deme xwe hizirî û anî ser ziman. Xosletên deme wî, hinekî ji xoseletên hizre wê ku wî anîya ser ziman ji, tênine ser ziman. Di deme wî de hizir û hizirkirin bi aqil û vac li pêş bû. Li gor vê yekê hizirkirin û anîn ser ziman ji, weke pêşketineke mazin ye deme xwe bû. Bi vê yekê re, ew derdikeve pêş. Berî wî, li Cizîre bota, bi Meleyê Cizîrî re rewşeke pir mazin ye hizirandinê afiriya.  meleyê Cizirî, hizreke bi pergal di nav xalkê de da rûnandin. Ku mirov bêje wî bi hizre xwe ye ku anî ser ziman re demek pê da destpê kirin wê ne xalat bê. Wî li Kurdistanê, her weha demeke bi hizir û nirx anîya ser ziman. Bi vê yekê, felsefe û wêje ji, pê bi wate bûya. Meleyê Cizîrî, demeke nû ya. Her weha mirov divêt ku wî bêne ser ziman. Hzire wî ye demê, di xwe de hinekî pir mazin e. Ew di çerçove hebûne pergala hizir û nirxên li Cizîre bota hene, diaxivê û têne ser ziman. Nêbî Nuh ji her weha bi hizre xwe re di nav vê yekê de heya. meleyê Cizirî, ew pergala hizir ji ji hîmê xwe ve ji ye baweriyê cud ne dihata ser ziman û bihizir û baweriya xwe ve digaha hata Nebî nuh, wî bi hizir di deme xwe de bi wate kir. Wî di wir de, rastiya îslamê ji, xwest ku bêne ser ziman. Rastiya Îslamê, bi wî, ji hizre nebî Nuh û ye Birehim xelîl ne dûr e. Divêt ku deme ku mirov bidest fêrkirina musulmanetiyê bike, divêt ku mirov wan herdûyan ji di serî de fahm bike. Wî, musulmaneti bi hebûna xwe re bi hizir, hizir kir û anî ser ziman. Bi vê yekê, di nêzîkatiyak wî de mirov karê bêje ku baweri bihizir bi kevneşopîyeke dîrokî ye hizir hata ser ziman. Bi vê yekê, mirov karê bêje ku wî pir mazin anî ser ziman. Pergale hizir ye ku bi meleyê Cizirî re hata ser ziman, di qada felsefe xwe de, li ser hinek hîmne bû. Ew hîm ji bi dîrok û hizir bûn. Her weha dihatina ser ziman. Wî, dîroke xwe pir mazin zanibû. Di derbarê wê de pir mazin bi têgihiştin bû. Deme ku diaxift ji, ew têgihiştine xwe, bi hizir dianî ser ziman. Têgihiştin, wî, nêzîkatiyaka bi felsefî lê dikir. Wî weke felsefeyeke demê ye xwe dihilda dest. Bi vê yekê re wî mazina li ser wê ji di nav xalkê de anîya ser ziman. Piştî wê re hatina Feqiyê teyran, bi bandûra meleyê Cizîrî ye li ser wî ji, wî ji, wilo di wê xatê de hizir kiriya û anî ser ziman.Bi vê yekê, mirov karê bêje ku ew herdû di demekê û xatekê de hevdû temem ji dikin. Wan bi hev re demeke nû ye hizir da afirandin. Deme ku meleyê Cizirî bihzir hizir da afirandin û pêşxist, feqiyê teyran ji, bi hizir û deme xwe re mazin bi pêşxist. Meleyê Cizîrî, di hzire xwe de di lêgerînekê de bû. Wî, felsefe bi civaknasiyê xalkê fahm kir û fêr kir. Bi vê yekê ji. wî hizre xwe temenê wê, bi hebûne wê re li ser hebûne pêşketinê û pergala xalkê ye ku di wê demê de hebû ava kir. Wî, hizreke mazin, li gor xalkê di serê xwe de afirand. Li gor wî, xalk, bi xwe re bixweze, wê mazin pêş bikeve. Di vê hzire wî de pergala wî ji dihata ser ziman. Bi vê yekê re wî pergale civakê ye demê ye ku hebû, bi demeke hizir ye pêşketi dabû naskirin. Ji aliyê çandî û kevneşopîyan ve pir mazin pêşketin hebû. Feqiyê teyran ji, di vê yekê de mirov divêt ku weke berdewame wî bêne ser ziman. Ev yekê dwê rast bê. Feqiyê teyran ji, weke meleyê Cizirî di lêgerînekê de bû. Lê feqyê teyran ji, meleyê Cizîrî hinekî cudatir, ew lêgerîne xwe, bêhtir di hizir de bicih kiribû. Wê ji wir, xwe digahanda civakê. Mînaqaka pir navdar di vê xalê de ji bo feyqiyê teyran tê vegotin. Her weha tê vegotin ku "feqiyê teyran bi li teyrê sîmûrg geraha ya". Feqiyê têyran di têgihiştine xwe bawer kiriya ku teyrê sîmûrg ji, şêxê teyrane. Bi vê yekê, wê xwestiya ku wî şêxê tayran bibîne. Bi navdanyîna wî ye bi nav Feqiyê teyran ev ji her weha hinek di civatan de weyn leyistiya.Lê wî ew nav ji şêxê xwe yê ku weke demekê bi seydeyê xwe re li cem wî li Îdîrê mabû, standibû.
    Feqiyê teyran, deme ku mirov li ser wî dihizrê, mirov pêşketineke mazin pê re dibîne. Di deme wî de ji her weha pêşketineke mazin heya. Deme wî, xwediyê pêşketineke çawa bû, divêt ku mirov çend gotinan li ser wê ji bêne ser ziman û bêje. Lê berî ku em li ser deme wî û wî bixwe ji bênine ser ziman û vebêjin, divêt ku em hinekî li ser demên ku ji wê demê re bûna hîm, hinekî li ser wan bi pêşketin û têgihiştine wan re bisekinê. Deme ku hîmê deme Feqiyê Teyran û piştre di afirêne ji, mirov karê ji aliyê deme hizir ve ji deme Êlî herîrî hata wê demê weke demekê bêne ser ziman.
     Demên berî deme Feqiyê teyran yên ku hata wê demê hebûne xwe berdewam kirine û bûna hîm..
      Di serî de, divêt ku em bêjin ku berî ku mirov wê deme Êlî Herîrî bêne ser ziman, divêt ku mirov dîroke herême ji aliyê pêşketin û têgihiştinê wê ve ji demên berî wê ji, hildê dest û bêne ser ziman. Ev yek pêdivî pê heya. Ji ber ku baş têgihiştineke mazin bibe û baş were têgihiştin, ev yek, pêdivî pê heya. Demên berî deme Êlî herîrî, wê hizreke bîdine me. Ew hizir ji wê xwe bi demên pêşketinê yên têgihiştine wê bi demê re xwe bêne ser ziman. Ji ber vê yekê, ku ev yek were têgihiştin her weha anîna ser ziman girîng e.Lê ne tenê ji vî aliyî ve girîng e. Ji hinek aliyên din ve ji girîng e. Ji aliyê têgihiştine herême ye ku pêşketi di demê de hata wê demê ji, wê her weha bi xwe û demên xwe yên pêşketinê û di wê pêşketinê de têgihiştine ku bûya û felsefeyek li ser wan ardan afirandiya ji, wê baş were têgihiştin. Ev yekê di rastiyê de, lêkolîneke bi weke xata pêşketinê ku ji deme sumeriyan hata ku tê deme mesopotamya û Kurdistanê ji, hewceyîyê pê dixwezê.Ji ber ku ev demên ku ji van serdemên mazin bûna û hata roje me, bi pêşketinên bi xwe re û di xwe de ji, wî hîmê ku ji aliyê hizir ve ku afiriya mirov bêne ser ziman ji, diafirêne. Bi vê yekê û nêhte her weh li ser demên berê ji hinekî sekinandin û anina wan ye ser ziman di vir de bi vê yekê re girîng dibe. Deme Feqiyê teyran û demên berî wê yên di wê xate de demên pêşketinê yên di xata têgihiştinê de ne. Bi vê yekê re, ev dem, fahm kirin û têgihiştin wan pir girîng e. Bi vê yekê her weha divêt ku mirov pir li ser bisekinê. Deme Êlî Herîrî, ji aliyê hizir ve, demeke ku mirov bêje demeke nû ya. Ev deme nû ji, bi derketin û bilindbûna merwaniyan re hebûne xwe diafirêne li herême. Bi vê yekê re mirov karê vê yekê, her weha bêne ser ziman. Lê hata hatina vê demê ji, hinek demên ku mirov bêne demên pêşketinê ne, jîn dibin. Di serî de ji mirov karê wan demna ji bi sê xatan hata wê demê weha bêne ser ziman:
      1. Deme yekemin, deme ku mirov ji deme neolotikê bide dest pê kirin û bêne hata deme Sumeriyan e. Ev dem, deme ku mirov demeke ku mirov ji aliyê hizir ve her weha mazin bêne ser ziman e. Ji aliyê hizir ve ji hîm e. Hîman di afirinêne. Her pêşketin û têgihiştinên ku bi wan pêşketinan re dibin ji, ji demên piştre re ji, demne weke hîm in. Her weha mirov karê bêne ser ziman. Ji aliyê olî ve mazinbûn heya. Wekî dî ji, hizre olî di afiriê. Bi vê yekê re têgihiştin dibe û bi bawerî dibe.Bi vê yekê re, êdî hine bi hine olî derdikevine hole. Di serî de olên pir-xwûdayî hene. Lê di demê de, hin bi hin êdî bi pêşketin û têgihiştinên di afirin ji, ev dem, di buhurê deme yek-xwûdayî yê. Her weha bi vê yekê mirov karê wê pêşketinê sereke bêne ser ziman. Bi vê yekê re, hizir û bawerî, di keve demeke nû de. Êdî hizir afiriya. Baweri ji, êdî hin bi hin di xwe de bi têgihiştin dibe. Olên mazin dibin. Bi vê yekê re mirov karê her weha demên têgihiştinê ji, êdî bêne ser ziman.Wê, di wê deme şaristaniya de, di deme sumeriyan de, êdî hê ku ji wê demê ne buhurtin nebûyî, wê felsefe û wêje ji wê rengê xwe bide der. Bi vê yekê re, êdî wê pêşketin, hebûna xwe bide berdewam kirin. Di serî de, divêt ku mirov divêt ku di vir de bêje ku deme sumeriyan ye bifelsefe di deme derketine Nebî Nuh de dibe. Bi derketine wî re û axiftina wî re êdî demeke nû ye bi têgihiştin ku hizir bi vac têde bidest pêşketinê dike derdikeve û pêş diekve. Bi vê yekê re êdî hin bi hin pêşketin bi pergalî derdikeve. Bi vê yekê re wê olên demên hizir ji êdî wê bidest derketine xwe bikin. Di serî de divêt ku mirov bi vê yekê re êdî bidest anîna ser ziman ye olên mazin yên yek-xwûdayî bike. Ole pêşî. ye yek-xwûdayî ye Êzîdî ya. Divêt ku mirov vê yekê di serî de kifş bike. Ole êzîdî, bi dîrokê re xwe re di demên berî zayînê de hata 3. hezar salan diçê. Bi vê yekê re mirov karê bêje ku pergala civakî ye pêşî ye bihizir ku weke ye roje me bi nirx e, diafiriê. Olê êzîdî bi vê yekê re, destpêkaka mazin ye dîrokî ya. Piştî deme Nebî Nuh re deme yek- xwûdayî ye olî her weha ye Êzîdî ya. Demên pêşketin ole êzîdî yên berî zayînê wilo zêde nayêne zanîn. Lê bi sereke ku mirov li ser dihizirê, mirov dibîne ku di demên berî zayîne de, hinek demên ku ji bo demên me yên î ro ji girîng in, hatina jînkirin. Divêt ku her weha werine têgihiştin. Bi vê yekê re, divêt ku mirov hinek kifşên mazin di êzîdîtiyê de bike. Demên yek-xwûdayî ku bi êzîdîtiyê re dest pê dike, êdî bi sereke deme duyemin ye derketine cuhutiyê ya. Ev ol ji, weke ku mirov ji nirx û awayê derketine wê û ji dîrokê wê fahm dike, weke ku di wê xatê der derketiya. Her weha ev yek tê berçavan. Têgihiştine Nebî Nuh ye ku pişt wî re bi nebî Salih, Nebî Lut û Birehim Xelîl re berdewam kiriya, ew ji bi bandûr kiriya. Her weha mirov kar bêne ser ziman. Deme derketine deme cuhutiyê, demeke ku mirov bêje ku demeke duyemin ye wê pêşketine bi hizir e. Bi vê yekê re têgihiştin ji dikeve demeke nû ye din de. Piştre, êdî pêşketinên di hizir û qada olî de dibin, hin bi hin hata deme zayînê wê bine hîmê derketine filehiyê ji. Bi vê yekê re, êdî deme duyemi ye min me bahs kir, êdî wê dest pê bike..
     2. Deme duyemin, deme ku mirov bi zêdeyî bi pêşketinên di hizir û di qada wê de ne, bêne ser ziman e. Bi vê yekê, divêt ku mirov li ser vê demê bisekinê. Ev dem, bi serê xwe, demeke ku mirov pir mazin li ser bisekinê ya. Mirov ji aliyê hizir ve, mirov divêt ku vê demê ji deme Mîtanîyan, bide dest pê kirin û piştre di deme Hûrî, Naîri û Medan re bêne roj me. Deme ku me di vanderan ve xata pêşketinê anî, hingî, em wê xatan pêşketine bi têgihiştine wê re di berdiclê û berfiratê re tênine roje me. Bi vê yekê re, divêt ku mirov vê yekê ji, her weha kifş bike. Ev dem ji deme mîtaniyan, ku me da dest pê kirin, divêt ku em dise ji bîr nekin û bêjin ku êdî emê bi aqil bênine ser ziman. Aqil, êdî li pêş e. Êdî hin bi hin bi pêş dikeve. Êdî hin bi hin mazin dibe. Bi vê yekê re, em vê yekê ji her weha bi demê re kifş dikin. Deme mîtaniyan bi serê xwe, demeke ku mirov pir mazin bi nirx û biaqil li ser bisekinê ya. Aqilê ku ji deme Nebî Nuh ve bi dest pêşketine xwe kiriya. di deme duyemin ye sumeriyan de pêşketineke têr jîn dike û piştre ji, di deme mîtaniyan de bi nirx û kevneşopî, lê bi hizir bidest pêşketine xwe ye di demê de dike. Bi vê yekê re mirov ku li deme mîtaniyan dinerê, mirov hinek pêşketinên maizn di wan de biaqil yên ku ji yên roje me ji yên herî pêşketî ne kêmtir in, mirov dibîne. Mîtaniyan, pergala olî û hzirî di xwe de di deme xwe bi hizir kira yek. Bi vê yekê re, êdî kevneşopîye wê ji di demê de bi nirx afirandina. Pêşketinên demên xandanên Uriyan ji ji vê yekê re hinekî dibîne hîm. Bi vê yekê re, mirov karê bêje ku hevdû ji temem dikin, di xatekê de. Ji deme Mîtaniyan, buhurina deme Hûrîyan ji, bi serê xwe demeke ku mirov pir mazin li ser bisekinê ya. Hûrî, li Cizîre bota bidest pêşketine xwe dikin. ewder ji wan re weke navend e. Li cih û li ser nirx û pêşketinên mîtaniyên yên ku wan di deme xwe de dana kirin ew mazin dibin û bilind dibin. Bi vê yekê, her weha divêt ku mirov êdî bahsa wan bike. Mîtaniyan ji, dore Cizîre bota ku hata ku digeha Rihayê ji xwe dikina navend. Lê Nisêbin ku hata ku digeha ber afrîn û Herêmên qamîşlo û Kubanê wanderan ji dikina nave xwe de. Li vanderan ji, mazin dibin. Mîtanî, bi avadaniyên ku li dore Afrînê yên antîkî ku ava dikin, di demên xwe yên dawiyê de, weke ku demeke xwe yan antîk ji jîn dikin û piştre diçin. Piştî wan re, yên ku Hûrîyan re diafirin, êdî li Cizîre bota wilo mazin dibin. Ew ji, li Cizîre bota, li wir demeke weke deme antîk ji serî hata binî jîn dikin. Bi vê yekê, ew mazin dibin. Ew, di pêşketin û têgihiştinên ku hene de, demeke mazin ye din, didine jînkirin, bi mirovan, Deme Hûrîyan, demeke ku mirov pir biaqil û bitegihiştin bêne ser ziman e. Deme wan, bi zêdeyî, demên pêşketinê têne  jîn kirin. Ji aliyê civaknasiyê, felsefê, astronomî, matamatik, geometrî û hwd, di van aliyan de û hê hinek aliyên din yên ku me ne anîna ser ziman, di wan de pir pêşketî ne. Deme Wan demeke ku ji aliyê aqil pir têr e. Mirov karê her weha bêne ser ziman. Piştre, ku dem tê deme Naîriyan, êdî mirov karê bêje ku deme Naîriyan weke demeke wan ya ku ji serî hata binî bi têgihiştin, weke demeke wan ya anîtik jîn dibe. Ji her aliyê ve, hewceyî heya ku mirov li ser deme naîriyan bisekinê. Deme Naîriyan, demeke ku li Kurdistanê, li berDiclê û berfiratê, demeke anîtîk ye pir pêşketi bi têgihiştin û bi felsefê wê ya.
    Bi vê yekê re, herêm mazin pêş dikeve. Pêşketinên Deme naîriyan, gelek ji wan, ji aliyê aqil û têgihiştinê ve ji yên roje me ji weke li pêştir in, li herême. Deme wan bi hizir mazin dibe. Berdiclê, bi wê re hizir bi pergal û bi nirx li herêmên din belav ji dike. Bi vê yekê re pêşketineke mazin mirov karê bêne ser ziman. Pergala Naîriyan ye rêveberiyê, li ser hîmê mîrîtiyê bû. Bi vê yekê re mirov karê bêje ku bi konfadaralî bû. Têgihiştine xwûdê ji li wir mazin pêşketi bû. Di çerçeve wê hebûne xwûdê de weke ku dewletek bûn. Lê di nav xwe de ji, bi gelek herêman, weke dewletan bûn. Ji demên sadsala 13. mn hata ku demên sadsala 11. mn û wan pêde, mazin pêşketineke ku di raya xwe de heya. Lê hata ku têne vê demê ji, êdî hin bi hin, derketine Asuriyan dibe. Êdî li hinek herêmne ji, şer ji dibin. Bi vê yekê re şerê ku di naqabîna Naîriyan û Asuriyan de bûya Şerê ku di sala 1128an de bûya ya. Ev şer, bi têkçûna Naîriyan bi ancam dibe. Bi vê yekê re, weke gotinaka ku malî dîrokê bûya heya. tê gotin ku deme ku Naîri tê diçin, êdî asurî, 43 keyên wan dil digirin û di berdêla bêşan de wan serbest diberdin. Ji demê hata ku tê deme sadsala 8. min û wan, demne ku hertimî bi şer û serhuildanên naîriyan in. Piştre ji, hata ku tê deme Medan, her weha ev şer û serhildan hebûna xwe berdewam dikin. Piştre di deme Medan de biser dikevin û piştre demeke dî ji bi serwe di cihên xwe de bi hebûne xwe û pêşketinên xwe bi xwe re jîn dikin. Lê piştî ku têkçûna Medan dibe û ew ji têk diçin, êdî demeke nû ji bo wan diafirê. Êdî demên nû yên şerhildana dibin. Piştî ketine rêvebera Medan re, derketine serhildana rahibên demê ji li ber persan, di dîrokê de bi nav cihê xwe girtiya. Ev dem, ji aliyê rêveberî ve weha ne. Lê ji aliyê têgihiştin û dîrokê wê ve ji, pir mazin hebûna xwe bê navber berdewam dikin. Li herêmê Ji naîriyan hata deme Kurdistanê û ji deme Kurdistanê û piştre ji, Civaknasiyaka pir xurt ku bihizir di nav wan de heya û serwer e. Bi wê civaknasiyê pir nirx ji têne parastin û ji tinebûn û tinekirinê ji têne xilaskirin. Ji deme Sumeriyan hata ku tê deme mîtaniyan, Hûrîyan, Naîriyan, Medan û Kurdistanê ji di ziman de pir pêşketinên bitêgihiştin hene. Kurmanci hê di deme Sumeriyan ye duyemin de diafiri û di van deman bidest pêşketine xwe dike. Kurmanci, kurdiya deme civakatiyê û pêşketinê wê ya. Bêjeyên ku kurmanci diafirênin ji, yên demên bitêgihiştinê ne. Demên têgihiştinê, bêjeyên xwe bi hevok diafiriêne. Ev bêje û hevok hemû di kurmanci de têne ser ziman.. Ev pêşketin hemû, hata têne deme zayîne bigiştî pêşketine din ye pir mazin diafirênin. Ew pêşketin ji, bi têgihiştine xwe felsefe mazin afirandiya û aniya ser ziman û piştre di qada olî de ji wê filehî derkeve, Ev ji weke şoraşaka demî ye herî mazin e.
     3. Deme sêyemin ji, mirov karê ji deme zayînê ku hata ku tê sadsala 9. min li Kurdistanê bêne ser ziman. Ev dem, ya rastî, ku mirov bêne ser ziman, ne tenê li Kurdistanê, li herêmê bigiştî wilo ya. Ev dem, bi serê xwe, hinek pêşketinên teybet dike nava xwe de. Ev pêşketin bi têgihiştin di qada hizir de ne. Hest û deronî hinek ji wan teybetmendiyan in. Bi derketine filehiyê di deme zayînê de, êdî li herêmê ji demeke nû dest pê dike. Baweri ji, hinek pêvajoyên têgihiştine hata wê demê buhurandina. Ew dem ji, weke ku filehî ancama wan ji bê, tê berçavan. Bi vê yekê re li ber diclê li Kurdistanê, demne din yên pêşketine bi têgihiştin dibin. Piştî derketine nebî Îsa re, Li Kurdistanê bi Manî re hinek hewldanên bi wî rengî dibin. hewldan ku dibin, çêdibin û têne ser ziman ji, lê belê wilo zêde ji ber nêzîkatiya rêveberan mazin pêşnekevin. Manî, li Mêrdînê derdikeve. Malbata wî malbataka xizan kurd e. Wilo zêde tê bandûra wan ji nîn e. Lê dê û bavê wê her çend ku di hizre Zerdeştiyê de ji bin, bi filehiyê hevnaskirina û temê wan di dilê wan de çûya ser filehiyê. Di malbatiyê de, ev yek bûya. Bi vê yekê ji, bandûra li ser Manî ji kiriya. Manî, piştre, deme ku deme ku dike ku hizre bêne ser ziman ji, dike ku sentezeke wê bandûra serxwe û kevneşopîye hizre xwe ye ku dê û bavê wî di kevneşopîye xwe de jê ne ye Zerdeşt, bi hev re çêke û di hizre xwe bêne ser ziman. Manî, piştre ji, weke ku emê bi Feqiyê teyran re bênine ser ziman, pir xwezaxwez e.Kurdistan, bi wan hewldanan, bûya qada pêşketinê. Demne din yên pêşketinê weke demên xwe yên berê dixwezê jînbike. Bi vê yekê, pir mazin hewldanên wê hene. Lê weke demên wê yê berê, her hewldana wê bi sernekeve, weke ye Manî û wî bixwe ji. Demên berê biserket, ji ber ku biserê xwe biserbixwe bû. Bi vê yekê, rehet bi pêş diket. Manî piştre ku ji aliyê keyê Sasaniyan ve tê kuştin, êdî pir nexweşiyaka mazin li Kurdistanê derdikeve hole. Hinek bertekên ku bi tafisandinê re têne bi ancamkirin ji dibin. Bi vê yekê, êdî deme Mezdiyan ji dibe. Lê deme ku hinekî dîn têve diçê û tê deme derketine musulmanetiyê, êdî demeke nû li Kurdistanê ji dest pê dike.
     Musulmanti, êdî derdikeve û bi xwe re hinek dem û pêvajoyên nû têne hole. Li Kurdistanê ji her weha ev yek xwe dide berçavan. Ji deme derketine msulmanetiyê hata hatina deme sadsala 9. min ye derketine merwaniyan, demeke ku mirov pir bi çûn û hatin bêne ser ziman e. Hz. Muhammed, deme ku tê û hizre têne ser ziman, ji wê kevneşopîye berdiclê û berfiratê têne ser ziman. Bandûraka wê herême bi teybetî li ser wî û hizre wî heya. Bi Teybetî, deme ku mirov bahsa wê kevneşopîye berdiclê û berfiratê dike, em bahsa hebûne Nebî Nuh, hizir û kevneşopî û demên ku pişt wî re bûne û bi pêşketin, bi têgihiştin hebûne xwe berdewam kirina, bahsa wan dikin. Wî, deme ku hizre dianî ser ziman, bi bandûra wê ji dianî ser ziman. Bi vê yekê, divêt ku mirov pir bi zane bahsa wê demê bike û bêne ser ziman.  Li Kurdistanê, hata wê demê ne derketine Cuhutiyê û ne ji derketine filehiyê wilo zêde banûraka mazin ne kiriya. Lê hata wê demê ji êzîdîyê, hebûna xwe berdewam kiriya. Hê Kurdistanî bi zêdeyî ji êzîdî ne. Li hinek herêman filehiyê û berî wê cuhutiyê hinekî ji bandûr kiriya. Ji ber ku herdû olan ji, di demên derketina xwe de, çand, kevneşopî, hizir û dîroke berdiclê ye pîroz xwandin û bi wê xwe û nirxên xwe di xwe de afirandina. Bi vê yekê ji bê hinekî bandûra wan dibe. Hizre berdiclê ye di wan herdû olan de ji, weke ku tê hîskirin û naskirin. Weke zarokek û zayikê wê ku hevdû bikişênin, wilo li mirovan têt. Li Kurdistanê hata wê demê, êzîdîti, bi pirtûka xwe ye pîroz û nirx, kevneşopî û hizrên ku di demê de afirandina bi bandûr a. Êzîdîti, pergala Kurdistanê ye hizrî û civaknasî û hizrî, hata wê demê, di xwe de parastiya û anîya. Bi vê yekê re divêt ku mirov hinekî bi rêz wê dîrokê bêne ser ziman.
      Hata deme sadsala 9. min derketina merwaniyan her weha rewşek heya. Lê bi derketine Musulmanetiyê re, êdî rewşeke nû li Kurdistanê ji diafirê. Piştre musulmaneti, bi şûr tê Kurdistanê. Bi vê yekê, şerne pir mazin ji dibin. Di wan şeran de bi hezaran êzîdî têne kuştin. Lê gelek ji wan ji musuman dibin. Êzîdî, hinekî li ya xwe ne. Ji xwe û hizre xwe bi bawer in. Ji ber vê yekê, deme ku musulmaneti tê, ew ji dibêjin "ole me ji ye ye yek-xwûdayî ya" û li berxwe didin. Bi vê yekê, êdî demeke mazin ye şer bi wan re dibe. Hata ku di ansiklopediya Îslamê de tê ser ziman, ku "can û malê wan li Musulmanan helal e". Bi vê yekê, êdî piştî demên şer re, ew tê diçin, piştî wê têkçûnê re, êdî bi hezaran nivîs, pirtûk û di serî de pirtûka wan ye pîroz ji ji hole tê rakirin ku ti kesek ji navê wê nizani bê. Bi vê yekê re mirov karê bêje ku rewşeke nû diafirê û pêvajoyaka nû ji li Kurdistanê dest pê dike. Pêşketinên, ji vir pêde, êdî wê li gor vê yekê bibin. Wê ji vir pêde pêşketinên ku bibin, wê bi gelek bûyînên ku dibin re hebûne xwe berdewam bikin. Dem, hata ku tê sadsala 9. min, her weha ev rewş heya. Lê ji vir pêde, êdî rewşeke din diafiirê. Êzîdîti ji, piştî waqas çûyinên li ser re, êdî weke berê li jiyana bi weyne hebûne xwe berdewam nakê. Yên ku ole xwe dijîn ji, bidizî di jîn. Her weha rewşek di afiriê. Di her demê de, êzîdî, weke xalkekî "hertiştê wan ve bi jin û keçên wan re li yên ku herine ser wan re û wan bikujin re helal e". Lê Kurdistanê, hebûna wan dimêne. Winda nebin. Çanaka wan ye kurdistanî heya. Bi wê çanda xwe, êdî xwe di parezên. Lê, dem hata ku sadsala 9. min û 10. min, li ser navê êzîdîtiyê wilo zêde li jiyanê ti tiştekî wan namêne. Nivîs û pirtûkên ku hizre wan tênine ser ziman, hemû têne şawitandin. Hata sadsala 9. min, tîpên wan yên teybet ku pê di nivîsandin ji hebûn. Lê ji vê demê pêde, ew ji êdî nema têne bi kar anîn. Her weha rewşeke nû ji bo wan dest pê dike. Lê tevî waqas jînkirinan ji, piştre ji, gelek oldar û fîlozofên wan yên mazin, ku di deme xwe de gelek kifşkirinan didina kirin, derdikevine hole. Şêx hadî derdikeve. Yên weke Calawa derdikevin. Ew ji, demeke bi hizir bi têgihiştinê didine jîn kirin. Bi vê yekê, êzîdîti, di dîrokê de ji windabûnê xilas dibe. Lê ji demên berî zayînê hata ku tê roje me, gelek demên êzîdîtiyê yên ku hê ne hatina fahm kirin û têgihiştin û ku divêt ku werine fahm kirin û têgihiştin hene. Dîrokek êzîdtiyê li herême ye ku mirov bi wê re weke demên têgihiştinê bêne ser ziman heya.
      Sadsala 9. min û 10. min, ji bo herême û têgihiştine wê, bi derketina musulmanetiyê re tê kifşkirin. Piştre, êdî li ser vê yekê, pir mazin pêşketinên ku dibin ji hene. Li Kurdistanê, bi deme Merwaniyan re, demeke nû diafirê. Êdî weke ku ji nû ve dem werine ser ziman dibin. Gelek pêşketinne mazin dibin. Di deme musulmanetiyê de, di cih de gelek filozofên kurd ji derdikevin. Ji wan re zor nabe ku di nav musulmanetiyê de mazin bibin. Şêxitî, weke saziyekê hîmê wê li Kurdistanê ya. Bi vê yekê re, êdî musulmaneti ji, ku di van saziyên ku hizrên olî bitêgihiştin û dîrokê re di xwe de dihawênin, ku erê dikin, êdî demeke nû li Kurdistanê nirxên ku hene. Yên li herême bidest tercûme wan ya di musulmanetiyê de tê kirin. Bi vê yekê re, demek pêş dikeve. Bi vê yekê re, di demeke kin de, ji deme derketina musulmanetiyê, hata ku dem tê sadsala 9. min û 10. min, êdî pirtûk û têgihiştinên mazin yên bi kurdiya kurmanci diafirin. Bi vê yekê re, êdî dem ku tê sadsala 11. min, êdî mirovên weke Êlî Herîrî yên ku di qada olî de pir mazin pêşketinan didine kirin derdikevin. Piştî wê re yên weke Şêx Mahmudê Xuzûlî û şêx Teymiyê Haranî ji derdikevin. Hê gelek mirovên her weha mazin ku ji aliyê xalkê ve pir mazin û bi rêz têne pêşwazi kirin hene. Hemû ji, fîlozofîya têgihiştine ji musulmantiyê ye ku li Kurdistanê pêşket re dikin. Pîroz ji, deme Nebê Nuh ve bi wa re ya û di wê demê de ji bi wan re ya. Bi vê yekê re, divêt ku mirov şêxitiyê û pêre ji dergahtiyê bêne ser ziman û şîrove bike. Hata hatina Salahadînê Eyûbî, hata deme wî, demeke pir mazin bi nirx û bi kevneşopî bi musulmanetiyê re ji, li Kurdistanê pêş dikeve. Deme Salahadînê Eyûbî, demeke ku ji gelek aliyan ve mirov bêne ser ziman e. Di vir de, têne emê ji aliyê têgihiştinê ve wê li ber çava bigirin û li ser bisekin in. Bi van demên têgihiştinê re, yên ku me anîna ser ziman re, deme Salahadînê Eyûbî, bi nirx, piştî demên Merwaniyan re, weke demeke ast û rada herî bilind ye berdewame deme merwaniyan ji bi wate ya. Lê ew dem wî, bi serê xwe divêt ku were ser ziman. Ji ber ku bi xwe re Salahadînê Eyûbî demeke dide dest pê kirin. Pişt wî re, êdî "deme eyûbîyan" li Kurdistanê hebûne xwe berdewam dike. hata ku dem tê sadsala 15. min, êdî demeke nû bi hizir ji diafirê. Deme Eyûbîyan ji, weke nirx û hîm di wê afirandine demê de weke bingeh heya. Bi Salahadînê Eyûbî re li Kurdistanê, baweriyaka ku Salahadînê Eyûbî bixwe ji têde mazin dihata ser ziman, afirî bû. Bi vê yekê re, divêt ku mirov wê deme wê ji bi rêz bi bîr bêne. 
    Sadsala 15. min, bi derketina fîlozofên kurd yên weke Meleyê Cizîrî û Mele hisêne batê re, êdî demeke nû bi têgihiştinê diafirê. Ev dem, di xwe de, bihizir mirov, karê bêje ku xwediyê têgihiştineke mazin ye dîrokî ya. Lê xosletên vê demê, ne tenê bi vê yekê tenê tê ser ziman. Ji aliyê çand û wêje ve ji pir bi wate ya. Lê wekî dî ji, ku mirov hinekî dî ji aliyê hizir ve bêne ser ziman, mirov karê weha hinekî dî ji bêne ser ziman. Ji aliyê hizir ve, hizre şifakirinê, matatamtikê û hin awayên din yên weha pir mazin pêşketiya. Berî van deman, di herême de li Cizîre bota, weke matamatikê, astronomî û geometriyê pêşketine û bi wan re kevneşopîyek ji heya. Divêt ku mirov vê yekê teybet bêne ser ziman. Deme ku dem tê deme sadsala 15. min li Kurdistanê li berdiclê û berfiratê, di van qadan de ji pêşketineke mazin heya. Meleyê cizîrî weke ku di nav xalkê de tê vegotin, aliyê wî yê ku bi vê yekê ji dihata ser ziman heya. Weke ku gotin li ser "cebir"ê ji bi têgihiştin felsefe ya. Ev yek ji, di nav xalkê de li ser tê axiftin. Mele Hisêne Bate hata nahaka têne li ser aliyê wî yê wêje bi berhemên wê ve girêdayî tê axiftin. Lê weke ku tê gotin li ser matamatikê ji pir xurt bûya û hinekî nivîsandiya ji. Her weha ji bo Meleyê Cizirî ji tê vegotin, di nav xalkê de. Deme sadsala 15. min, bi van pêşketin û têgihiştina wan pêş dikeve. Deme ku me got ku deme sadsala 15. min, li Kurdistanê dibe demeke nû, divêt ku van aliyan ve ji were fahm kirin. Meleyê Cizirî û mele Hisêne Bata, di vir de, hinekî divêt ku mirov li ser wan û wate wan ya ku heya bisekinê. Wan, di deme xwe de bi têgihiştine ku di xwe de dana rûnandin re, demeke ku pêşketinê ji nû ve didine dest pê kirin. Bi wan re, demeke nû tê dest pê kirin. Têgihiştine wan, ye ku tê ser ziman, êdî dike ku mirov hizrê wilo zêde bi serê xwe bihziir in. Bi vê yekê, pêşengtiyeke mazin dikin. Cihê olê û baweriyê di jiyanê de bi nêzîkati û hizrên xwe yên ku tênine ser ziman re didine nîşandin û bi têgihiştin dikin. Bi vê yekê re, mirov karê bêje ku li ser aqil bixusisî disekin in û tênine ser ziman. Bi vê yekê, demeke wan ye pir mazin heya. Çawa ku Êlî Herîrî, di deme xwe de bi zimanê xwe yê ku pê diaxivê û pê têne ser ziman bi nêzîkatiyaka wêjeyî ku bi estetikê zimên di jiyanê û olê de pêş dikeve, her weha Meleyê Cizirî û Mele Hisêne Bate ji, di deme xwe de bi heman nêzîkatiyê aqil bi wate dikin û tênine ser ziman. Aqil, di jiyanê de wê çawa bi kar were didine nîşandin. Bi vê yekê fîlozfîyeka têgihiştinê bihizre êqil dikin. 
   Deme pişt wan re ye ku wê Feqiyê Teyran were ya. Ew dem, wê weke pêşxistin û berdewamkirina wan, wê bibe. Wilo ji dibe. Feqiyê Teyran, wan di aqil û têgihiştine wê de di xwe de dide berdewam kirin. Bi vê yekê, ev pêvajo û deme ku Meleyê Cizirî û Mele Hisêne Bate bi xwe re dana dest pê kirin, ew bitêgihiştin di demên piştre de bi demên nû re dide jîn kirin, bihizir. Bi vê yekê re, êdî mirov karê bêje ku jiyan û hzire Feqiyê Teyran, di deme xwe de pir mazin tê ser ziman. Piştre ji, li ser wî tê sekinandin. Bi hizre wî, yanî bi nêzîkatiya hizrî ye ku wê bi xwe re dayî berdewam kirin, piştre pêşketinên ku dibin berdewam dibin. Bi vê yekê re em hinekî weke çend beşan ji jiyanê wî ji bênine ser ziman, Li gor me di vir de ev yek, her weha pir girîng e, ku mirov bêne ser ziman. Jiyana wî, demên wê bi têgihiştin mazin dibin. Ew xwe ji, li cem seydeyê xwe perwerdeyeke pir mazin dihildê. Bi vê yekê, hata ku tê deme ciwaniya xwe, êdî mirovekî ku zane jê derdikeve. Piştre, di demên ciwantiya xwe de hinek demên xwe li Îdirê li cem şêx ji bi seydeyê xwe re di buhurêne. Piştre, ku weke demekê li cem wî dimêne, êdî ku bi seydeyê xwe re di vegerihê malê, êdî wilo zêde li malê manêne û piştre ji malê bi destûra dê û bavê xwe, dikevê rê de û diçê ku herê Cizîre bota warê zanist û embîyan. Piştre, ku tê Cîzire bota ji, êdî li wir demeke dirêj ji dimêne. Ew demên seydeyê Mazin Meleyê Cizirî dibîne. Wî ji dibîne. Bi wî re ji di rûnihê di axivê. Hinek hizrên wî, ji wî ji dihisêne. Bi vê yekê re, mirov karê bêje ku ew demeke mazin di serî de li Cizîre bota jîn dike. Lê deme ku ew Meleyê Cizirî dibîne, êdî wilo zêde bi wî re namêne. Piştre meleyê Cizirî diçê ser dilovaniya. Piştî wî re, êdî bi Feqiyê Teyran re li Cizire bota li cihê ku meleyê Cizirî lê seydatî dikir, li wir demeke nû bi Feqiyê Teyran re dest pê dike. Ji bo Feqiyê Teyran, êdî demeke nû di jiyana wî de dest pê dike. Feqiyê Teyran, weke demeke dirêj li wir seydetiyê dike. Piştre ku weke gelek salan dimêne li wir, êdî ew ji wir dikeve riyan de û li hinek Deverên din yên Kurdistanê di gerihê. Piştî demeke dirêj li Cizîre bota re, êdî de bi rêzê ji Cizîre bota diçê Zaxo û li wir ji demekê dimêne. Bi vê yekê re, mirov divêt ku bêje ku di wê deme ku li Zaxo dimêne ji, başûrê Kurdistanê hema bêja li gelek deverên wê yên din ji digerihê. Piştre ji wir diçê Rojhilatê Kurdistanê Urmiyê. Urmiye, di wê demê de ji bi şêx û şeng navê wê dihata ser ziman. Navekî wê yê ku bizanebûn kêf dikire dilê mirov de hebû. Li wir ji ew demekê dimenê.
    Piştî ku ew li wir demekê dimêne, êdî piştre ji wir li hinekî deverên din yên Rojhilat digerihê. Li Hekmetenê û Kirmaşanê ji dimêne. Li wan herêman ji dimêne. Piştre ew xwe digihêne Dînwerê ji. Dinwerê ji, wê demê navê wê hebû. Mirovên zane yên weke Hanîfê Dînwerî derketibû di sadsala 8. min de û pirtûk ji li ser gelek tiştan nivîsandibû. Li ser matamatikê ji li ser cebîr tê gotin ku bi zanebûn bû. Li ser beytartiyê ji hinekî nivîsandibû. Bi vê yekê re mirov karê navê wî ji hildê û bêne ser ziman. Feqiyê Teyran, weke demekê li wir ji dimêne. Piştre ji wir tê herême Sêrtê wanderan û ji wir ji, xwe digihêne malê û dê û bavê xwe yê ku wî pir hij wan dikir, cihê wan ji dibîne. Lê li gor hinek gotinan ji, tê gotin ku wê ji dînwerê pişştre hata Xorasanê ji wî xwe gihandiya wan deveran. Wilo ji tê gotin. PIştî ku di vegerihê ji tê gotin ku wê piştî ku cihê dê û bavê xwe dibîne ji, êdî piştre li gor hinek gotinan hata Fenîkê wanderan ji çûya û perwerde dîtiya û kiriya. Lê di derbarê jiyana wî de, ye ku herî zêde têne zanîn û tê ser ziman ji, piştî ku ji Dînwerê di vegerihê, êdî ew diçê Herême Amede wanderan, û tê gotin ku wî xwe gihandiya Rihayê  û li wir ji weke qadarekê maya. Piştre, ku hinekî her weha digerihê, êdî ew tê Xizanê û li wir hata dawiyê jiyana xwe ji li wir dimêne. Li di dllê wî de ya ku careka din herê Cizîre bota û wir bibîne. Ev yek, di dilê wî de weke ku xwestekeke mazin e. Lê ew xwesteke wî di dilê wî de dimêne û bicih nayêne. Ev yek, weke ku tê gotin, weke kulekê di dawiyê jiyana wî de tê ser ziman. Feqiyê teyran, weke ku tê gotin, ew kulê wî ye ku bi xwestine çûne Cizîre bota di dilê wî de ya, di dilê wî de dimêne. Bê ku careka din herê Cizîre bota diçê ser dilovaniya xwe. 
     Deme ku ew diçê ser dilovaniya xwe, dilê herkesekê pê diêşîhe. Piştî ku diçê ser dilovaniya xwe piştî hinek nîqaşên ku wê wî li kurderê bicih bikin re, êdî wî dibine werezûzê û li wir li medresa wir bicih dikirin. Biqasî ku tê gotin, di deme bicih kirina wî de xalkê dixwezê ku wê weke nebîyekê bicih bikin. Piştre tê gotin ku hinek alim ji wir, di deme çûna ser dilovaniya xwe de diçine cizîre bota û Dirêjbûna Tirba Nebî Nuh dipîvin û piştre divegerihin û tirbeke bi heman dirêjiya ji wî re ji divekin. Ji ber vê yekê ji, tirba wî ji weke ye nebî Nuh weke qama du mirovan dirêj e. Piştî ku Feqiyê teyran diçê ser dilovaniya xwe, êdî gelek zanistên ku bi hizre wî re mazin dibin dibin û derdikevin. Hizre wî mazin bû. Wî mazin anîbû ser ziman. Li têgihiştinê pir di sekinî û diaxift û dianî ser ziman. Bi vê yekê re, navê wî derdketibû. Wî hertimî li Cizîre bota dimeyîzend.
     Teqiyê Teyran, her weha ku mirov li jiyana wî ji dimeyîzenê, mirov jiyanaka pir bi nirx dibîne. Ew pir geraha ya. Wî pir dîtiya. Ew geriyên wî, ne belesebep bûn. Wî, hertimî, di serê xwe de bi têgihiştinê re li tiştne nû digeraha. Divêt ku mirov wan gerandinên wî her weha bêne ser ziman. Di nav xalkê de, navê wî bi wan gerên wî ji derketibû. Lê ji wan, zêdetir, bi hizre xwe re û bi têgihiştine ku ti serê wî de û pê re bû, li berçavan bû. Bi vê yekê, divêt ku mirov pir li ser bisekinê û bêne ser ziman. Mirov divêt ku li ser têgihiştine wî bisekinê û bêne ser ziman. Hizre wî mazin bû. Têgihiştine wî bi têgihiştinê dîrokê bû. Mirovekî ku di wê demê de li Cizîre bota mabana, ne mumkun bû ku di serê xwe de ne xwediyê têgihiştineke mazin di derbarê dîrokê de bana. Cizîre bota di wê demê de weke pirtûxaneyekê ji bû. Her weha ji navê wê hebû. Deme ku bahsa wê dihata kirin, bi zanebûn navê dihata hildan. Ev hemû ji, ji ber ku ew her weha di xw de pir bi nirx û hizir bû. Têgihiştine li Cizîre bota, pir mazin bû. Deme ku bahsa wê dihata kirin, bi rojan ew bahskirin xilas ne dibû. Gelek nirx ji têde bûn. Kevneşopiye nebî Nuh li wir bû, Ew kevneşopî ji, li her demê serwer bû. Di her demê de, bû xwedî kifşkirin. Di her demê de wê kevneşopîye kifş kir. Bi vê yekê, divêt ku mirov navê wê bi rêz bi bîr bêne. Çanda Cizîre bota, ku bahsa wê dihata kirin, pir li ser dihata sekinandin. Mirovên ku têde jîn dibûn ji, mirovne ku bi nirx bûn. Yên ku li nirx û dîroke xwe, hertimî xwedi derdiketin bûn. Bi vê yekê re, hertimî navê wan ji hebû. Feqiyê Teyran, li wê mabada Nirxên li Cizire bota, bi hizir û têgihiştine xwe pir tişt lê zêde kirin. Hizreke mazin ji, wî afirand. Lê di vir de, deme ku mirov basa Feqiyê teyran bike, divêt ku mirov her weha demekê bi serê xwe, pir maizn bêne ser ziman û şîrove bike. Deme Feqiyê teyran, demeke ku mirov wê weke demeke destpêkê bi deme meleyê Cizirî re bêne ser ziman e. Her weha demeke ku pir mazin bi nirx e. Ji aliyê têgihiştinê ve pir mazin divêt ku mirov li ser bisekinê. Wê demê, demên piştre bi hizre ku têde hatiya afirandin re, demên piştre kifşkirina. Her çend ku serdestiya hêzên zordar yên weke Osmaniyan û Sefeviyan, wilo Zêde pêşnekeve ji, lê divêt ku mirov bêje ku têgihiştineka mazin ye hemdem diafirêne. Di wê demê de ji û di demên piştre de ji, Li aliyê Rojhilata Kurdistanê ku Sefevi li ser serdet bûn û li ser Osmaniyan yên ku ew serdest bûn, li herdû aliyan ji serhildan hebûn. Li berxwedan hebûn. Jiyanaka kurdan ye bixwe hebû. Ku çûna ser wê jiyanê dibû, êdî rabûna ser ye wan çêdibû. Bi vê yekê re, di wan deman de pir çûna ser wan çêdibû, êdî li ber wê ji, li berxwedan çêdibûn. Ne tenê bi vê yekê zindbûnak hebû. Ji gelek aliyên din yên hizrê ve ji ew zindbûn hebû, çêdibû. Deme Feqiyê teyran, demeke ku mirov her weha bi vê yekê mazin bêne ser ziman e. Deme Feqiyê teyran, deme ku tê ser ziman, bizêdeyê ji aliyê têgihiştin û hizrê ve tê ser ziman. Hizir, bi feqiyê teyran re mazin bû. Bi vê yekê re, wî bi hizre xwe re deme xwe kifş kiribû. Bi vê yekê re, mirov karê ji bo deme Feqiyê teyran bêne ser ziman û bêje ku demeke bi têgihiştin ye hemdem bû.
 

çapkirin