ROJHILATÊ KURDISTANÊ

Abdusamet Yigit

 
 
 
 
  Min ev nivîs ji bo jina kurd ye ku ji maf û rûmete têkoşiya û hata bi darvekirin Şêrîn Elemxûlî û di şexsiyete wê ye bi rûmet de ji jinên kurd yên ku hertimî li mafê xwe xwedi derketine nivîsand.
 
 
 
 
  
     DESTPÊK
     Rojhilatê Kurdistanê, ku mirov li ser dihizirê, mirov pêşî, rasti dîrokeke ku pir kur û mazin têt. Li wir, gelek pêşketinên mazin yên dîrokî bûna. Bêguman deme ku mirov li ser rojhilatê kurdistanê bidest nivîsandinê bike, divêt ku mirov pr mazin xwediyê zanebûnaka mazin bêt, da qana mirov wê pêşketin û têgihiştinê wê ya dîrokî fahm bike. Ku mirov dîroke wê ye demên berê ji fahm neke, mirov wê gelek pêşketinên ku î ro, di roje me de, li ser hevdû dibin ji, baş û qanc fahm neke û tênegihê. Ji ber vê yekê, hêjaya ku mirov pir li ser bisekinê. Divêt ku mirov dîroke wê pir baş û qanc ji serî fahm bike. Di derbarê wê de xwedî zanebûn bê. Zanebûn, ji du aliyan ve, ji bo fahm kirin û têgihiştinê ji mirov re lazim e. Aliyek, ji aliyê pêşketin û têgihiştine wê vê ya. Û aliyê din ji, her weha ji aliyê ku mirov hinek bizanebûn lê meyîzenê û fahm bike ya. Her wea ev herdû alî ji divêt ku hebin. Divêt ku mirov xwediyê têgihiştineke pir mazin ê di derbarê wê de. Rojhilatê Kurdistanê, xwediyê dîrokeke ku pir mazin bi nirx jîn bûya ya. Î ro ji, hê ew dîroke wê ji gelek aliyên ku were têgihiştin ve ne hatiya têgihiştin. Ji gelek aliyên ku were fahm kirin ve ne hatiya fahm kirin. Ev yek ji, radixe berçavan ku divêt ku mirov pir mazin bizanebûn li ser bisekinîê. Ne tenê rojhilatê Kurdistanê, herême persan ji, her weha mirov karê vê gotinê ji bo wan ji, bêja. Ji rojhilatê kurdistanê, ji her alî ve kifşkar e. Ji ber vê yekê, divêt ku mirov pir mazin li ser wê bisekinê. Berî nahaka bi çend rojan, çend ciwanên kurd, ji ber ku kurd bûn û dawa mafê xwe yê mirovahî kirin hatina bidarvekirin. Ev mijar bi serê xwe ji, bi tenê ji, ji bo ku were têgihiştin, divêt ku mirov li dîrokê meyîzenê û têgihiştineke di derbarê wê de bike. Ewqas zanist û dîrokzanên ku li ser dîrokê dinivîsênin û li ser dîrokê wê herêmê ji di nivîsênin, ku mirov li nivîs û hizrên wan dimeyîzenê, mirov dibîne û fahm dike ku hinekî xwedî zanebûn in, di derbarê wê herêmê û dîroke wê de. Dîrokê wê herême ji gelek gelek aliyan ve divêt ku were ser ziman. Berî hertiştî, weke ku me got ji gelek aliyan ve, pêdivî pê heya ku li ser bisekinandin û nivîsandin. Lê divêt ku ew hemûk ji, bi têgihiştin bibe. Her weha hingî, wê baş bibe. Dîroke wê herême, eme tenê, di çerçove herême de li ser bisekin in. Emê mijara xwe bi wê ve bisînor bihêlin. Lê ev yek, nayê wê wate ku aliyên wê yên ku hene, ne hewcene ku newine ser ziman. Ew ji hewceyî pê hene ku werine ser ziman. Lê nahaka ya sereke emê li ser wê bisekin in û bênine ser ziman. Berî hertitşî, ji bo ku mirov di derbarê wê herême de bibe xwedî zanebûnaka mazin, divêt ku mirov dîroke herême ye ku herême bixwe jînkiriya, baş û qanc zanibe û fahm bike. Ev yek, her weha pir girîng e. Berî hertiştî. di vir de, em vê gotinê weke gotinaka sereke bênine ser ziman. Ji bo ku dîroke li rojhilatê kurdistanê baş û qanc were têgihiştin, divêt ku mirov ji çend aliyan ve bisereke nêzîkî wê bibe. Di serî de, hizir û dîrok, kevneşopî û rêveberî û mirov û bawerî û hwd, divêt ku mirov bisereke li ser bisekinê û bêne ser ziman. Ev yek, her weha girîng e û divêt ku mirov pir mazin ji li ser bisekinê. li rojhilatê ku kurdistanê, ku kurd, wê dîroke ya ku ku jînkirina rast û pak zanibin, wê ti tiştek bi rêveberî û kevneşopiye xwe re li pêşiye wan nebe bend. Her weha divêt ku mirov vê yekê di serî de kifş bike û bêne ser ziman.
      Dîrok, berî hertiştî, divêt ku li ser rastiya xwe ye ku jîn bûya were têgihiştine û ser ziman. Wê hingî, pir baş û qanc bibe bingihe pêşketinne pir mazin. Lê wekî din ji, ku ne weke xwe were ser ziman û nêzîkatî lê newê kirin, wê weke ku di roje me de çawa ku pirsgirêk rû didin, wê pirsgirêk rû bidin. Her weha ev yek ji, pir girîng e, ku mirov kifş bike û bêne ser ziman. Baweriya li herême pir mazin e. Ji aliyê kevneşopî ve, digihe berdiclê û berfiratê. Ji vî aliyî ve ji, divêt ku biserê xwe weke mijaraka dîrokî were ser ziman û têgihiştin. Wê hingî, baş were têgihiştin. Ev lî ji, aliyekî wê yê din e, ku pir baş û qanc were têgihiştin û fahm kirin. Li rojhilatê kurdistanê, dîrokeke ku ji gelek aliyan ve were têgihiştin heya. Bi vê yekê, divêt ku mirov pir mazin û bizanebûn li ser bisekinê û bêne ser ziman. Bi vê yekê re, hingî, mirov wê pêşketinên ku di roj me de dibin ji, pir baş û qanc fahm bike. Pêşketinên roje me, ku mirov ji perspektifeke dîrokî bêne ser ziman û şîrove bike, bêguman, wê pir xalat bê. Divêt ku mirov ji dîrokê dûr neyêne ser ziman. Divêt ku mirov ji dîrokê û têgihiştin û pêşketine wê dûr neyêne ser ziman. Her rêveber, xalkê ji nav derketiya ji, ku wê fahmneke û li gor wê û dîrok û hebûn û nirxên wê tevnegerehê, hingî, wê bikeve dijî wê de. Weke ku î ro li rojhilatê kurdistanê dibe ya. Î ro li wir, rêveberiya pers serdest e. Ew ji divêt ku pir baş û qanc were têgihiştin. Deme ku mirov li wê rêveberiyê dimeyîzenê, mirov wê rêveberiye weke rêveberiyaka ku pir bi dîrok û kevneşopî dibîne. Lê ji aliyekî din ve ji, mirov dibîne ku pir dûrî wê kevneşopîyê û ew kevneşopîyên ku ew xalk jîn dikin dijî. Mirov, her weha vê yekê ji, pir baş û qanc û zelal dibîne. Ev yek, her weha pir girîng e, ku mirov kifş bike û li ser bisekinê.Kevneşopî ji, divêt ku weke mijarakê were têgihiştin. Kevneşopî ji, hewceyê pê heya ku were ser ziman û têgihiştin. Ev yek ji,ji bo fahmkirin û têgihiştineke rast, pêdivî pê heya. Divêt ku mirov wê yekê her weha pir zelal bêne ser ziman. Rêveberêya pers, bi kevneşopîya. Lê bikevneşopîya xalkên li herême ya. Î ro, di bin navê Îrantiyê de, lê kevneşopîya xalkên ku li wir dijîn xwedi derdiekve. Lê ne xwediyê rast lê xwedi derketineke ya. Divêt ku mirov vê yekê ji her weha bêne ser ziman. Divêt ku mirov li ser vê yekê bisekinê û bêne ser ziman. Rast lê xwedi derketin çawa ya? Rast lê xwedi derketin, li gor ku jîn bûya, fahmkirin û têgihiştin kirin e. Divêt ku mirov vê yekê weha bêne ser ziman. Bi vê yekê re, hingê, wê nêzîkatiyaka rast ji biafirê. Nêzîkatî, di vir de, divêt ku mirov biçend gotinan ji bê, bêne ser ziman. Nêzîkati, li gor lê xwedi derketinê di rast û pak lê xwedi derketinê de ya. Divêt ku mirov vê yekê, her weha kifş bike. Rast lê xwedi derketin ji, ew kevneşopî, bi nirxên xwe, çawa jîn bûya û wê jînbûya û çawa xwediyê dîrkeke ya, divêt ku weke xwe rast û pak were ser ziman e. Bi vê yekê re, nêzîkatiya rast xwe dide berçavan. 
    Li rojhilatê kurdistanê, dîrok pir mazin afiriya. Tenê ku mirov bi kurdan re ji deme Medan dest pê bike û bêne roje me, hingî ji, mirov wî bibîne ku dîrokeke ku çawa mazin û kifşkar e. Di serî de, ku mirov, mijarên roje me, bêne ser ziman, ji aliyekî ve, divêt ku mirov ji wê demê ji, weke xalaka sereke hildê dest û bêne ta roje me. Wê hingî, pir baş were fahm kirin. Lê ev yek ji, wê ne bes bê. Divêt ku mirov hinekî herê berê wê demê ji, û ji demên berê, pêşketinên ku bûna, wan ji bi sereke fahm bike û bêne ser ziman. Bivê yekê re, mirov wê fahmbike ku deme medan ji di nav de ew demên pêşketinên yên ku hata roje me tên, li ser çi pêşketine bixata xwe hatin e. Hingî, mirov wê pir baş û qanc fahm bike. Bi vê yekê re, mirov divêt ku liu ser bisekinê û bêne ser ziman. Ji deme Medan pêve, ku mirov hildê dest û bidest şîrovekirinê bike. Mirov, wê weke demeke hemdem ku ew demên pêşketinê yên ku bûna û hata roj me, hebûna xwe anîna, mirov wê wanakan pir baş û qanc fahm bike. Deme Medan, demeke kurdî ya. Lê demên piştî deme medan re, yên rêveberriyê neyên kurdî ne. Divêt ku mirov vê yekê ji kifş bike. Lê her ku ne yên kurdî ji bin, yên ku bi nirxê û pêk in kurdî pêş dikevin in. divêk ku mirov li ser vê yekê pir baş û qanc bisekinê. Divêt ku mirov van deman pir baş û qanc fahm bike û bêne ser ziman. Dîrok, deme ku hata şîrovekirin û ser ziman, wê ne tenê ji aliyekî ve were şîrovekirin û ser ziman. Ji gelek aliyan ve wê wer şîrovekirin û ser ziman.  Berî hertştî, ji aliyê hizir ve divêt ku were têgihiştin û ser ziman. Bi rêvebertiyê re, bi kevneşopîyê ji divêt ku were ser ziman. Her weha hatina ser ziman li vê herême, wê mirov bigihinê pir rasti û pêşketinên pir mazin. Bi vê yekê re divêt ku mirov li ser bisekinê û bêne ser ziman. Emê bi v yekê re, hewl bidin, dîroke rojhiatê Kurdistanê ji hinek aliyan ve di çerçove rojhilatê kurdistanê bênine ser ziman. Ev yek, pêdivî pê heya. Ji bo ku roje me ji, pir baş û qanc were têgihiştin, pêdivî bi vê yekê heya. Di serî de, em bêjin, ku em hinekî li ser demêpn berê yê Medan ji bi sekin in, lê emê wilo zêde li ser ne sekin in, lê emê ji deme Medan hata demên serdeme navîn û ji wir ji hata roj me, di xataka pêşketinê de, emê bênine ser ziman. Bi vê yekê re, emê hewld bibin ku rastiya pêşketinên wê herême li gor xwe fahmbikin û bênine ser ziman. Her dem ji, wê di xwe de hinek mijarên wê yên teybet ku werine ser ziman, wê hebin. Lê ew ji, wê di nav wê de bin. Bi vê yekê re, emê hewl bidin ku dîroke rojhilatê kurdistanê fahm bikin û pêşketinên ku î ro li wir dibin ji, qancî û xirabiyên wê fahm bikin..
    DEMÊN BERÎ DEME MED AN.
    Di serî de, divêt ku em bêjin, ku rojhilatê kurdistanê, xwediyê dîrokeke xwe ye ku ew bixwe di derbarê wê de bibe xwediyê têgihiştineke baş e û ku ev bû ji, êdî  wê ti tişt li pêşiye pêşketine wê ye dîrokî ne sekin e. Dîroke wê ya berî zayîne, dîrokeke pêşketinê ya. Lê mirov karê karê weke dîrokeke têgihiştinê bêne ser ziman. Ji deme pêşketine şaristaniyê pêde, êdî pêşketin, pir mazin di awayê jiyanê de xwe dide der. Li ber Diclê û firatê, pêşketineke pir mazin di wê demê de dibê, Bi vê yekê re mirov karê bêje ku pir mazin, êdî têgihiştin ji pêş dikeve. Bi pêşketine têgihiştinê re, êdî mazin pêşketin dibe. Mirov, karê demên şaristaniyê û pêşketinê wê, her weha demne pêşketin yên bitêgihiştinê ji bêne ser ziman. Her weha xwediyê wateyeka mazin in ji. Şaristanî bixwe ji, ancamaka pêşketin û têgihiştine wê bixwe ya. Divêt ku mirov vê yekê her weha bêne ser ziman. Li ber diclê û firatê, pêşketine bişaristanî pir mazin pêş dikeve. Pir mazin diafirêne. Pir mazin nirxne pêşketî bihizir re diafirêne. Her weha divêt ku mirov vê yekê di serî de kifş bike û bêne ser ziman. Şaristanî, deme ku pêşket, êdî hin bi hin pêşketinên ku wê bibin yên yên yên dîrokî ji afirandin. Her weha mirov karê bêje ku deme şaristantiyê, demeke ku mirov pir mazin û ji gelek aliya ve li ser bisekinê ya. Bi vê yekê re, mirov wê pir têgihiştinekê mazin bidest bixe. Deme şaristaniyê, mirov li ser dihizirê mirov her weha pêşketinekê mazin dibîne. Lê berî hertiştî, mirov pêşketine bi pergal dibîne. Pêşketine bi pergal, pêşketineke ku mirov pir li ser bisekinê ya. Pergal bûn, di serî de, divêt ku biserê xwe were têgihiştin. Ev yek, pir girîng e, ku mirov li ser bisekinê ya. pergalbûn, deme ku bû, êdî piştre pêşketinên ku wê bibin ji, di wê çerçove wê de dibin. Her weha divêt ku mirov  vê yekê ji kifş bike. Her weha divêt ku mirov vê yekê mazin di serî de kifş bike.
    Di deme sumeriyan de, her weha pêşketin û bi pergalbûn dibe û bi pêşdikeve.Bi vê yekê û pêşketine wê ji, êdî demên piştre diafir in.Deme şaristantiyê, di deme sûmeriyan de, pir mazin pêş dikeve. Her pêşketinên wê yên ku dibin ji, di jiyanê de mayînda dibin. Berî nivîsandinê kişf bikin ji, navê xwûdayên xwe yên ku afirandina, di wê ast û radê de, bikar tên in. Her navek, weke xêveke wan ye pêş dixe ya. Her weha divêt ku mirov vê yekê pir mazin di serî de, kifş bike. Sumeri, di vê yekê de pir hoste ne.Divê ku mirov pir mazin bahsa wan bike. Divêt ku mirov pir mazin di vir de navê wan hildê û wan bi bîr bêne. Piştî ku nivîsandin ji hata kifş kirin, êdî wan navên wa yên ku weha bikar dianîn ji, dibîne bingihê pêşketineke wan ya pir mazin. Mirov, deme ku di demên piştî sumeriyan de pêşketiya li ole êzîdîtiyê dimeyîzenê, mirov yek-yazdayîtiyê dibîne. Lê hinek awayên pêşketine wê demê ji di wan û pêşketine wan ye ku bû de ji dibîne. Vê yekê ji, divêt ku mirov kifş bike. Di pêşketine ole êzîdîtiyê de, awayê pêşketinê yê di xwe de ji xwediyê civaknasiyaka wê ye ku heya û bi hizire yek-xwdûdayê ye bi pergal e. Mirov vê yekê her weha di serî de kifş dike. Lê ew civaknasiya wê ye ku heya ku mirov pir li ser bisekinê û bêne ser ziman. Ew ji, biserê xwe, divêt ku weke mijaraka biserê xwe were ser ziman û têgihiştin. Di nêzîkatiya ole êzîdîtiyê de, mirov dibîne ku wa teolojî li wê civaknasiyê ava kirina. Mirov vê yekê her weha kifş dike. Bi vê yekê re, mirov karê wê bêne ser ziman.
    Di deme şaristaniyê de, demên piştî demên sumeriyan yên pêşketin û şaristaniyê ji, her weha bi vê yekê ve girêdayî divêt ku mirov bêne ser ziman. Hizre olî, bi vê yekê pêş dikeve. Pergala olî ye ku pêş dikeve, bi Nebî Nuh re, bi têgihiştin û aqil bi pêş dikeve. Bi wê pêşketinê re, mirov karê bêje ku demên pêşketin û demên şaistaniyê ji, dikevine demeke xwe ye nû de. Hizir, ji wir pêde, ku ji têgihiştineke cibvakasî ne dûr û cuda bidest pêşketine xwe ye dîrokî dike. Bi vê yekê re, mirov karê bêje ku êdî pêşketin û demên pêşketinê, bitêgihiştinekê ku dijîn re, di ast û radayaka nû ye din de hebûne xwe didine berdewam kirin. Di destpêka demên piştî demên sumeriyan de deme Nebî Nuh, deme ku mirov pir bihizir û têgihiştin li ser bisekinê ya. Têgihiştin û awayê hizir û aqil yê ku di wê demê de pêşketi ya, hata roje me ji, awayê têgihiştin û pêşketine me kifş dike. Bi vê yekê re, divêt ku mirov wê pir baş û zelal kifş bike. Lê deme ku mirov li ser deme Nebî Nuh û aqil û têgihiştine wê ye wê demê bisekinê, divêt ku mirov pir baş di derbarê pêşketin û têgihiştine li ber diclê û firatê de xwedî têgihiştin bê. Ev yek ji, weke xalaka pir giring e, tê ber mirov di deme şîrovekirin û anîna ser ziman de. Bi serekê ji bê, ku mirov li ser wê deme bisekinê, divêt ku mirov bê ku wê têgihiştinê wê deme neyêne ser ziman ne buhurê. Ev yek ji, her weha pir girîng e, ku mirov li ser bisekinê. Ji ber ku wê pêşketinê bi têgihiştine di xwe de demên piştre pir mazin kifşkiriya. Nebî Nuh, hizre wî, bi pergal, hebûne di ber diclê û firatê re dide berdewam kirin. Bi vê yekê re, divêt ku mirov li ser pêşketin û têgihiştin li van herdû deran ji sekin in. Ji ber ku wê di pêşketinên ku bûna de di wê xata pêşketinê ye wî de, wê me bi zanebûn û têgihiştin bike. Bi vê yekê re, her weha ev yek pir girîng e, ku mirov li ser bisekine. Ji deme sumeriyan û hinekî bi virde, pêşketineke mazin derdikeve hola. Lê ji deme Nebî Nuh pêde, ew pêşketin bitêgihiştin û bi aqil hebûna xwe mazin dide berdewam kirin. Her weha divêt ku mirov vê yekê pir mazin ji kifş bike. Divêt ku mirov pir mazin li ser bisekine. Ji deme sumeriyan ya pêşî û hata deme Aqadiyan û babiliyan û ji deme wan ji hata deme hûrî û mîtaniyan û piştre ji hata deme Gûtî û Nîriyan, pêşketineke mazin di wê xata pêşketinê de dibe. Ku mirov bahsa xata pêşketin ye li ber diclê û firatê bike, divêt ku mirov di vê xatê de werêne ser ziman. Ji ber ku xata wê ye pêşketinê her weha ev yeka ya, ku mirov fahm bike. Ji demeke vê xata pêşketinê pêde, êdî derketin û pêşketine şaristaniya misre kevn li ber Nîlê dibêt. Piştî derketina wê şaristaniyê re, êdî di demeke kin de pir mazin pêşketine wê ji dibêt. Nîl, ji vê pêşketinê re dibe hîm û temen. Piştre, ne bi gelekî re, êdî şaristaniyaka pir mazin ku weke zarokaka ku ji singe diya xwe şîr bixwe, ew ji ji pêşketin û têgihiştine li ber diclê û firatê dikişêne nava xwe û pê mazin dibe. Her weha divêt ku mirov vê yekê pir mazin bêne ser ziman. Hata ku dem tê sadsala 20. min(berî zayînê) û hinekî dî ji bi vir de, êdî şaristaniyaka ku bandûrê li dora xwe ji dike diafirê li ber Nîlê bi navê "Misre kevn". Êdî ji vir pêde, mirov karê bêje ku şaristaniyaka dî ye bi navê "şaristaniya misre kevn" diafire.
     Piştî deme Sumeriyan, demên Aqad û Babiliyan tên. Di demên wan ji li herême bi pêşketinên bi xwe re pêşketineke mazin diafirênin. Demên wan demne, bi pêşketinê bi rê ve çûnê ne. Her weha mirov karê bêne ser ziman. Piştî deme sumeriyan ye mazin, êdî deme aqad û babiliyan diafirê. Di vê demê de ji, pêşketineke mazin dibe. Bi wê pêşketinê ku dibe re, êdî herême dikeve astaka dî ye pêşketine xwe de. Li herême, pergala hizrî ye ku bi hebûne têgihiştinê olî afiriya ji, êdî bi pêşketine xwe re û pêşketine di xwe de dikeve demeke nû ye xwe de. Hizir, diafirê. Baweri bitêgihiştin dibe. Nêzîkatiyên ku difiri in, yên ku yên bihizir in. Hizir, êdî li jiyanê serwer dibe. Mirov, li xwe ji, bi bawer e. Baweri ye ku di olê de pêşketiye, renge xwe dide awayê derketin û pêşketine hizir ji. Bi vê yekê re, pêşketineke hizrî ye ku mirov ji gelek aliyan ve nikarê ji ye olê vaqatêne diafirê. Bi vê yekê re, êdî demeke hizir diafirê. Lê hin bi hin ku pêşketin derdikeve hole û civaknasî ji pêş dikeve, êdî awayê pergala hizir ye ku pêş dikeve derdikeve hole. Civaknasî, di vir de kifşkar dibe. Divêt ku mirov vê yekê jii weke mijaraka hizrî û olî di vir de bi nirxêne. Ol ji, li ber diclê di vê demê de di hebûne xwe de civaknasiyaka hizrî diafirêne û bi pêş dixe. Bi wê ji, pir mazin bi pêş dikeve. Bi wê pêşketinê, hebûna xwe têne ser ziman. Civaknasî, divêt ku mirov bêje ku di wê dem de, xwediyê hebûneke ku pir afirîner e. Divêt ku vê yekê pir mazin kifş bike. Weke ku di deme Peleolitikê û neolotikê de çawa ku deronî pir mazin xwedî weyn bû, her weha di deme şaristaniya de bi deronîyê re civaknasi ji derdikeve pêş. Bi vê yekê re, êdî kevneşopî ji diafir in. Mejiyê mirov, di xwe de hinek gotinên ku weke sembol diafirêne. Ew gotin, dibine weke gotinên xalkê ji. Bi vê yekê re, kevneşopî ji, bi civaknasîyê û hizirkirinê binirx bidest pêşketine xwe dike. Hizir, her weha mazin bi pêş dikeve. Mazin bi pêş dikeve. Bi civaknasiyê û deronîyê re hizir di awayê hebûn û pêşketine xwe de pergalaka ku meji wê pir mazin dide jîn kirin diafirêne. Genetike mirov ji wê yekê di xwe de di mirov de bi wate dike. Her weha mazin êdî pêşketineke mazin di mirov de dibe û çêdibe. Hizre dîrokê bi vê yekê re, mazin diafirêne. Bi jiyanê kirinê re diafirê. Hertimî hizir û felsefe dîrokê di xwe de jîn û zînbûnaka jiyanê ye ku hebûne xwe ye hê diafirêne dipareze.Divêt ku mirov vê yekê her weha pir mazin kifş bike. Ev rastî, ne tenê rastiyaka hizir bixwe ya. Rastiyaka mirov bixwe ji ya.
       Piştî deme Sumeriyan ye mazin ku ji deme Neolotikê dem teyêde, piştre hin bi hin, ku te deme aqad û babiliyan, êdî pêşketineke mazin ye dîrokî dibe. êdî pêşketineke mazin diafirê. Hata ku dem hatiya deme aqad û babiliyan li ber diclê li cizîre bota Nebî Nuh derketiya û hizireke xwe anîya ser ziman. Wê hizre wê ye ku wî anîya ser ziman, bi pêşketineke mazin di jiyanê de hebûne xwe bi mirovan re daya berdewam kirin. Hizir, bi awayê felsefîk êdî her weha afiriya. Hizre felsefe afiriya. ya rastî ku mirov bêje, bi derketine Nebî Nuh re, mirov karê hebûne têgihiştine û pergal û bi pergalbûna felsefê bêne ser ziman. Mirov karê her weha bide dest pê kirin û bêne ser ziman. Nebî Nuh, pergalaka hizir ji diafirêne. pergala hizir afiriya û hin bi hin bi pêş dikeve û di jiyanê de kevneşopîye xwe ji diafirêne. pergala olî ji, hin bi hin afiriya. Nebî Nuh, got ku "xwûdê li ser mirov re ya". Bi vê yekê re, êdî hebûne xwûdê, ji yanê çû û li azmana bicih bû. Bi vê yekê re, êdî li jiyanê hizirkirin û habûna xwûdê ye li azmana ji ku di nav de, hewldana têgihiştin û fahmkirina wê bû. Bi vê yekê re, li jiyanê hewldana fahmkirin û naskirinê hata ser ziman. Nebî Nuh, tiştekî dî ji gotibû. Ew ji gotibû ku "hertişt xwûdê çêkiriya û daya çêkirin", bi vê yekê re gotibû ku "mirov ku li hevirdore xwe dimeyêzenê, mirov, hertiştê ku xwûdê çêkiriya dibîne. Bi vê yekê re, mirov karê bêje ku "xwûdê jiyan ji afirandiya". Her weha ev hizir ji hata ser ziman. Bi vê yekê re, li jiyanê hewldana fahmkirin û têgihiştinê wê hizrê bû. Bi wê hewldanê re, êdî hin bi hin naskirina jiyanî û pêre ji têgihiştine wê afir î. Bi vê yekê re ji, êdî hizir di jiyanê de bi anîniya ser ziman ye jiyanê re afir î. Nebî Nuh çawa jîn bû? Li ser jiyana wî hata hizirrandin. Bi vê yekê re ji, têgihiştinek li jiyanê bû. Ew têgihiştin ji, têgihiştin ku mirov di jiyanê re dijî bû. Piştre, êdî hata têgihiştin ku "xwûdê li ser mirov re jîn dibê û mirov wî nabîne lê ew mirov dibîne ku ka mirov çidike û nake."Ev têgihiştin, têgihiştineke mazin ye hizrî bû. Bi vê yekê re, êdî mirov bidest hizirrandina li ser jiyanê kir. Bi vê yekê re pêşketineke mazin ye li jiyan bitêgihiştin afirî û bû. Ev rastiyaka mazin bû. Ev rasti, bi têgihiştinê dihata ser ziman.
  Hata ku dem tê deme aqad û babiliyan, ev pêşketin bi deman re mazin pêşketinne mazin jîn dike. Piştre deme Sumeriyan ye duyemin ji jîn dibe. Ev, dem, demeke ku mirov bêje ku saf ye hizir bixwe ya. Piştre demên Xanadanên Uriyan ku têne jînkirin, bi wê têgihiştinê ji hinekî mazin dibin. Bi vê yekê re mirov karê wan bêne ser ziman. Deme Uriyan, demeke ku mirov wê demê pir dirêj weke demên pêşketine di hizir de bêne ser ziman e. ya rastî, mirov karê weha bêje ku hizir êdî afiriya û bikevneşopî ji bûya. Bi vê yekê, pêşketineke mazin ye dîrokî dibe. Urî, wê pêşketinê di deme xwe de bi statûqûpereziyekê jî jîn dikin. Her weha ji mirov karê bêne ser ziman. Deme Urîyan, ku tê ser ziman, weke demeke ku statûqûperez tê ser ziman. Sedeme vê yekê ji her weha ev yek bi xwe ya, ku divêt ku mirov pir baş û qanc fahm bike û bêne ser ziman. deme Uriyan, her weha deme ku mirov wê weke demeke statûqûtiyê bêne ser ziman e. Di deme wan de, hebûne hzire xwûdê di nav xalkê de rûniştiya. Ew di derbarê wê de ji xwedî zanebûn û têgihiştin in. Urî, mirovne ku xwûdê nas in. Her weha ji mirov karê wan bêne ser ziman. Urî, bi hizir mazinbûna. Bi vê yekê, pergalaka wan ye pir li gor deme xwe pêşketiya ji heya. Lê têgihiştine wê demê ye ku heya, ne di wê astê de ku wê pergala waj ragirê ji. Bi vê yekê re, gelek caran pergala wan di xuruhê ji. Lê dise ava dibe. Bi xanadanan ava dibe. Ji ber ku hebûne xwûdê bitêgihiştin bi wan re afiriya, êdî bi wê têgihiştina di wan de ye di derbarê xwûdê de jiwan re êdî zor nabe ku pergala xwe dise rakina ser piyan, piştî ketinê. Bi vê yekê, demên xanadanên wan jîn kirin. Demên xanadantiyê yên ku jîn dikin ji, ne li dûv hevdû ne. Di navberê wan de, weke deme Sumeriyan ye duyemin ku bi hebûne xwe dikeve navbere wilo de ji û jîn dibe, her weha jînkirinên mazin jîn dibin. Lê dise xwe piştre, dem bi dem dirakina ser pîyan. Mirov karê bi wê têgihiştine wan ya xwûdê nas re karê bêne ser ziman. Piştî wan re, ku dem tê deme Hûrî û Mîtaniyan ji, mirov karê weke demne ku hebûne wê pêşketine wan deman di xwe de didine berdewam kirin, bêne ser ziman. Her weha mirov bêne ser ziman wê ne xalat bê..
       Deme Uriyan ku di buhurê û deme Hûrî û Mîtaniyan tê, êdî mirov karê bêje ku demeke nû ji têt. Lê berê ku em vê demê bênine ser ziman, hewcetî pê heya ku em çend gotinên din li ser deme Uriyan bênine ser ziman. Deme Uriyan, demeke bi hizir bû. pergala wan yeku hebû ji, bi hizir bû. Felsefe di xwe de diafirand û bi kevneşopî dikir. Bi vê yekê re mirov karê bêje ku demeke pêşketi ji bû.  Deme me ye î ro, çend ku pêşketi ji tê ser ziman, di awayê cewher û vacê xwe de ne li pêşiye deme Uriyan ye ku wan jînkiriya ya.Deme Uriyan, demeke ku pêşketi bû. ya rastî, mirov karê di vir de vê gotinê ji ji bo wan û deme wan bêne ser ziman. Têgihiştine wan ye ku wan di xwe de bi hizir pêşket û pêşxist, ku baş û hinekî dî ji hatibana fahmkirin û têgihiştineka mazin ye din di derbarê wê de çêbûbana, hebû ku deme uriyan hebûna xwe hinekî dîn ji berdewam kiribana. Hebû ku li herême ew deme ku Romîyan di demên berî zayînê de hata demên piştî zayîn sadsala 4. min û wan, wan bixwe jînkiribana. Ev yek, her weha mirov karê bêne ser ziman. Piştî wan re pêşketine ku wan di xwe de dana jînkirin û gihandina astaka statûqûpereziyê, pişt wan re Hûrî û Mîtaniyan bi hinek awayên pêşketinên di xwe de jîn kirin. Bi vê yekê re mirov karê bêje ku weke xataka ku pêşketinê ye ku hebûne xwe bê birrîn dide berdewam kirin, dem hatina jîn kirin. Hûrî û Mitaniyan, demne pêşketi yên bi hizir jîn kirin. Bi vê yekê re, mirov karê vê yekê bêje. Deme ku mirov li wan û pêşketine wan ye di deme wan de lê dimeyîzenê, mirov pir tiştan jî hîn dibe. Vê yekê, mirov karê biawla bêne ser ziman û bêje.Hûrî û Mîtaniyan, deme ku mirov hê hewceyiyê pê dibîne ku wê fahm bike jîn kirin. Vi vê yekê, her weha mirov karê ji bo wan bêne ser ziman. Wan, di xwe de weke ku ew pergala bihizir ku pêş diket, di xwe de dana rûnandin. Her weha mirov karê vê yekê bitêgihiştin, bi wan re kifş bike. Hizre wan ye ku hebû ji, pêşketineke mazin ye dîrokî da çêkirin. Wan, bi hebûne xwe re, bi demên xwe yên pêşketin ku jînkirina re, pêşketineke mazin di qada hizir û têgihiştinê de bi awayê felsefê jîn kirin. Wêje ji mirov divêt bêje ku bi wan re pêşketiya. Awayên hizir yên weke matamatikê û awayên din pêşketiya. Hijmartina wan, ye demê pêşketiya. Stêran û heyvê bi kar tênin di hijmartina deman de. Hata ku rohniya heyve ji, di derbarê wê de hinek hizrên wan hene. Bi vê yekê, mirov karê bêje ku bitêgihiştin pêşketi ne. Deme xwe mazin bitêgihiştin jîn dikin. Pergala wan ye ku heya ji, bitêgihiştin û pêşketine hizir diafirê.  Bi vê yekê re, mirov karê bêje ku Mîtani ji û Hûrî ji, bi pêşketinên deme xwe re deme nû ye pêşketinê ye bihizir in. Her weha mirov karê wan bêne ser ziman.
     Demên piştre wan re, mirov karê weke demeke mazin deme Gûtî û Naîriyan bi hev re bêne ser ziman. Deme Gûtîyan û deme Naîriyan ji, demne pêşketî ne. Demne ku mirov ji aliyê pêşketin û hebûna afirandina hizir ve bi awayê felsefê, nikarê ti kêmesiyên mazin bibîne nin. Her weha demne pêşketî ne. Naîriyan bi xosisî, ku mirov li ser bihizirê û gotinaka mazin ji bo wan bike, mirov karê bêje ku wan hizir di xwe de pir mazin bi têgihiştin ji kirina. Deme xwe de, pergalaka pir bi zanebûna avakirina. Pê bi rê ve dimeşin. Hizrên xwe dirijênine ser rûpel. Bi vê yekê re ji, xwedîyê hebûnaka mazin ye mazin heya. Lê di vir de, ku mirov bi vî awayî gotinê ji bo wan bizanebûn bêne ser ziman, divêt ku mirov ji bîr neke û bahsa hebûne zimên ji bike. Zimanê wan yê ku hebû, pir pêşketibû. Zimanê ku bikar dianîn ji, zimanekî ku mirov karê bêje ku pir pêşketibû. Hê di deme Sumeriyan de, bi pêşketinên ku bûn. kurdî hinekî demên pêşketin û têgihiştinê yên bi afirandina di xwe de dibuhurêne. Bi vê yekê re, hinekî demên wê yên pêşketinê pir mazin hene. Ku mirov bahsa têgihiştineke mazin di zimên de bike, divêt ku mirov ji deme sumeriyan ye duyemin pêve, bahsa pêşketineke pir mazin bike. Her weha mirov divêt ku bahs bike û bêne ser ziman. Bi xosisî, vê demê, ziman, pir mazin hinek guharandinên mazin di xwe de çêdike. Awayekî bitîgihiştinî di xwe de dide rûnandin. Kurdîya piştî wê demê, kurdiya ku ji serî hata binî bi hevok û bêjyên têgihiştine afiriya ya. Bi vê yekê, demeke ku pir mazin ye guharandinê ziman di buhurêne. Awayê ziman yê ku di deme sumeriyan ye duyemin de hati standin, awayekî ku mirov karê bêje ku pêşketiya. Awayekî pir bi pergal e. Her weha mirov karê pir mazin û bi êmin bêne ser ziman. bI vê yekê re, ew pirgala zimên ya ku di wê demê de diafirê, di demên piştre de, hinek gurandinan di buhurêne. Lê di aslê xwe de cewherê xwe yê ku hati afirandin ji, piştre di pareze. Piştre ji, dem bi dem gelek guharandinên bingihîn dibin. Lê deme ku ziman bi avayê têgihiştinê afiriya, ew dem, di hebûne pergala zimên de di demên piştre de ji, hebûna xwe di parezê. Bi vê yekê re ziman, pir mazin pêşketineke mazin jîn dike. Ew pergala zimên ye ku di wê demê de afiriya, pergalaka ku li hîn, awa, hevok û bêjeyên ku bi hizir û têgihiştinê hatina afirandin in. bi vê yekê, pêşketineke wê ye mazin heya. Ev deme zimên demeke ku ji temen û hîm guharandin têde weke şoraraka mazin dibe ya. Her weha mirov karê bêne ser ziman.
     Demên piştre, demne ku ziman bi wê awayê pêşketine xwe ye ku standî bi pêş dikeve ya. Ev demên piştre, ji deme duyemin ye sumeriyan mirov karê bide dest pê kirina û ji deme Hûrî, Mîtanî, Gûtî, Naîri û hata deme Medan were. Her weha mirov karê xataka pêşketine bi xatêne û di wê xatê de karê were bi pêşketinê wê ya ku wê di xwe de kiriya û bûya. Ziman, her weha di van deman de pir mazin pê dikeve. Di deme Hûrî û Mîtaniyan de, pêşketinne mazin dibin. Ew pêşketin, zimên xwe bi xwe re bi pêş dixin. Bi vê yekê re, mirov karê van deman weke demne pêşketinê ye ku ji bingihîn pêşketin di zimên de dibe ji bêne ser ziman. Hebûne felsefe û ew felsefe ku di rêveberiye de bi statûqû dibe û bi wê re pêşketin, zimên bi xwe re mazin pêş dixe. Bi zêdeyî ku mirov minaqaka pêşketinê ji deme Uriyan bide û pê bêne ser ziman, wê ne xalat bê. Deme Uriyan, deme ku statûqûtiyê di xwe de di deme xwe de bi hizir diafirêne ya. Her weha bi vê yekê ji, mazin bi pêş ji dikeve. Bi vê pêşketine xwe ji, demne mazin yên pêşketinê jîn dike. Ew dem, hizire ku hatî afirandin, bi  rêgihiştin dibe. De ne, divêt ku mirov bêje ku statûqû, xosletekî wê yê ku mirov bihizir ji bêne ser ziman heya. Ew ji, li ser hebûn etêgihiştinê re tê ser ziman. Bi vê yekê re, mirov karêvê yekê ji bêne ser ziman. Deme ku bi hizir statûqû afirî, ew hizir, bi awayê ku hata ser ziman, hinek qaliban çêdike û dide erêkirin. Bi vê yekê re, ziman ji, bi wê dana erêkirinê re, hinek rûnandinan bi xwe re di nav xalkê de dide afirandin. Her weha ev yek ji zimên bi kevneşopî ji dike. Her weha ji mirov karê bêne ser ziman. Di deme Uriyan de ziman, her weha bi pergal di rûnihê. Mirov di wê demê de li ser hizir û hebûne hizir dihizirê. Hizirandinaka bi xwestina têgihiştinê di mirov de çêke ya. Her weha mirov karê bêne ser ziman. Bi vê yekê re, çend ku di deme wan de felsefe pêşketiya, wilo ji ziman ji pêşketiya. Ev xoslet, piştre bi pêşketina hizir, an ji mirov biawayekî din ji bêje bi pêşketine hizre bitêgihiştin yanî felsefe re ji, ziman pêşketinaka mazin di xwe de tênê hole. Di deme Uriyan de her weha ev yek dibe û pêş dikeve. Pêşketinên deme Uriyan, divêt ku mirov bê ku mirov hebûne têgihiştin hizir bi hebûne hizir re li berçav bigirê neyêne ser ziman. Ev yek, her weha girîng e, ku mirov bi wan re kifş bike. Piştre deme Mîtaniyan û Hûrîyan, demne ku li ser wê hîm û pêşketine ku bûya, dibin in. Her weha divêt ku mirov vê yekê di serî de kifş bike. Di deme wan de ziman, bi awayê xwe yê ku bi bêje û hevokên têgihiştinê afiriya pêşketineke mazin ye di xwe de bipêşketine hebûne felsefe dike. Bi vê yekê re, mirov karê bêje ku pêşketineke mazin ye wan deman ji heya. Lê dem ku piştre tê deme Gûtî û Naîriyan, êdî ziman di deme wan de bi awayekî ku hemdemiye xwe jîn dike pêş dikeve. Her weha divêt ku mirov vê yekê ji fahm bike. Bi vê yekê re, mirov karê bêje ku ew awayê bitêgihiştin yê ku ziman pê pêşketiya, di pêşketinên demê de biqasî wan kêvalbarên deme sumeriyan yên ku wan nivîsandin weyn bitêgihiştin dileyizin.
      deme Gûtî û Naîriyan, ji aliyê pêşketinê ve, mirov karê bi awayekê ku roje me jîn dike bêne ser ziman. Jê kêmtir pêşketineke di xwe de jîn nakin. Jê kêmtir, ne xwedi têgihiştin in. Di wê demê de, hin bi hin pêşketinên din ji hene. Derketine Asruyan heya û ew ji bi wê pêşketina ku bûya hin bi hin mazin dibin û li ser herême ji dibine xwediyê hêz. Bi vê yekê re mirov karê bêje ku pêşketineke mazin heya. Mirov, di demê de di têgihiştine û baweriya pêşketinê de ne. Ji ber vê yekê, bûna xwediyê wê baweri û têgihiştin, car bi car di nav wan de dibe sedeme hink şeran ji. Demên Asuriyan hene. Ji sadsala 16. min pêde û bi vir de, pir mazin û bi lezeke mazin pêş dikevin. Dem hata ku tê sadsala 14. min û 13. min, êdî mirov karê bêje ku ew ji êdî hêzekê herêmî ne. Her weha ji mirov karê bahsa wan ji bike. Asurî, Demên asuriyan yên zêr, piştî demên Naîriyan re ne. Asuri, bi Naîriyan re dibikevine şer de û wan têk dibin. Naîrî di deme xwe de Ji ber zagrosan û hata ku digiha ber Araratê û ji wir ji hata ku digiha ber Sêrt û Mêrdînê bi hêz bûn. Ji awayê serwerî û jînkirina wan, ne kêmî împaratoriyekê jîn dibin. Lê bi awayekî konfadaralî jîn dibin. Weke ku î ro ji, kurd hê navê wan bi kar tênin "Mîr" hebûn. Her mîrek keyek bû û serwerê herêma xwe bû. Di bin destê wî de bi dehhezaran şervan hebûn. Hemû ji bo wî bi bawerî diçûne mirinê. Di sala 1128an de di berî zayîn de şerekî mazin di nava Naîrî û asuriyan de dibe. Ev şer, baxtê herdû hêzan ji dide kifşkirin. Naîrî têk diçin û demên wan bindestiyê dest pê dikin. Asuriyê bi ser dikevin û demên wan yên serdestiyê dest pê dikin. Wê Asurî, hata deme Medan wê serdestiya xwe bidine berdewam kirin. 
     Pêşketinên demê her weha ne, Lê berî ku em werine deme Medan, divêt ku em Hinekî li ser deme Gûtî û Naîriyan bisekinê. Deme herdûyan ji, pir pêşketiya. Zimanê wan yê ku pêşketiya, bi awayekî ku mirov pêşketine ser ziman, ji yê roje me, ne kêm pêşketitira. Her weha divêt ku mirov bêne ser ziman. Di zimên zanîn û fêrbûna levanîbûnê, mirov karê weke şoraşaka zimên bêne ser ziman. Ew di deme xwe de wê yekê dikin. Deme ku hizre xwe ye olî di civat û levcivînên xwe de tênine ser ziman bi awayekî helbestwarî tênine ser ziman. Her weha, deme ku tênine ser ziman ji, êdî wilo, weke ku anîna ser ziman, di serê yên ku hisandina de dimêne. Ev yek ji, êdî di mirov de weke ku bibe rewşeke xêve zimên di mirov de diafirê. Bi vê yekê re, divêt ku em di vir de, careka din ole êzîdî bi bîr bênin. Ole êzîdî, di anîna xwe ye li ser zimên de, xwediyê awayekê pir helbestwariya di xwe de. Bi vê yekê re, mazin pêş dikeve. Her anîna xwe ye ser ziman de, bi awayeê hebestî têne ser ziman. Bi vê yekê re, têgihiştine zimên û ye olê di gihîne zimên û olê ye li hevde tê ser ziman. Bi vê yekê re, mirov karê bêje ku pêşketineke mazin tê jîn kirin. Ole êzîdî, weke demeke olî ye piştî deme Nebî Nuh re ya. Hata ku dem tê deme derketina Cuhutiyê ji, ew heya û serdest e. Piştre ji serdest dibe. Ji ber ku wê têgihiştineke mazin di xwe de daya rûniştandin. Bi vê yekê re, mirov karê bêje ku di wan demên berê de, mirovê herî bizane, yê ku karibû ku levbianîyana bû. Bi vê yekê re, ew weke zanist derdikete pêş. Di civatan de û levcivînên olî û an ji yên bi awayên din de, yên ku karibû levbianiyana, dianî ser ziman. Herkesekî ji lê dihisand. Jiyan, ji devê wî an ji wê, weke ku helbestek bê xwandin dihata ser ziman. Deme ku yek dimir ji, diavêtine ser wî bi awayekî zargotinî. Deme ku şahiyaka dibû ku dewetek bana û an ji şahiyaka li dawiya palayîyê bana, lê bi awayekî helbestwarî gotin û dana berhevdû û piştre di ber hev de gotin ji, weke xosletekê wê jiyana wan bû. Her weha mirov karê jiyanaka ku bi têgihiştin dihata ser ziman bêne ser ziman. Ziman, her weha, ji vê yekê re, bi têgihiştine ku her weha weke ku me anî ser ziman di xwe de çkiribû, bingihekî pir mazin afirandibû ji mirov re di jiyanê de. Deme Naîriyan, her weha bi deme Gûtîyan re pir mazin pêşketî bû. Xwediyê xosletne pêşketi bû. 
     Ji deme Gûtî û naîriyan hata deme Medan deme pêşketinê ji ya. Piştî Şerên di navbera Naîrî û asuriyan de, êdî ji bo naîriyan demeke bindestiyê dest pê kiribû. Weke ku Asuriyan ji di got, wan "43 keyên naîrîyan dil girtibûn û di berdêla bêşan de serbest berda bûn. Lê ew serbest berdebûn ji, serbest beranbûnaka ku wan bi xwe ve girê bide bû. Piştre, di demên piştre de, ji bo naîriyan demeke bindestiye dest pê dike. Lê naîrî li berxwedidin li ber asuriyan. Ji sadsala 1128an hata sadsala 8. min û hinekî dî ji bi virde, demeke wan ye li berxwedanê ya. Ji bo ku rêzaniya xwe rêveberî careka din bikine destê xwe de li berxwe didin. Bi vê yekê re, mirov karê bêje ku rewşeke nû êdî afiriya. Her ku her weha ji aliyê rêzanîya xwe ye rêveberî de ketibibine bindest de ji, lê  mirov nikarê bêje ku ji aliyê hizir û baweriyê ve ew wilo ne. Ji van aliyan ve serdest in. Naîrî, demeke weke deme yek-xwûdatiyê jîn dikin. Bi vê yekê re, xwediyê pêşketinekê ne. Bi vê yekê re, mirov karê bêje ku baweriya wan ji li wan heya. Zimanê wan pêşketiya. Zimanekî wan yê helbestwarî heya. Bi wî zimanê xwe di civatên xwe de hizrên xwe tênine ser ziman. Di zimanê xwe de, pir bi têgihiştin in. Ku mirov deme Gûtî û ye Naîrîyan şîrove bike, mirov dibîne ku bi hev re weke demeke antîk yê herême ne. Her weha têne berçavan. Li herême, pêşketine ku ew jîn dikin, Mirov divêt ku bêje ku pir mazin ancamên wê di qada hizir de hene. Ancamên wê di qada hizir de têne ser ziman. Bi vê yekê re, di hizir de pêşketi ne. Lê deme ku mirov bahsa hizir û naîrîyan bi hev re bike, divêt ku mirov hinekî li ser bisekinê. Ji ber ku pêdivî bi vê yekê heya. Ji bo fahmkirina wan, ev yek pêdivî pê heya. Wan, demeke hizir ye pêşketi jîn kirin. Wan, di di hizre xwe de cihanaka mazin ye pêşketi avakirin. Jiyan, bi pêşketinê xwe re ji pêşketine wan ye hizrî re weke qadakê bû. Her weha mirov karê wan bêne ser ziman. Naîrîyan, di hizir de astaka felsefe ye bitêgihiştin û pêşketin jîn kirin. Bi vê yekê re mirov divêt ku wan pir mazin bêne ser ziman. Di hizre xwe de, wan hertişt bi hev ve girêda. Li jiyanê çi hebû, hem ji bûna hevdû û hem ji bo jiyana hevdû, li gor wan sedemek ji hev re diafirand. Di hizir de, wan cihanaka ava kir û têde hertişt bi hev ve girêda. Riyaka ku bi hev ve kirin, di hizir de wan bitêgihiştinekê jiyanî afirand û serwer kir. Bi vê yekê re mirov karê bêje ku pir di hizre xwe de pêşketi bûn. Di hizre xwe de li pêşiye deme xwe bûn.
    Naîriyan, pergalaka hizir avakiribû. Ew pergala demî, piştî deme hûrî û mîtaniyan bi gûtî û naîrîyan re afiribû. Pergale ku wan afirandi bû, di deme xwe de ji aliyê hizir ve li herême, weke ku xwediyê pêşengtiyeke hizrî ji bû. Baweri ji, li ser wê pergalê bi rê ve diçû. Dest pêka wê afirîna wê pergala digiha deme Nebî Nuh. Ew pergal bi hizir û hebûne hizir, bitêgihiştineke demî dihata ser ziman. Zimanê wê demê ye ku afirî ji bû, ji wê pêşketinê re dibû pêşeng. Ziman, awayekî têgihiştinî afiribû. Bi vê yekê re, di anîna ser ziman de ji, ew têgihiştin dihata ser ziman. Bi vê yekê re mirov karê bêje ku hata ku dem tê deme medan, pêşketineke mazin li herême bihizir derdikeve hole. Med, wê weke demeke wê deme gûtî û naîrîyan ye ku weke demeke antîk dihata binavkirin, wê weke demeke wê bihatana jîn kirin. Wê, weke demeke wê demê ye pêşketi û ku bi hizir, kevneşopî û nirxên wê demê derketiya û pêşketiya bana. Her weha wê derketibana. Di vir de, em vê ji bêjin. Ku deme Gûtî û naîriyan baş û qanc û rast û pak newê fahmkirin û têgihiştin, wê deme Medan ji baş û qanc û rast û pak û bitêgihiştineke baş newê têgihiştin. Her weha divêt ku mirov vê yekê bêne ser ziman. Deme Medan, weke demee ancam e. Divêt ku mirov vê yekê ji bibîne. Ew ancam ji ancama deme Gûtî û naîrîyan a. Ji xwe, ew serweriya ku di deme Naîriyan de bi asuriyan re hatibû windakirin, bi Medan tê bidest xistin. Her weha dibe. Divêt ku mirov wê ji, her weha bibîne û fahm bike. Bi vê yekê re, mirov karê bêje ku deme Medan, demeke ku mirov her weha weke demeke di berdewam wê deme gûtî û naîriyan bêne ser ziman û weke ancama berxwedana wan ye ku piştî têçûna wan ye di şerê di navbara wan pû asuriyan de, ku piştre demên li berxwedana wan bûbûn û di wan demên li berxwedanê de li ber asuriyan de bi serketibûn bêne ser ziman. Her weha demeke nû ji bû. Wê deme nû, her weha deme ku mirov bêne ser ziman ji, mirov karê ji nû ve bêne ser ziman. Piştî ku her weha serketin dibe, êdî bidest avakirina rêveberiya xwe ye nû tê kirin. Di deme kin de ev yek dibêt. Ji Mediyan re zor nabe ku rêveberiyaka pir xurt di demeke kin de ava bikin. Ji ber ku her weha ew demên wan yên berê bingihê wan in. Li ser vê yekê pêş dikevin. Nirxên xwe yên ji wê demê, ku hata wê demê pêşketibûn û hertimî bê navber pêşketina berdewam dikirin, ji wan re dibine bingeh. Her weha bi vê yekê êdî pêş dikevin. Gûtî û naîrî, demeke yek-xwûdatiyê jîn dikin. Bi vê yekê re, ku mirov karê bêje ku ew deme ku bi wî awayî jîn dikin ji, nirxên wan yn bawerî û hizrî bi kevneşopî têne haya wê rojê. Bi vê yekê re, êdî pêşketineke wan ye mazin dibêt..
      DEME MED AN
      Deme Medan, ji vir pêde, êdî mirov karê bêne ser ziman. Mirov divêt ku weke demeke berdewam wan demên berê bêne ser ziman. Deme Medan, ne demeke ku ji binî hata serî xwe ji nû ve di afirêne ya. Demeke ku li ser wan nirx û pêk in ku afirîne ava dibe ya. Her weha divêt ku mirov di serî de kifş bike. Di deme Gûtî û naîriyan de, demeke nû ye wê demê bi pêşketin û têgihiştinê afiri bû. Ew dem, bi gûtîyan re demeke dirêj ye di xwe de kurbûnê jîn kir. Piştre Naîriyan ew dem, di xwe de di deme xwe de weke çend sadsalan dana berdewam kirin. Piştî têkçûna wan ye li ber asuriyan ji, ew deme wan ye pêşketinê, hebûne xwe da berdewam kirin. Ne hata birrîn. Piştre, ku naîrî têkçûn ji, piştre di jiyana xwe de bi nirxên xwe, hebûne xwe dana berdewam kirin. Ji xwe ku ev yek nebana, wê ser du sadsalî re li ber asuriyan li berxwe ne daban. Her weha divêt ku mirov vê yekê ji bêne ser ziman. Hata ku dem tê deme Mediyan ji, ew demên wan yên li berxwedanê têne jîn kirin. Kengî zorek li jiyana wan dibe û li ber wan û jiyana wan tê sekinandin û dest avêtina azadiya wan dibe, êdî hingî rabûna ser xwe û li berxwedan ji dibêt. Bi vê yekê re, Naîrî, gelek demên dirêj û pêk jîn dikin.Hata ku dem tê deme Medan, êdî derfetên serketitin ji wan re dibin û êdî bi ser dikevin. Medî, wan nirxên berî xwe ji xwe re dikine bingeh û li ser mazin dibin. Di hundurê çend salan de, bi wê pêşketin û temenî di bine weke împratoriyaka herêmî ku li serême bigiştî xwedi hêz in. Xanadan û hêzên biçûk yên yên yên herêmî ji xwe tabiî wan dikin û bi wan re gavên xwe ji diavêjin. Ji herême persiya hata ku digiha Afganistanê û ber sînore Hîndistanê ev yek weha bû. Bi vê hêzê ku deme ku Med bi serdikevin, êdî piştre ne bi gelekî re dixwezin ku hein û li herêmên din yên weke anatolia ji serweriya ava bikin. Gelek seferên Mediyan yên ku di bin Serweriya Haspagos de an ji di bin serweriya Bavê Astiyag de di bin. Hemû ji, hata ku digihine ber herêmên Fenîke û likya û lidya wanderan diçin û dibin. Di deme keyê medî Qiyekser de şerne mazin bûn. Hêzê wî, cara pêşî, dibe hêzeke ku li ser hasp suwar in û tîr û kavan diavêjin in. Bi vê yekê re, mirov divêt ku seroke vê hêzê nû ye ku cara pêşî wan avakiribû Madarîn ji navê wî ji bîr neke. Madarîn, pir serketin bidest xistin. Mirovekî zane û bihêz bû. Aqlê wî ji temem bû. Di rex key de dikete şer de û şervaniyaka mazin dikir. Rêzeke mazin ji wî re ji hebû.
   Deme Medan, divêt ku mirov her whea mazin bi nirx û mazin bêne ser ziman. Demeke pir pêşketi bû. Ji aliyê hizir û têgihiştinê ve ji, mirov divêt ku weke demeke nûjen ye deme xwe bêne ser ziman. Her weha ji bû. Pir pêşketî bû. Hizre wê hebû. keyên deme, di qasrên wan de pirtûxaneyên mazin hebûn. Ji herême Aqbatanê û hata ber golê Kirmaşanê û hata berême Noşîcanê ji, herêmeke pêşketiya ye wê demê ye wan bû. Hekmetenê cihekî ku bi kelehên wan bû. Pir mazin bû. Ew li pêş bûn. Hizre wan ji li pêş bû. pergala wan ye ku hebû ji, li gor wê têgihiştin yek-xwûdayî bû. Bi vê yekê, mirov karê bêje ku li gor deme xwe pir pêşketi bû. Li herêmê, hata deme wan, ti hêz û herême di pêşketinê de derketibûbûna pêşiya wan. Her weha divêt ku mirov vê yekê pir başû qanc kifş bike. Herêmên weke yên Grekê ji ku ji nû ve pêş diketin, ji wanderan Mirovên weke Thales û Heredot dihatina Mediya û perwerde dihildan û piştre diçûna herêmên xwe. Berî wan ji, her weha bûbû. Ku mirov berî wan ji her weha bêne ser ziman, divêt ku mirov navê Homaros ji ji bîr neke. Homerosê kor, ji herême Mediya hata ber nilê xwe digihêne wanderan û biguhê xwe pir tiştan his dike û di serê xwe de digirê.Bi vê yekê re, mirov karê bêje ku Medi, pêşketibû. herêmên weke Girekê ji, bi pêşketina wan, xwe digihênine têgihiştine bi pergal ku pê bijîn û li ser hizre ye xwe têgihiştine xwe bênine ser ziman. Bi vê yekê re, di demeke kin de ew ji, têgihiştineke xwe mîtolojik diafirênin û wê têgihiştinê ji bi wê têgihiştine pergalî ye ku di Medan pêşketiya tênine ser ziman û pê mazin dibin. Ji deme Thales weke dusadsalekê bi virde, pergalaka hizrî, girekî ava dikin. Nirx û temenê wê yê bi kevneşopî ji ji Med û Misriyan digirin. Bi vê yekê re mirov karê bêje ku ew şaristaniya bihizir ku pêş dikeve û weke senteze van herêmên ku pêşketine hemûka ya, diafirênin. Her weha rastiyaka wan ye pêşketinê heya. Bi wê rastiyê pêş dikevin. Medî, lê piştre Zêdê wilo mazin li ser xwe namênin. Lê demeke pir bitêgihiştin dijîn. Medî, demeke ku mirov weke ku bi sadsalakî re bêne ser ziman jîn dikin. Lê di wê demê de, pêşketinê ku bi sadsalan werine jînkirin têde jîn dikin. Pir mazin jîn dikin. Di wê deme xwe ye kin de pir pêşketinne mazin jîn dikin. Ku mirov bahsa Medan bike û bahsa Zerdeştê hewramanî neke nabe. Divêt ku mirov biçend gotin ji bê bahsa wî ji bike. Ew ji nirxekî wan yê ku ji baweriya wan afirî bû.
     Zerdeşt, xwediyê felsefeyeke ku hîmê di digaha deme Gûtî û Naîriyan. Her weha xwediyê têgihiştinekê bû. Di baweriya Gûtî û Naîriyan de, gotin, rastî û kirin hevdû temen dikir. Bi vê yekê re li hevdû, ev gotin di anînina hevdû. Wan hizreke mazin di dixwe de bi vê yekê afirandibû. Deme ku mirov bahsa baweriya Zerdeşt bike, divêt ku mirov bêhtir li ser têgihiştine wî biskeinê. Ew demekê bi xwe re nade dest pê kirin. Ew demekê bi xwe re dide berdewam kirin, bi away û ast û radayaka nû ye ku bûyî û pêşketi û bitêgihiştin bûyî. Bi vê yekê re mirov karê wî bêne ser ziman. Zerdeşt, deme ku mirov bahsa wî û felsefe wî bike, divêt ku mirov berî wî ji fahm bike. Ji ber ku berî wî, hîmê felsefe wî ye baweriyê di afirêne. Bawerî, du demên bi pêxemberî hata deme wî di wê xata pêşketine wî de jîn bûn. Piştre deme ku Zerdşst hat, wî bi hizre xwe ye ku anî ser ziman re, xwe weke yê dawiyê wan hersêkan anî ser ziman. Bi vê yekê re rastî hinek bertekan têt. Ji ber vê yekê, êdî bazdide hata bi Hîndistanê ji. Li wir ji, demekê dimêne. Piştre di veherihê. Di wê demê de, baweriya li melekê tawûs heya. Pir mazin ji heya. Bi vê yekê re mirov karê bêje ku di nav xalkê de ole êzîdî pêşketiya. Zerdeşt bi dixweze bi awayekî din bêne ser ziman. Pîrozîyê, ew di xataka têgihiştinê de bi felsefe û gotinê felsefe di awayekî din yê hizir de têne ser ziman. Bi vê yekê re, ew xwe têne ser ziman. Lê Zerdeşt, ne ji wê kevneşopîye ku heya dûr têne ser ziman. Ji wê kevneşopîyê têne ser ziman. Wî zimanê xwe yê helbestgerî pir xweş ji têne ser ziman. Ew, li ser 13 hezar ayarên ku ji bo nivîsandinê hatina amedekirin bêhtir, hizrên xwe weke pirtûkaka pîroz têne ser ziman dinivîsêne. Bi vê yekê re, ku hizrên wî têne bihîstin, êdî piştre yên ku hizrên wî weke hizirne rast erê dikin û dipejirênin derdikevin. Di wê demê de Remildar hebûn. Bandûr wan ji pir mazin bû. Di wan de ji, bandûra wî çêdibe. Ji ber ku ew remildar bi stêr û azman ve girêdayî hizrên xwe tênine ser ziman., ew ji, ba, ax, roj û avê dike hinek xalên bingeh di hizre xwe de. bi vê yekê re, li ser wan ji hzire xwe têne ser ziman. Bi vê yekê re, ew mazin dibe. Zerdeşt, çend ku di deme xwe de, bi hizre xwe re, weke wan dawiyê hersêkan newê erêkirin ji, lê bihizre xwe re, ew demeke nû dihizir û asta wê de têne ser ziman. Ew nêzîkatiyaka bizanist dike li jiyanê. Wî, di serî de, baweriya ku heya, away û nirx û kevneşopîye wê bi dîroke wê ye ku bûya re fahmkiriya. Wî derxistiya têgihiştinê. Bi vê yekê re, ew mazin e. Bi wê zanebûna xwe, her gotina ku ew têne ser ziman, bandûrê li ser dore wî dike. Di biçûkatiya wî de, ew mazinbûna wî ye li parastgahê ji hata deme xurtaniye wî ji, ji hizirkirin û kurbûna wî re dibe bingehekî pir mazin. Mirovekê ku remildar bû û an ji oldar bû, baweriyaka mazin lê hebû. Ew ji li ber estê wan mazin bûbû û bi wê yekê taqdîre hevirdore xwe kişandibû ser xwe di deme xwe de. Bi vê yekê re, mirov divêt ku pir mazin bahsa wî bike. Pişt wî re ji, wê hizrên wî di jiyanê xwe de pir mazin cih bigir in.
   Demên pişt wî re, mirov karê weke demên wî yên ku ew dijî bêne ser ziman. Her çend ku ew ne jiyanê de ya, weke ku di jiyanê de bê, serweriya wî ye bi hizir û têgihiştine wî re dibêt. Piştre aligirên wî ji derdikevin. Li parastgahan ji bo wî berg tê kirin û agir tê pêxistin. Bi vê yekê re, rêzeke mazin jê re tê nîşandin. Ku mirov ahsa wî bike, her weha divêt ku mirov êdî bahsa wî bike. Demên piştre, demên ku mirov êdî wî, ne tenê demên weke mirovekî ku mirov bêne ser ziman in. divêt ku mirov wî hê maztir bêne ser ziman in. Piştî wî re, pergala ku heya, li gor hizrên wê bidest şîrovekirina wê tê kirin. Bi vê yekê re, êdî piştre demekê re, ku cihê wê pergala civakî ye ku heya di nav hizrên wî de tê afirandin û dîtin, êdî piştre ew weke hizreke olî ye civakî derdikeve hole.Piştre ew û felsefe wî bi "gotinên qanc, hizrên qanc û tevgerên qanc" di bîre mirovan de dimêne. Bi van gotinan cewherê hizre wî tê ser ziman. Di deme Medan de, hizre wî tê nas in. Lê demên wê yên zêr ji, yên pişt wan re ne. Divêt ku mirov vê yekê ji her weha bêne ser ziman. Di wê deme ku ew bazdide di nav gelek mirov û xalkan de hizrên xwe bicih dike û dide nas in..
   Deme Medan, ku mirov çend gotinên din li vir li ser bêje mirov karê her weha bêje û bêne ser ziman. Mirov, karê bêje ku wan demeke ne dîrêj di dîrokê jîn kir. Lê wan ew deme ku jîn kirin ji, karin ku nirxên yên ku hene û bi pergala xwe ye civakî ye ku afiriya, li got demê bênine ser ziman û deman de wê bidine berdewam kirin. Hîmê berdewam kirina xwe afirandin di deman de. Pişt wan re ji, li herême pêşketinên wan hatina jîn jîn kirin. Medî, xwe wê qudretê bûn ku demên berî xwe ji di xwe de sentez bikin. Bi wê sentezkirinê, êdî demên pişt wan re, weke ku bi hebûne wan re bikekevine awlakariyekê de bû. Bi vê yekê re, divêt ku mirov mafê wan bide wan. Mediyan, di wê deme xwe ye ku jînkirin de, pergalaka civakî di nav xwe de afirandin. Pergala wan, ji wê têgihiştine deme Gûtîyan ye ku bi konfadaralî, ku di deme Naîriyan re renge xwe da der ne cuda bû. Mediyan ji, di deme xwe de, ji ber ku bi wê têgihiştine xwe ye li pêş, di demeke kin de pir mazin pêşketin, êdî piştre ew têgihiştine konfadaralî di nav xwe de dana rûnandin. Bi vê yekê, herêmên xwe bi rê ve birin. Çend ku bahsa împaratortiya wan bê kirin ji, lê ew împaratortiya wan bi awayekî konfadaralî bû. Her weha xwediyê rêveberiyaka xwe ye deme xwe bû. Mirov, divêt ku vê yekê her weha bêne ser ziman. Ev yek ji ji çi dihat? Divêt ku mirov gotinaka weke bersiv di vir de ji bo vê pirsê ji bêne ser ziman. Li herêmên kurdan hertimî mîrîti hebû. Her mîr li herêmên xwe weke key bûn. Pir mazin bûn. Civatên wan hebûn. Ew civatên wan weke cihne rêveberiyê ji kar dî dîtin. Her yek ji wan ji bi nirx û kevneşopî bû. Bi vê yekê, her yekê, rêvebirê herême xwe bû. Lê hemû mîr ji, bi kevneşopîyekê ve girêdayî bûn. Bi vê yekê kevneşopîye ku pêve girêdayî bûn ji, di nêzîkatiya xwe ye civakî û ye pergalî de digihana hevdû û dibûna yek. Yekbûn, di nav wan de her weha bi vê yekê bi kevneşopîyê bi pergal dibû. Ku mirov di vir de bahsa civata neke û wate wan neyêne ser ziman, wê girîngiye vê yekê ji baş û qanc newê fahm kirin.Civat, cihên ku ew kevneşopîye ku ew bi xalkê re gihandina hevdû bûn.  Bi vê yekê re, mirov divêt bahsa wan bike û fahm bike. Nêzîkatiyê bi rûmet û Hêremî pir li pêş bûn. Mirov karê bêje ku pergalaka bi kevneşopî ji li ser lingan digirtin.   
      Bi vê yekê Medî demên xwe jîn dikin. Medî, hata ku sadsala 550 û wan, her weha jîn dikin. Di wê deme xwe de pêşketine mazin jîn dikin. Wê nêzîkatiya wan ye konfadaralî, li herême gelek xanadanji derxistina hole. Mirov karê Xanadana persan her weha bêne ser ziman. Lê hê ji wilo zêde ne bi hêz in. Lê di qasrê de ji bihêz in. Bi hev re jîn bûnak heya. Bi wê bi hev re jînbûnê re, êdî ew ji hin bi hin bi hêz dibin û derdikevine hole. Di deme Medan ye ku mirov piştre bêne ser ziman de, Kîrûsê ku ji aliyê bav ve kurd û ji aliyê dê ve pers ji, rêveberiyaka bi nav û deng li herême dimeşêne. Bi aqildantiya harpagos bi rê ve diçê. Bi vê yekê, mirov karê bêje ku ew dibê, hêzeke mazin. Hata ku wilo mazin dibe, dixweze ku bibe serwerê herême anatolia ji. Bi vê yekê û nêhtê seferê wî ji li wir dibe. Piştre, hê ew sefer bidawi ne bûyî, di qasrê de, nexweşiyên kurdan yên li ber wî, hene. Lê piştre, ew sefer dibe sedeme kuştina wî ji. Bi vê yekê re, piştre ji, demeke ku mirov bêje bêdeng, kurd û pers bi hev re jîn dikin. Lê pers hin bi hin bi hêz dibin û di qasrê de, ev yek dibe sedeme hinek nexweşiyan. Ji ber ku hertiştî weke xwe dixwezin. Piştî ku keyên kurd êdî li ser serê mediya nabina key, piştre, raperîneke emildaran ji dibêt. Ew raperîn bi xwûn tê tafisandin. Ev yek, dibe destpêkaka ku wê êdî nexwşi di jiyanê de hebûne xwe dibine berdewam kirin. Lê di rêveberiyê de, wilo zêde, şer ji bo serdestiye di nava kurd û persan de nabin. Bi hev re, yên serdest bi rê ve dibin. Rêveberiya ku ava dibe ji, li ser wan nirxên ku afirina ava dibe. Bi vê yekê re, nirx û kevneşopîyê kurdan, mirov karê bêje ku di bingihê wê rêveberiya ku piştre pers ji bi serweri bi rê ve dibin cih digirê. Bi vê yekê re demeke nû dest pê dike. Lê Ku dem tê deme aqamanîşan, êdî demeke nû dest pê dike. Xanadana aqamanîşan pers e û weke ku derbeyekê bike, li qasrê hemûkan, serweriyê dike destê xwe de. Serweriya xwe, di denezêne. bizêdeyî ji ku çîne serdest ye kurd ji li cem wan cih digirê, êdî ew ji mazin bi ser dikevin. Kurd, ne tenê di serweriya xwe de, di ye hêzên in yên ku piştre wan tên yên herêmî de ji kifşkar in. Di deme Aqamanîşan de ev yek wilo dibe. Piştre hata ku dem tê deme Sasaniyan, her weha wê êdî rêveberiya ku desthilatdariya wê ya rêzanî di destê wan de ya û rêzanîya kevneşopî, çandî û hizrî ku hebûne olî hizrên olî ji bi kevneşopîyên xwe re di nav de di destê kurdan de ya. Nexweşî di vê yekê de bi kurdan re nabin. Lê hinek nexweşi, êdî di deme Sasaniyan de bi vê yekê re rû didin. Hinek nexweşiyên ku sedeme wan ev serweriya candî, kevneşopî, hizrî û olî ye di destê kurdan de ya.  Wê ev nexweşi, xwe bi kuştina Manî re, bigihine astaka din û wê êdî di nav xalkê de ji, li ber wê rêveberiye serîhildan wê derkevin. Êdî wê hin bi bin jev qutbûn wê bibe. Wê hin bi hin, wê jev durbûn bibe.Bi vê yekê re, hinekî divêt ku mrov ji deme aqamanîşan hata deme Sasaniyên di vê yekê de bi teybet fahm bike û bêne ser ziman.
     JI DEME AQAMANÎŞAN HATA DEME SASANÎYAN RêVEBERÎYA PERSAN
     Ku mirov bahsa deme Sasaniyan bike, divêt ku mirov hinekî dî herî berî wê û ji berî wê, bidest şîrovekiirnê bike û bêne hata wê deme. Divêt ku mirov ji deme Aqamanîşan dest bi şîrovekirinê bike û bêne hata wê rojê. Ku mirov, weke destpêkê, deme aqamanîşan fahmneke, mirov wê deme Sasaniyan ji baş û qanc fahm nek. Ji ber vê yekê hewceyî pê heya ku mirov di xata rêveberiya persitiyê de ji wir bidest dest pê kirin û bêne hata wê roj e. Berî deme aqamanîşan ji, mirov karê bahsa persan bike. Lê belê her weha bûna rêveberiyaka herêmî cara pêşî bi aqamanîşan re dest pê dike ji bo wan. Berî hingî, yên ku di qasrê de mazin dibin yên weke kîrûs bûna rêveber. Lê belê ew her weha ne gihiştine ku rêveberiyaka wilo zêde mazin bikin. Bi zêdeyî ji, mirovek wilo zêdeyî împaratoriyakî ava nike ji jê re temen û hizir lazim e. Car bi car bahsa mirovne ku di dîrokê re weyne leyistine tê kirin. Tê gotin ku wan mirovan dîrok guharandiya û her weha bahsa wan tê kirin. Lê divêt ku mirov jî bîr neke ku ji bo ku miov dîrokê de weyn bileyize û mazin bibe ji, jê re bingeh lazim e. Jê re têgihiştineke ku bi rêveberi lazime. berî hertiştî, divêt ku kevneşopîyeke bi nirx ye ku li pişte wî ye divêt ku hebe. Bi vê yekê re divêt ku mirov bêne ser ziman. Mirov, deme ku bibe xwedî weyn, her weha jê re temen lazim e. Ku jê re temen nebe wê nikaribî ku weyn bileyizê. Kurdan di deme Gûtî û Naîriyan de weyn leyistin. Lê ji bo ku wan ji her weha weyne xwe bileyistina, diviyabû ku kevneşopîyeke ku wan ye ku mirov ji aliyê hizir, baweri û nirxan ve bêne ser ziman hebe. ya wan ev yek hebû. Ji deme Hûrî û Mîtaniyan ve ji li gor deme xwe her weha pêşketineke wan ye mazin hebû. Di wê demê de ji, her weha weyn leyistin. Di deme Medan de ji, weyneke dîrokî leyistin. Di deme Gûtîyan de ji, di deme Naîriyan de ji û demên berî wan de ji, û ku mirov bêne hata deme Medan ji, kevneşopîyeka wan ye bi rêvebertiyê mîr, bi olîtiyê ji deme Nebî Nuh ku hata ku di hata wê demê pêşketi bû yê olî, hebû. Bi vê yekê, pergalaka xwe ye civakê avakiribûn. Gelek demên pêşketinê bi têgihiştin yên ku ji deme xalkêtiyê hata ku dihata deme civakatiyê jîn kiribûn hebûn. Ew hemû ji wan re dibû bingeh ku di dîrokê de weyne xwe bileyiz in. Piştî ku li herêmê rêveberiya aqamanîşan û piştre ye Sasaniyan ji ava dibe, ji ber vê yekê û pêşketine wan, ne mumkun bû ku ew li berçav ne hatiban girtin. Di qasrê de ji, hertimî xwedi weyn bûn. Bi vê yekê re, rewşeke wan hebû. Piştî medan ku rêveberiya xwe rêzanî winda dikin ji, dise li herêmên xwe, bi vê yekê û pêşketin û kevneşopîyên wan, hebûne xwe weke ye berê di sêra berê de didine berdewam kirin. Bi vê yekê re, hebûna wan tê berçavan. Piştî Medan re, çend ku ji aliyê rêveberiya ve ne serwer in ji, lê ji aliyê çand û hizir û kevneşopîyan ve ew kifşkar in. Ew kifş dikin. Ew pêşketinên yên li ser serê xwe ji didine kişkirin. Ev rastiyaka wan ye dîrokî ya ku mirov ji bo wan bi pêşketin, têgihiştin û kevneşopî re ji nbo bêne ser ziman.
     Piştî deme Medan re, pêşketinên ku dibin û derdikevine holê ji, divêt ku hinekî li ser wan bisekin e. Divêt ku mirov wan ji fahm bike. Piştî deme Medan re, hin bi hin, kurd ji rêvebertiyê dikevin, Piştre hin bi hin pers dibine rêveber. Lê piştre ji, rêvebertiya wan ye ku ava dibe ji, bê kurdan nikarê xwe li ser lingan bigirê. Bi kurdan re dimeşê. Bi vê yekê re, mirov karê bêje ku rêveberiyaka hevbeş diafirê. Lê pers ji, hewldidin ku bibine rêveber bi serê xwe. Ji ber vê yekê, hinek hewldanên wan yên ku didana nîşandin hebûn. Li parastgahan ji serweriya dixwestin. jI ber vê yekê, weke şerekê di bin cilikê de nixûmandî hebû. Têgihiştine Medan ye ku hebû bi pergal, di deme wan de ji, avabûna dide berdewam kirin. Lê hin bi hin guharandin bi aliyên wan ve dibin. Minaq, weke ku di parastighên Mîtra de, hata wê demê ku jin û mêr bi hev re lev di rûniştin û bi hev re berg dikirin, di deme serweriya persan de tê guharandin û êdî di deme wan de tenê mêr karîn bikevine parastgihên wan de. Her weha çandaka ku NÊRÎ xwe êdî dide nêşandin. Bi vê yekê re, êdî hin bi hin, guharandin dibin û bi her guharandinên ku dibin re bertek ji dibin. Dem ku ku tê deme sadsala 3. min, êdî mirov karê bêje ku rêveberiya persî bi aqamanîşan re rû daya û derketiya. Rengê wê rêveberiyê persî ya. Her çend ku çîne serdet ye kurd ji di qasrê de serdest ji bê, ew rewş wan ji bi bandûr ji dike. Bertekên ku di nav xalkê de derdikevin, wan ji bi bandûr dike. Ew ji, ji ber ku mîr in û bilind in, û li gor kevneşopîyekî dijîn, êdî nikarîn wan bertekan piştguh bikin. Bi zêdeyî ji, mirovên kal û pîr, xalatiyên ku dibinin dibêjin. Bi wê gotinê re, êdî di nav xalkê de têgihiştineke cuda ji diafirê. Di qadrê mîr de di civata wî de ji ew mirovên kal û pîr hizrên xwe tênine ser ziman. Rêzeke mazin ji wan re bi kevneşopî heya. Ji ber vê yekê, ti kesek ku mîr ji bê, nikarê wê gotina wan kal û pîran piştguh bike. Ji deme aqamanîşan û bi vir de, hata ku dem tê deme Sasaniyan, êdî jev cudabûnaka ku mirov bêje bitêgihiştin û çandê ya diafirê. Çend ku rêveberiya Sasaniyan ji weke ya aqamanîşan ji, çanda ku di nav xalkê de heya û diafirê, li gor wê bi kevneşopî di xweze tevbigerihê ji, wilo zêde êdî ew ji farq dikin ku jev cudabûnak heya.    
     Li herêmên kurdan, serweriya wan hebû. Ew serwerên herêmên xwe bûn. Lê ji aliyê serweriya rêzanî ya mazin ve ne mazin bûn. Li her herêmê ji mazin bûn. Herêmên weke herêmên xorasanê, aqbatanê, kirmaşanê, noşîcanê û Urmîya û hwd, li gelek deveran serweriya wan hebû. Li kurdistanê, mirov karê bêje ku her derê ku herêmên kurdan bûn, serweriya wan li ser hebû. Lê di qasrê de girêdan bi rêveberiya mazin ve bi çina serdest ye ku bi mîran re dihata bi rê ve birin hebû. Bi vê yekê, mirov karê bêje ku mazin ji hebû. herêmên başûrê kurdistanê ji, mirov karê di nav herêmên rojhilatê kurdistanê bêne ser ziman. Bi çandaka wehkev mazin dibin. Bi zaravayê soranî rêzanîyaka hemdemî hebû. Piştî deme Medan re, ev pêş dikeve. Deme aqamanîşan, demeke ku weke destpêkê bû ji bo persan. deme wan ye duyem ji deme Sasaniyan bû. Bi vê yekê re mirov karê bêje ku kurbûnaka wan ji rêvebertiyê dibe. Bi vê yekê re mirov karê bêje ku serweriya xwe di damazirênin. Weke aqamanîşiyan Sasani ji, bi çand ku heya ye kurdan mazin dibe. Ew ji bi wê xwe li ser lingan dibe. Lê xosletên deme Sasaniyan ji yên deme aqamanîşyan hinekî cudatir in. Aqamanîşî, dixwezin ku bi çandî û kevneşopî bi hev re bi rê ve çûnekê bikin. Bi vê yekê, hêze wan ye ku heya ji, bi ye kurdan re ya. Kurd û Aqamanîşî bi hev re di rêzanîyê de dimeşîn. Her weha mirov karê deme wan bêne ser ziman. Li ser temenê xanadantiyê pêşketine aqamanîşiyan heya. Lê kurd, ne wilo ne. Kurd, li ser temenê mîrîtiyê ne. Ku ji gelek aliyan ve mirov bi awayê pêşketine xwe, mîrîtiyê weke xanadatiyê ji karibe bêne ser ziman, lê dse ne weke hev in. Ji aliyê xoslet û teybetmendiyan ve jev cudatiya wan hene. Xanadati, çanda ku bi kevneşopî di xweze ku hertimî bi rêzeberiyê were ser ziman bi vê yekê, statûqûya xwe ava dike. Lê mîrîti, bi kevneşopî li ser temen û hîmê çanda xalkitiyê xwe diafirêne û dide berdewam kirin. Hertimî xwe wilo mazin dibe. Lê di asta rêvebertiyê de, herdû alî ji, bi mîr ve bê û bi şahî xanadatiyê ve bê, çîneke serdest ji bo desthilatdariyê bi sereke di afirêne û pê dimeşê. Her weha xosletên wan yên weke hev ji hene.Bi vê yekê re, jev ne cuda ne. Di asta bilind de, ku ji qasrê hata haya qasrê têkildanînê, mirov karê her weha bêne ser ziman. Her weha kifşkirina wê ya serdesti ji mirov karê wilo bêne ser ziman. Kurd bi vê yekê, hertimî xwediyê çandaka serdest ji bûn, bi mîrîtiyê re. Bi vê yekê re, mirov karê bêne ser ziman. Her weha pê mazinbûn ji hebû.
      Sasaniyan, ev çanda serdestiyê di xwe de kirina yek. Ev huner dana nîşandin. Bi kurdan re dana nîşandin. Nirxên kurdî yên ku weke ku bi kevneşopî hene, di xwe de bicih kirin. Pergala ku hebû û hatibû aavakirin ji, weke xwe hildan û di xwe de dana rûniştandin. Bi vê yekê re, mazin bûn. Lê çend ku rêveber û serdest ji bûn, hertimî xosletekê zorê di rêveberiya xwe de dana nîşandin. Di deme rêveberiya xwe de Sasaniyan, ji kevneşopîyan zêdetir hêz derxistina pêş. Bi vê yekê re, mirov karê bêje ku êdî hin bi hin nêzîkatiya din diafirê û dihata berçavan û mirov di dît. Lê di nava wê nêzîkatiya ku hêz di rêzaniya de derxistina pêş û kevneşopîyê de çûn û hatin hebû. Weke ku zor dibû ku biryar bihatanan dayin rewşek hebû. Bi vê yekê re, rewşek hebû. Bi hêzê xwestine kirina bindest de di nêzîkatiyê de, weke ku hatibû pêjirandin. Her weha ji dihata berçavan. Di deme hebûna Palmîra de berî ku rom wê xira bikin, şerên ku bihatina romiyan re li herême zêde bûbûn. Hêzê herêmê ye ku kurd û pers di bin de levgihabûbûn hevdû, Sasani bû. Sasani, bi vê yekê, hêzekê herêmî bû. Bi vê yekê re, hatina romiyan li herêmê dibû sedeme şerên bi pê re di herêmê re ji bo serdestiyê.Piştî bi xiyanata halaspartnos ya ku deriyên Palmîra hatina vekirin û palmîra di şûr de ji aliyê romiyan de hata derbaskirin û piştre banûya wê Zenûba bi jehrê dawi li jiyana xwe anî, êdî ji wê demê pêde, mirov karê bêje ku li herême ji demeke nû afirî bû. Bandûra ketine Palmîra, her ku newê ser ziman ji, pir hebû. Tirs pê ketibû dilên gelek herêmên din de. Bi vê yekê re, gelek herêm, bê ku şerbikin, weke ku serdestiya wan erê ji kiribûn. Bi vê yekê re, li herême, şerekî mazin di nava Sasaniyan û Romiyan de dibû. Hê li gelek herêmên din yên ku wan bi xwe ji bi hev re şerkiribûn hebûn. Sasanî di wê demê de pir zêdeyî li kevneşopîyê xwedi dereketin. Ji ber ku kevneşopîyê, mirov ji bo şer ji wan re  bin destê wan de lev dide hevdû. Bi vê yekê re, êdî lê xwedi derdiketin. Bi vê yekê re, kevneşopîyên ku di xatakê di gihana hevdû derdikevin pêş. Zerdeşt, di wê demê de pir derdikeve pêş. Zerdeşt, ji ber ku di nav kurdan pir pêşketibû û nirxek bû. Li wê xwedi derketin ji, weke ku xwe gihandina hêzekê mazin ye civakî bi pergal bû. Sasaniyan ev yek pir baş kirin. 
     Deme Sasaniyan, demeke ku her weha hin bi hin, êdî hêz derikeve pêş bû. Bi vê yekê re, weke ku di deme aqamanîşiyan de bû û piştre di demên Sasaniyên yên pêş de bû, êdî kevneşopî ne li pêş bû. Hin bi hin, hêzekê rêzanî bi zore xwe weke ku cihê wê digirt. Piştî, ku her weha nêzîkati, yên bi hêzbûnê ji bo ku li ber romiyan bisekin in, pêşketin û pişt wan re ku êdî wilo li hevberê hêzên herêmî yên weke kurdan ji hebûna xwe berdewam kir, êdî jev cudabûn bi nexweşî bû. Bi vê yekê êdî mirov karê bêje ku demeke ku nû dest pê dikir. Kurd, ji vir pêde, êdî hewldanên wan yên bi serê xwe zêdetir dibin. Bêhtir bi serê xwe gavên diavêjin. Bêhtir gavên xwe bi serê xwe diavêjin.Her weha rewşeke nû diafirê ji. Li hervberê wê bi serê xwe bûnê sekinadin ji, weke ku li ber kevneşopîyeka xalkî bê sekiandin dihata dîtin û pir baş ne dihata dîtin. Bi vê yekê ji, êdî mîr bi serê xwe bi xalkê re bi vê rewşe re derdiketine pêş û ji wê rewşe re pêşengti dikirin. Bi vê yekê re hin bi hin rewşên nû yên ku di nav kurdan de diafir in dibûn. Bi vê yekê re, li hinek herêmên ku weke hizrên olî ji pêş dixin diafir in. Ev ji, li ber wê rêveberiyê derdikevin. Reweş Mezdekiyan mirov karê di vir de bêne ser ziman. Mezdekîtî, weke mezhebekî Zerdeştitiyê bû. Pêve bû. Li gor nirxên wê dijî. Lê bi herêmîti bû. Bi vê yekê derketibû. Wê rewşê, bi sasaniyan re hata sadsala 6. min û 7. min ji berdewam kir. Hata deme derketina musulmantiyê ji hebûna da berdewam kirin. Lê ne di wê deme de û ne ji di demê berê de persan wêra ne kiribû ku herine ser kurdan de. Zanibûn ku çûna bi ser kurdan de wê kurdan ji wan dûr bize û kurd ji wan dûr bikevin, weke ku lingên wan ji berê xwe werine şikandin wê li wan were. Wan ji, ev yek wilo di dît. Ji ber vê yekê, bi hev re meşîn, hata wê demê, wan ji esas girtibû. Kurd, hêzekê herêmî bû. Ne tenê bi rêveberiyê ve hêz bûn. Ji aliyê kevneşopî û çandê vê ji hêz bûn. Bi vê yekê re, serweriya pergala herêmî ye kevneşopî ku mirov olê di nav bi hasibêne di destê wan de bû. Hata wê ji, di nav wan de dergah hebûn. Dergah cihne olî bûn û ew kevneşopî bi pîroziye wê re li ser lingan dihiştin. Piştre ku musulmanti tê ji, êdî di di musulmantiyê de ji ew bicih dibin û bi bandûr dibin. Bi vê yekê re, mirov karê bêje ku hêzekê kifşkar bûn, li herême di her demê de.  
      HATINA MUSULMANTIYÊ
      Li herêmê hatina musilnatiyê, demeke ku nû diafirêne. Herêm ji aliyê pergalbûna xwe ve dikeve dem û rewşeke nû de. Hata wê demê, li rojhilatê kurdistanê û herême persan, bi hev re ku hinek nexweşi ji rû didan jîn dibûn. Lê piştre hin bi hin ev yek tê guharandin. Musulmanti, di aslê xwe de, nêzîkatiyaka nû ye pêşketi bû. Hizreke nû bû. Ew xata bitêgihiştin ye ku bi kevneşopî ji bûya û ji aliyê olî ve pir mazin serdest e, di bingehê pêşketina musulmantiyê cih girê. Bi vê yekê re, musilmanti, weke demeke nû ye herêmê ji diafirê. Herêm, piştî hatina musulmantiyê, bi giştî didkeve demeke xwe ye nû de.Herêmên din yên weke nîvgirava araba p herêmên din di erêkirina musulmantiyê de di zore ne kişênin. Lê herêmên kurdan ku mirov herêmên persan ji bixine navde ne wilo ne. Ew hinekî zore di kişînênin. bi vê yekê re, mirov karê bêje ku ew nexweşiyên ku hebûn yên di nav kurdan û persan de yên ku hin bi hin rû didan wê êdî hinekî dî ji mazin bibin û rêvebere persan vê naqlê wê dest avêjê olê û bi vê hewl bide ku serweriya xwe mazin serdest bike û pê desthilatdariya mazin kê û xwe bide berdewam kirin. Ji vir pêde, êdî divêt k mirov têkiliyê ku hene, hem ji aliyê têkilbûnê ve û hem ji aliyê pirgirêkan ve ji gelek aliyan ve şîrove bike û bêne ser ziman.
     Deme ku mirov deme hatina musulmantiyê şîrove bike û bêne ser ziman, divêt ku mirov weke demeke ku nû şîrove bike û bêne ser ziman. Ev yek, wê rast bê. Berî hatina musuêmantiyê, li herêmê, hem bi Sasaniyan re û hem ji bi hinek awayên din re pêşketinek hebû. Serweriya wan hebû. Li nîv girava araba ji, hê serweriyaka ku weke kevneşopî û mîrete ku ji deme misre kevn mabû hebû. Bi wê ji, herêm di astakê de bû. Lê piştî ku Musulmanti hat, êdî li herême bi giştî pergalaka olî ye yek-xwûdatiyê ku li ber diclê û firatê bidest pêşketine xwe bi Nebî Nuh û Birehim xelîl wan re kiriya serwer dibe. Deme ku mirov her weha lê di meyîzenê, mirov karê bêje ku weke serweriyaka bihizir li  herême serwer dibe mirov dibîne. Bi vê yekê re, herême dikeve demeke nû de. Lê tenê herêm dikeve demeke nû de. Dem ji, dikeve demeke nû de. Bi vê yekê re, pêşketinên êdî dibin û diafir in. Li herêmê, hata wê demê, pêşketine ku bûya, ye bi kevneşopî bi Sasaniya re heya. Li herême Xorasanê ji rêveberiya kurdan serdest e. Kurd, ji wir bigire, hata ku digihê herêmên xwe yên din hemûkan, li ser herêmên xwe xwediyê serweriyaka bi kevneşopî û dîrokî ne. Piştî ku musulmanti ji têt, êdî hin bi hin, ku musulmanti di xwe de bahsa hizir û hebûne Nebî Nuh û Birehim xelîl û kevneşipopîya wan dike, êdî li herême ji tê girtin. Bi vê yekê re, di cih de pêş dikeve. Di nav kurdan de. li başûrê kurdistanê mirovên weke weysel qaranî derdikevin. Ev mirov, mirovekî ku zanist yê ku di deme hz. Muahmmed bixwe de jîn bûya. Bi mirovên weke wî, musulmanti li kurdistanê ji hin bi hin di kevneşopûîyê de cih digirê û piştre hin bi hin pêş diekve. hata wê demê, li kurdistanê ole ku yek-xwûdayî bû û serwer bû êzîdîti bû. Piştre gelek mirov di cih de musulman dibin. Bi musulmanbûna wan re, êdî li kurdistanê serweriya musulmantiyê bi pêşketine wê ye li kurdistanê re diafirê. Bi vê yekê re, mirov karê bêje ku musulmanti ji, êdî bûya oleke ku kurdistanî. Her weha mirov karê bêne ser ziman. Li Kurdistanê, pergala olî li ser hîmê yek-xwûdayî ji berî ve hebû. kevneşopîyeke wê ye pir mazin ji hebû. Bi vê yekê re, divêt ku mirov bi teybetî cih bide wê kevnbûn û kevneşopîyê wê ye ku hebû ye bi pergala ye ku bi yek-xwûdayî.
      Li kurdistanê, dergah hene. Di êzîdîtiyê de dergah hene. Piştî ku musulmanti tê, êdî ew di musulnmantiyê de ji cih digir in. Bi vê yekê re, mirov karê bêje ku musulmanti ji gelek aliyan ve, li kurdistanê li ser kevneşopîye êzîdîtiyê di rûnihê. Hata demekê ji xwe pê bi pêş dixe. Li rojhilatê kurdistanê, piştî ku musulmanti tê, hingî, rêveberiya persan hebû. Ew rêveberi êdî piştîku musulmanti tê, êdî wê ji serî bi rêveberiyê erê dike. Ev yek, deme ku dibe, ji gelek aliyan ve, bandûrê li binê wê yanê li xalkê dike. Xalkên ku hene, yên ku pers in, bi erêkirina rêveberiya wan re, ew ji hin bi hin bidest erêkirinê dikin. Kurd ji, wilo dikin û erê dikin. Bi hev re, erê dikin. Lê belê, ji bo ku bi tememî bê erê kirin û musulmanti, bibe oleke ji wir hinek dem bi ser ve çûne divêt.Ji ber ku ev herdû herême(herême kurdan û ye persan) xwediyê hinek kevneşopîyên ku ne dûrî hevdû ne, lê ji aliyê yek xwûdatiyê ve ji, ne dûrî wê hizre ku ji nû ve hatiya ye musulmantiyê ne. Hizre Zerdeşt û pêşketinê wî, û pêvajoyên ku bi ser pêşketine bi hizre wî re buhurtine di nav kurd û persan de demne weke deme wê deme nû ye ku dihat dabû jîn kirin. Bi vê yekê re, divêt ku mirov bêje ku civakên weke civakên kurdan, civakne kevneşopî bûn. Ew kevneşopîye wan, hema wilo di cih de di erêkirine de ji wan re dibû astang. Ji ber vê yekê, ji ber ku di kevneşopîye wan de cih girtina û pê hatina ser ziman, ji bo wê ji wan re dem divîya. Lê her ku bi kevneşopî ban, ji ber ku bi hizir demne pêşketinê yên dîrokî jîn kiribûn, êdî di têgihiştin û fahmkirinê de wilo zêde ku dem bi ser ve ne çûbana wê pêşketineke li gor demê wê di xwe de çêkiriban. Ji xwe, piştre ne bi gelekî ji çê ji kiribûn. Bi vê yekê re, êdî mirov karê bêje ku di cih de êdî di musulmantiyê de cih giri in û mazin dibin têde. Kurd, bixwe û kevneşopîye hertimî bi bawer in. Jê hertimî bi bawer in ku wê zanebûna xwe mazin jîn bikin. Di wê demê de ji ew baweriya wan li wan heya. Bi vê yekê re, mirov karê bêje ku piştî ku musulmantiyê erê dikin êdî piştre ne bi gelekî re, bidest pêşketine xwe ye di musulmantiyê de dikin. Li ser hîmê dergahan kurd bidest pêşketine xwe ye civakî di musulmantiyê de dikin. Piştî ku musulmanti hat û pêşket, li herêmên persan, yên ku pers bûn, pirraniyên wan bûna musulman. Lê kurd, wilo ne bûn. Di nav kurdan de, ole êzîdîtiyê ji hebû û ew ji, dihata jîn kirin. Bi vê yekê re, di têgihiştin û hebûna civakê de êdî hin bi hin wê qatbûn derketibana hole. Lê tevî waqasan ji wêpêşketin bûbana û wê bi rê ve çûbûn bûbana. Wê kurdistanê pêşketibana. 
     Têgihiştinê Kurdistanîyê di wê demê de hebû. Pêşketibû bû. Bi kevneşopî bû. Bi vê yekê, mirov karê bêje ku êdî ew têgihiştine kurdistaniyê û herêmîyê ye ku li ser hîmê zimên bi pêşketibû, êdî bi hev ve girtin dabû kirin. Bi vê yekê re, kevneşopî bê ku xirabibin li ser lingan mabûbûn. Bi vê yekê, pêşketinê li kurdistanê, wê piştre pêşketineke mazin çê bikin.Bi vê yekê, divêt ku mirov hinekî di vir de, bi kevneşopî û têgihiştine ku bi zimên pêşketiye ji fahm bike. Ev ji, di vir de, wê ji me re bibe deriyekî têgihiştinê li kurdistanê di derbarê pêşketin û pêşveçûnên ku bûna. Ku mirov di vir de, vê yekê her weh abi kevneşopî fahmnekê, mirov wê di rastiyê pêşketinên ku bûn rast û pak fahm neke. Ev yek ji, her weha pir girîng e, ku mirov li ser bisekinê û fahm bike. Bi xosisî ji, rojhilatê kurdistanê, di vê demê de, êdî dikeve rewşeke nû de. Rêveberiya Sasaniyan, bi musulmnatiyê ve xwe girêdide û wn kevneşopîyên xalkê yê ku hata wê demeê bi deme aqamanîşan û Sasaniyan pêşketibû, dev ji wan diberde û bidest musulmantiyê dike. Lê piştre, ne bi gelekî re, ev yek di wê de ji, dibe sedeme hinek nexweşiyan. Piştre careaka din weke ku vegerandina li wan çêdibe. Lê ev yek, bi ji hole rabûna navê Sasaniyê bi ancam dibe.Lê rêveberiyaka herêmî ji dimêne li hole. Kurd ji, li herêmên xwe xwediyê desthiladariya xwe ne. Bi nirx û kevneşopîyên xwe dijîn. Kevneşopîyên wan ji bo wan pir girîng in. Piştî hatina musulmantiyê re ne bi gelekî re, herême rojhilatê kurdistanê ku ne hemû ji bê, dibe musulman. Bi vê yekê re, hin bi hin, rêveberiyekê bi kevneşopî di nav kurdan de ji bi musulmantiyê derdikeve hole û bi pêş dikeve. Mirovên weke Abû muslimê xorasanî, babek û suhrewerdî derdikevine hole. Ji deme wan bi hinekî re, mirovên ku weke Abû Hanîfê Dînwerî ji derdikevin. Ev mirovne kurd in û bi zanebûna xwe, li gor deme nû hizirne nû yê mazin di afirênin.
      Musulmanti, piştî ku hat û pêşket, piştre weke împarstoriyaka herêmî pêşket. Bi vê yekê, êdî hin bi hin, têgihiştine rêveberi di wê de derkete pêş. Bi vê yekê re, di demeke kin de piştî Deme Hz. Muhammed re, Împaratoriya Abasiyan derkete hole û pêşket. Li ser herêmê bi giştî bû xwediyê hêzeke mazin. Li herêmên kurdan ji, bi têybetî bakûrê kurdistanê di serî de li ber wê yekê na rabin. Lê li rojhilatê kurdistanê bi Abû muslimê xorasanî re li herême wê li ber rabûn dibe. Ebû muslimê xorasanî li herême xwe ye xorasanê weke keykeê herêmê yê mazin dijî. Weke dewleteke mazin dijî. Bi vê yekê re, ew deme ku çûna ser wî çêdibe, bi hêze xwe re li ber xalifê abasiyan li berxwedanaka mazin ye dîrokî dide nîşandin. Hêzên Abasî, çêdikin û nakin, nikarin ku wî p hêze wê tê bibin. Piştre ne bi gelekî re Xalifê Abasiyan Musttasîm xaberê di şêne ji Abû muslimê xorasanî re û jê dibêje ku dixwe de pêre levhatinakê bike û aşîtiyekê di nava xwe de mohr kin. Abû muslimê xorasanî ji vê yekê erê dike. Li gor aşîriya di navbara wan de, wê serweriya hevdû erêkiriban. Lê wê ti kesekî bi zore ye xwe bi yê dî ne dabana erêkirin. ev yek ji weke zagonaka bingihîn bû. Piştî ku her weha xaber diçê ji Abû muslimê xorasanî re, êdî ew ji bidil erê dike û diçê ku herê dewete xalife û lê rûnihê û bi hev re biaxivin. Piştî ku Abû muslimê xorasanî diçê, êdî piştre, ne bi glekî re, li hevdû dirûnihin û bi hev re diaxivin. Abû muslimê xorasanî, pêre, ji du sê mirovan pêve wilo zêde mirovên wî li hundur nîn in, pêre. Piştî ku bi hev re dirûnihin û şertên hevdû ji ev re dibêjin û weke ku erê dikin ji, piştre xelife ji abû muslimê xorasanî re dibêje ku divêt ku bi hev re xwarina levhatinê bi hev re bixwûn. Ew ji erê dike. Piştre ku diçine ser xwarinê, êdî piştre, ji piştî perde ku bi hêt ve dalaqadiya ye li pişt abû muslimê xorasanî ve mirov derdikevin û xwe diavêjin ser wan û wan di ser xwarinê de dikujin. Piştî ku xalifê vê yekê dike, piştre bi hêzeke mazin diçê ser herême xorasanê û wanderan û piştre xuruxandinaka mazin dide kirin. Bi vê yekê re, herêm, êdî têk diçê. Ev rewş li rojhilatê kurdistanê bandûraka mazin dike. Piştre ji ev rewş li wir nayê ji bîr kirin.  
     Li rojhilatê kurdistanê, ev rewş nêqaşne mazin yê rêveberiyê divekê. Di dergahan de ev nîqaş têne kirin. Piştre ku hinekî dî dem tê ve diçê, êdî hin bi hin weke ku li herême bêdengiyek çêdike. Herêm di jiyana xwe de bi kevneşopî û nirxên xwe dijî. Li herêmê, serwerbûnaka mazin ye kurdan heya. Kurd, li ser herêmên xwe bigiştî serwer in.Vê yekê divêt ku mirov bi teybet bêne ser ziman û bêje.Li herêmê Mîr hene. Weke ku di persî de tê gotin "axa" ji hene. Lê kurd, ji wan re ne bêjin axa, ew ji "mîr"in. Herimî mîrîtiye wan heya. Ji bo mîrekî bi deh hezaran mirov karin herine mirinê. Her mîrek, di herême xwe de di nav dore xwe de weke keyekî ya. Her weha jîn dibe. Qasrê wî heya û di qasrê wî de civata wî heya. Bi vê yekê re, her mîrek, mirov karê bêje ku dewletek bi serê xwe ya. Bi vê yekê re, li her derê Kurdistanê rewşeke bi kevneşopî ji bo wan heya. Ji deme Gûtî û naîriyan ve, ew kevneşopîya wan bi têgihiştineke mazin hebûna xwe daya berdewam kirin û pêşketiya. Deme Gûtî û naîriyan, demeke nû ye demên pêşketine mîrîtiyê ne. Pişt wan re, êdî bi nirxne bitêgihiştin ku bi hizir û zimanekî bi têgihişti têne ser ziman, pêşketin dibêt. Her weha hata wê demê ji, her weha wilo vê yekê berdewam kiriya. Bi vê yekê re, deme ku mirov bahsa mîr bike û bahsa kevneşopîye wê ye dîrokî ku heya nekê wê nebe. Bi teybetî j deme Medan ve li rojhilatê kurdistanê ew rewşe mîrîtiyê ye ku di deme Medan de bi navê "kawa"tiyê ji dihata ser ziman, weke rewşeke pir mazin ye weha hebûna xwe dide berdewam kirin.
    Dem, ku tê sadsala 9. min û wan deman, piştre êdî hin bi hin demne nû diafir in. Li gor kevneşopîyê ji nêzîkatiye olî ye li gor ole ku ji nû ve afiriya diafirê. Bi vê yekê, li herêmê êdî pêşketinên nû rû didin. Rêveberiya persan, di wê demê de hemû dibine musulman, Çend ku kurd bizêdeyî dibine musulman ji, hemû ne musulman in û ev yek, weke qatbûnakê diafirêne. Bi vê yekê re, rewşeke nû di nav kurdan de diafirê. Kurd, bi vê yekê re, ne tenê ji aliyê pergala olî ve dikevine demeke nû de, ji aliyê hebûna xwe ye dîrokî ve ji dikevine demeke xwe ye nû de. Bi vê yekê re, hinekî nêzîkatiyê ku weke kevneşopî û kurdewariyê derxisine pêş biu zimên re, diafir in. Weke riyaka çareseriyê ji vê yekê re, ev yek dibêt. Lê ev yek ji, hata derekê bandûra wê dibêt. Li ber pergala olî ye ku heya, ev yek wilo zêde mazin banûra xwe nadê der. Lê pêş ji dikeve. Di sadsala 9. min de dewleteke kurd ye ku di deme musulmantiyê de ye pêş diafirê. Ew ji dewlete merwaniya. Dewlete merwani, bi vê yekê, ji hinek aliyan ve divêt ku were şîrovekirin. Divêk ku were fahmkirin û têgihiştin. Bi kevneşopî pergala kurdistaniyê derdixe pêş. Bandûra kuştina Abû muslimê xorasanî ji li ser kurdan bûya. Bi vê yekê ji, di nav çîna serek ye kurd de ji, li hinek çareseriyên ji bo lêgerîn derketine hole. Dewlete Merwaniyan, weke dewlete kevneşopî weke ancamaka wan lêherînên ku di bin derdikeve hole û pêş dikeve. Li kurdistanê bi giştî serwer dibe. Li rojhilat ji, hingî mîrîti heya. Car bi car ji wê mîrîtiyê re, li gor mazin bûn û rêzbûna ji wan re gotina "siltan" ji ji wan re dihata bikar anîn. Bi vê yekê, ew serwer bûn. Li kurdistanê, piştî sadsala 9. min, êdî her weha demeke nû diafirê. Piştî ku delete merwaniyan diafirê, êdî ev yek dibe weke ku kurd êdî caraka din vîna xwe hildina dest dibêt. Her weha ji mirov karê bêne ser ziman û şîrove bike. Li rojhilat, ku mirov di wê demê de lê dimeyîzenê, mirov dibîne ku di rewşeke ku pir cuda de ya. Ji deme medan hata wê demê, di rewşeke xwe ye teybet de dijî. Bi vê yekê hata wê demê ji hebûna dide berdewam kirin. Bi vê yekê re, divêt ku mirov bêje ku başûrê kurdistanê ji mirov nikarê ji rojhilat cuda bêne ser ziman. Bi her awayê xwe yê pêşketinê de jê cuda tevnegerihê. Divêt ku mirov vê yekê bi teybet bêne ser ziman. Lê çend ku wilo ji ya, herîme Botanê(herême botan ku başûr rojavayê kurdistanê bi giştî dikira nava xwe de hata dore ber diclê û wanderan ji dikiran nava xwe de, di wê demê de), weke navendeke mazin ye li kurdistanê ya. Di wê demê de li rojhilat ji, herême hekmetenê û kirmaşanê û ku mirov pêre Urmiyê ji binav bike derketibû pêş. Bi vê yekê re, her weha rewşeke pêşketi ji li wanderan ji hebû. Kurd, di rewşe xwe de di jiyana xwe de dijîn. Ku tevlî jiyana wan nebûna, ew tevlî jiyana ti kesekî ne dibûn. Di wê demê de wilo dijîn. Lê ji sadsala 9. min pêde, êdî pir zêde mudahala li jyana wan li wan dihatina kirin. Bi vê yekê re, mirov karê bêje ku êdî nexweşî rû didan. Piştî sadsala 9. min, jiyana kurdan êdî piştî hatina musulmatiyê ye ku bi pergala olî ye musulmantiyê ye êdîtiyê bûbû du qat, wê qatbûnaka din ji di piştî bûyara hasan-Huseyîn de jîn bike. Ev bûya divêt ku bi serê xwe ser ziman û were têgihiştin.
     Bûyara hasa-huseyin, bi pêşketinên ku piştre bûna re, ku mirov bêne ser ziman, divêt ku mirov bêje ku rastiyaka herême ye bi kevneşopî di xwe de têne ser ziman. Divêt ku mrov vê bûyarê her weha bi hizir mazin fahm bike. Lê berî ku mirov wê bûyarê bêne ser ziman û şîrove bike, divêt ku mirov hinekî li musulmantiyê piştî deme Hz. Muhammed re ku pêşketibû û bi Abasiyan re hebûna xwe da berdewam kirin ji fahm bike. Ev ji wê mirov bigihêne rastîyne herêmê ye ku hene. Ku mirov, li musulmantiyê piştî deme Hz. Muhammed lê dimeyîzenê, mirov ji hîm û temen ve digihê têgihiştine misre kevn ye ku li wê axê bicih bûya. Li ber wê têgihiştinê Hz. Muhammed rabû derket û musulmanti hizre wê afirandin û pê ol da avakirin. Deme Hz. Muhammed dibîne ku wa keçikeke zarok ya ku hê ji nbo bûya wa sax û sax dikina bin axê de, pêş ji wê yekê bi hêer dibe û piştre wê yekê şermazar dike. Li ber wê dirabê. Pêşî wê binaxkirina keçikan şermazar dike. Ew şermazarkirina wî, dibe weke destpêkaka wî ya ku ew pê ole xwe hizrê wê pê diafirêne. Her weha divêt ku mirov bêne ser ziman. Hz. Muhammed, nêzîkatiyaka civakî û wekhev di nav civakê dide nîşandin. Lê piştî wî re, ew nêzîkatiya wî, weke ku ji hole bê rakirin dibêt. Piştre, ew nêzîkatiya ku Hz. Muhammed, ye ku bi binaxkiirna keçikan dît û şarmazar kir, birêveberan re bi hebûna "recmê" hata berdewam kirin. Musulmanti, bi vê yekê ji rastiya ku Hz. Muhammed, anîbû ser ziman, weke ku hatibû dûrxistin. Lê ev nêzîkatî, nêzîkatiyaka rêveberî bû. Di deme Hz. Muhammed de, demeke ku jê re mirov bêje "asra siadate" hata jîn kirin. Lê piştî wî re, ew dem bi pevçûnên desthilatdariyê ji hole hata rakirin. Hersê xelifên pêşî yeên weke Alî û Omar ne bi ecelên xwe çûna ser dilovaniya xwe. Ew hatina kuştin. Bi vê yekê re, mirov divêt ku şerên desthildariyê yên ku piştre rû didin bêne ser ziman.
     Piştî kuştina hersê xelifên mazin yên pêşî re êdî piştre Hasan-Huseyin ji têne kuştin(şehît). Ev herdû mirov, weke mirovne "ahlê beyt" dihatina ser ziman. Yanî yê ji malbata pêxemberê mazin bixwe bûn. Deme ku ew tên ku herine ser rêveberiya herême Baxdayê, di rê de têne kuştin. Deme ku ew têne kuştin û ew kuştina tê bihîstin di nav xalkê de, êdî piştre bandûraka wê ya pir mazin li ser xalkê dibêt. Li kurdistanê, bi zêdeyê ji, bandûra wê li rojhilat û başûrê kurdistanê dibêt. Li Kurdistanê, pergala olî bi dergahan bi rê ve diçû. Di dergahan de bi şêxan bi rê ve diçû. Dergah, cihne ku bandûra wan pir mazin bû di nav xalkê de. Şêx ji, divêt ku li vir, mirov çend gotinan li ser bêne ser ziman û bêje. Ew ji mirovekî oldar bû. Mirovekî sereke yê oldar bû. Bandûra wî, pir mazin bû di nav xalkê de. Ew serokê civakê yê olî bû. Mîr ji yê rêveberiya rêzanî bû. Piştî ku xabere kuştina Hasan-Huseyin tê bihîstin, êdî gelek dergah, di cih de xwe weke aligirên wan di denezênin. Bi vê yekê re ew dibine aligirên wan. Êdî li kurdistanê, şiîtî bidest pêşketine xwe dike. Yên ku pêşentiye wê pêşketinê dikin ji mirovên oldar yên ku li dergahan rûniştine şêxên kurd bixwe bûn. Piştre, ew bi wê pergalaka mazin ji di afirênin. Hingî, kurd li herêmên xwe serwer bûn. Lê rêveberiya persan ji hebû. Ji deme Sasaniyan rêveberiya wan, hebûna xwe bixanadatiyê dabû berdewam kirin. Hingî, xanadana persana bi navê "sefevîyan" dihata nas in. Piştî ku ev bûyar dibe. Bi dergahên kurd re, ew ji li wê rewş xwedi derdikeve û piştre, ew di nav xwe de wê rewşê bi navê şiîtiyê pêş dixin. Cihê ku wê hasan-Huseyin çûbanê de baxda ji, ji aliyê wan ve vala ne hata hiştin. Ew der ji, weke navendeka xalifetiyê pêşxistin. Kurd, di vir de, diafirandinê de weyneke sereke dileyiz in. Piştre bi banga dergahan, mîr û serokên kurd yên wê herêmê ji, hemû ji, ji aliyê rêzanî ve lê wê rewşê xwedî derdikevin. Bi vê yekê re, êdî mirov karê bêje ku rewşeke nû di afirê. Lê kurd, ji aliyê rêzanî ve nêzîkatiyê wê pêşketine olî ye ku pêşavaniya wê kirin nakin. Piştre, hin bi hin xanadana sefevîyan wê derkeve pêş. Wê weke xanadanaka şiî, wê derkeve pêş. Ev, destpêkak bû û divêt ku mirov vê destpêkê pir rast li gor wê rast fahm bike. Kurd, çend ku di herêmên xwe de xurt in û bi hêz in ji, hêzêe mazin ye rêveberiyê ku serweriya herêmê bigiştî dike destê xwe de ava nakin. Lê ji bo avakirinê ji, hertişt bi wan heya. Temenekî wan yê avakirinê pir xurt heya. Mîr û dergahên şêx, wê valatiyê bi hebûna xwe re dikin ku tişî bikin. Kurd, ji xwe bi êmin di warê xwe de jîn dibin. Bi vê yekê, bi mîrîtiyê mirov karê bêje ku pergalaka konfadaralî li kurdistanê bigiştî avakirina. Herême başûr û rojhilat ji, çend ku bi hev re ne ji, di hebûne mîrîtiyê xwediyê nêzîkatiyaka konfadaralî ye ku xwediyê kevneşopîyeke dîrokî ye bi hezar salan e, dijîn. Herweha divêt ku mirov êv yekê bi teybet bêne ser ziman. Ku mirov vê yekê her weha fahmnekê, mirov wê wê konfadaraltiya ku Mediyan di deme xwe de di xwe de avakiribûn ji baş fahm nekê.
      Li kurdistanê, ku mirov pêşketinê wê demê şîrove bêne ser ziman, divêt ku mirov wê demê bi pêşketinên wê yên rêzanî û olî re baş zanibe. Ev yek, her weha pir girîng e, ku mirov fahm bike. Ji bo ku mirov şîroveyeke rast û pak ji bike, ev yek, pêdivî pê heya. Li kurdistanê, di wê demê deê pêşketinne pir mazin hene. Bi zêdeyî ji, deme piştî kuştine Hasan-huseyîn, divêt ku mirov pir baş û qanc fahm bike. Pêşketinên ku piştre diafir in, divêt ku mirov piştre pir baş fahm bike. Ji bo kurdistanê, ev yek, girîngtiye wê, hê maztir a. Kuştina van herdû aliman, wê pêşketinên li kurdistanê piştre bide kifşkirin. Hata ku mirov bêje ku wê di sadsala 16, min de, qatbûna kurdistanê ye di navberê osmaniyan û sefeviyan de ji, hinekî ji aliyekî ve pêve girê bide. Temenê wê qatbûnê, hê di wê demê de hata avêtin. Bi vê yekê re, divêt ku mirov wê demê bi pêşketinên wê re pir baş û qanc analîz bike û fahm bike û bêne ser ziman. Li kurdistanê, piştî kuştina Hasan-huseyîn re,  êdî her weha weke ku me li jor anî ser ziman, di cih de li kurdistanê aligirên wan dide çê kirin. Bi vê yekê re, di demeke kin de piştre, weke ku oleke nû derkeve li herême dibêt. Her weha mirov karê pêşketinên nû yên wê deme bêne ser ziman. Pêşketinên wê herême yên ku dibin, hemû ji, ji binî ve, aliyên wan yên rêzanî û desthilatdarî pir li pêş e. Bi vê yekê re, weke şerê di nav rêveberan de ji tê berçavan. Lê di aslê xwe de ji wê zêdetir, divêt ku mirov hinekî bi kevneşopîyê û dîrokê herême yê ku pêşketi û nirxên wê yên ku afirîne re ji şîroveyekê pêve çêke û bêne ser ziman. Ev yek, pêdivî pê heya. Mirov nikarê aliyê desthilatdarî û rêzanî bêje ku nîn e. Ew alî ji heya. Lê belê ne tenê ew alî heya. Aliyên din yên çandî û kevneşopî li pêştir in. Bi vê yekê re divêt ku mirov wan aliyan ji bêne ser ziman. Bi vê yekê re, mriov wê vê yekê ji fahm bike, mirov wê fahm bike ku çend ku kurd bi dergah û kevneşopî û pêşketine xwe ye bi têgihiştin pêşengtiyê ji wê pêşketine derketine şiîtiyê re dikin û piştre ji aliyê rêzaniya wê ve dernekevine pêş. Mirov wê wê ji fahm bike. Ev yek, hata nahaka ji xwe ne hatiya ser ziman ji. Li ber çavan ji ne hatiya hiştin. Bi vê yekê re, pêşi, divêt ku em çend gotinan li ser vê yekê bêjin û piştre, gotinê bênine ser wê pêşketine û kevneşopî û têgihiûtinê bi kevneşopî ye ku di bingihê pêşketine wê de ya.
   Li kurdistanê, piştî ku er weha şiîtî ji bicih dibe, êdî piştre hin bi hin pêş dikeve. Rojhilat ûp başûrê kurdsitanê, herêmên ku di cih de şiîtîi li wan pêş dikeve nin. Li van herêman, têgihiştineke mazin ye herêmî heya. Berî hingî, ji deme medan ve, pêşketine wê mazin bûya. Di deme Medan de, pêşengtiyeke ketibû destê wê herêmê de. herêma Kirmaşanê û Aqbatanê li pêş bûn. Herême nosîcanê ji bi pêşketine xwe pêşengtiyeke wê hebû. Haya ku dihata ber zagrosan, ev pêşketin hebû. Li ber zagrosan, ew pêşketin, maztri bû. Li wanderan, ji ber ku temenê jiyanê ji xweza pir mazin bû. Bi vê yekê, li wanderan mazin pêşketin dibû. Di wê herême de ji, ev der li pêş bûn. PIştre ku pergala medan diafirê ji, li wê herême bicih dibe. Piştî Medan re, ji xwe, wê herêmê, êdî weke ku pêşengti ji dest ne berda. Her weha weke ku di pêşengtiyê re di pêşbaziyekê de bê bû. Her weha dihata berçavan. Li herêmê, dem, hata ku tê deme derketina msulmantiyê û ji wê demê ji, hata derketina şiîtiyê, pêşketineke kevneşopî ye bi pergal hebû. Li berdiclê û firatê, çi nirx û kevneşopî pêşketi bûn, li vê herêmê ji, hin bi hin bandûra ya bi têgihiştin dide nîşandin. Bi vê yekê re, mirov karê bêje ku pêşketineke mazin ye herêmê hebû.Bi vê yekê re, mirov divêt ku bêje ku piştî ku musulmanti ji tê, ew herêm bi kevneşopîyên xwe dixwezê ku jîn bibe. Bi vê yekê re, hewldanaka ku ole nû ye ku derketiya musulmantiyê li gor wê pêşketine xwe û di nav anîne ser ziman çêdibe. Ev yek, bi ser ji dikeve. Bi vê yekê re, pêşketineke herêmê ye teybet dibêt. Ji ber ku nirxên ku Hz. Muhammed hizre wan anîna ser ziman weke hizrên musulmantiyê, hîm û temenê wan û pêşketine wan ye dîrokî li wê herêmê û li berdiclê ne. Ji ber vê yekê, fahmkirn, têgihiştin û li gor wê kevneşopîye xwe ku jîn dikin anîna ser ziman ji zor nabe. Piştî ku demek têve diçê, êdî her weha musulmantiyê herêmê li gor wê nirxê û kevneşopîye herême awa istêne û pêş dikeve. Bi vê yekê re, herêm bi kevneşopîye xwe dîrokî wê pêşketinê jîn dike. Li kurdistanê û herêmên persan, ji ber ku ji deme Medan ve bi hev re jîn bûnak heya, ev bi hev re bûn, dibe hîm ji ji wê pêşketi ku bi hev re jîn bibin. Kurd, hata wê demê, di qasrên xwe yên mîran de mazin in û jîn dikin. Lê weke hêze mazin Piştî deme aqamanîşan û Sasaniyan re, kevneşopîyeke rêzaniyê ye bi statûqû ji bi persan re çêbû ya. Bi vê yekê re, deme ku ew lê xwedi derdikevin, bi wê kevneşopîyê lê xwedi derdikevin. Bi vê yekê re, êdî ew lê xwedi derketina wan, wê têgihiştine olî ye ku bi navê şiîtîyê diafirê ji, bi statûqû xwe ye ku afiriya doikina hizre rêveberiya xwe ye dem. Bi vê yekê re, hê di serî de şiîtî ji, dibê hizreke rêzanî ye rêveberiyê. Kurd, di dergahên xwe de, bi hizre xwe ye olî dijîn. Ew wilo zêde wî kiresê stqtûqûya rêveberiyê li têgihiştine xwe ye rêveberiyê nakin. Bi vê yekê re, ji aliyê têgihiştine felsefî, civaknasî û kevneşopîye dîrokê ve pêşengti di destê wan de dimêne. Lê ji ber ku rêveberi rêzanî desthildariyê wê di destê persan de bû, êdî ji aliyê rêzaniyê(sîyasî) vê ji ew pêşengtiyê dihildine destê xwe di demê de. Bi vê yekê re, weke ku hevbeşbûnaka bi xweza di demê de diafirê. Her weha ku mirov li demê û pêşketine wê dimeyîzenê, mirov bi xweza dibîne. Ku mirov di wê demê de têkiliya bi kurdan re yê rêvebera mazin ji lê dimeyîzenê, mirov dibîne ku wa tenê bi dergah şêx û qasr mîr re ya. Her weha tê berçavan. Ji ber ku yên bi nirx, kevneşopî û rêzanî ji kifşkar in ev in.
       Bi vê yekê re, deme ku piştî kuştina Hasan- Huseyîn re şiîtîi tê avakirin, piştre ne bi gelekî re, li ser vê rewşê rêveberî ji bi awa distêne û ava dibe. LI baxda Navende xalifetiyê ji ava dibe. Piştre hin bi hin li ser kevneşopîye Sasaniyan xanadana sefeviyan ji pêş dikeve. Li wê statûqûya wê yê demên berî xwedî derdikeve û piştre li gor wê rêveberiya demê ye şitîyê dixweza ava bike. Bi vê yekê re, weke ku oleke ku tenê li herême rûdaya şitîyê li gor demê bi pêş dikexe. Sefevi deme ku derdikevin, bi hêze kurd û persan bi hev re derdikevin. Her rêveberê ku tê ser rêveberiyê soze ji dide ku wê wekheviyê di nav herdû aliyan de çê ji bike. Bi vê yekê, pêşketineke mazin êdî jîn dike. Piştî ku bi vê yekê re kurd ji piştgirîyê didinê de, êdî piştre mazin bi pêş dikeve. Kurd, deme ku di serî de sefevî derdikevin, ne li ber wê ne. Ji ber ku kevneşopîye wan ye ku di deme sasaniyan de, sasaniyan esas hildabû bi wek enirxên Zerdeşt re, êdî piştre piştîgiriyaka mazin didine wan. Bi vê yekê re, mirov karê bêje ku hata derekê, ew rêveberiya ku derdikeve û pêş dikeve weke ye xwe ji dibînin. Li xwedi derdikevin. Lê piştre, ku hin bi hin dem têve diçê, êdî piştre, rêveberên ku tê ser rêveberiyê, dibêjin ku Sasani pers bûn û piştre hin bi hin persitiyê bidest pêşxistinê dikin. Bi vê yekê hin bi hin, êdî cudabûn derdikeve holê. Hizrên weke hizên Zerdeşt ji, ji ber ku şahîn sasaniyan kiribûn ole xwe ye fermî, êdî piştre, bidest wê ji weke hizreke persitiyê tenê anîna ser ziman hata kirin. Zanistên ku bi aslê persbûn yên wek efirdewsî ji, destanên ku asil û rengê xwe kurdbûn yên weke "rûstemê Zal" ji di nivîsênin. Firdewsî ji, deme ku wê destanê di nivîsênin nêzîkatiyaka rast dide nîşandin û dibêje ku ew destan ye kurdî ya. Dibêje ku rûstem û kurê wî Zal kurd in. vê yekê tênine ser ziman. Lê ev yek ji, piştre piştguh tê kirin. Ev yek ji, piştre, teneê weke hizreke persitiyê tê ser ziman. Bi vê yekê re, deme ku dem tê sadsala 13. min û sadsala 14. min, êdî nexweşiyên ku ji ber nêzîkatiyên weha pirtir û zêdetir dibin. Bi vê yekê re, êdî hin bi hin ew jev cudabûn derdikeve hole. Ji ber ku ji aliyê rêzaniyê desthildariyê ve ew serdest bûn, êdî piştre, hin bi hin wê hêze ku di destê wan de ye desthildariyê bidest bikaranîna li ser kurdan dikin. Ku dem tê sadsala 14 min û wan ji, êdî kurd, pir mazin li ber vê yekê nexweşiya xwe tênine ser ziman û bidest lli ber wê rêveberiyê rabûnê dikin. Li herêmên kurdan yên weke "Şivanê" şahên sefeviyê yên weke Mohammed Hudebendî ji bidest komkujiyên li hevberê kurdan dikin. Bi deh hezaran kurdan dikujin. Li ber vê yekê, piştre ne tenê li herême şivanê, li aqbatanê, kirmanşanê, Hewramanê û hwd raperînên kurdan dest pê dikin li ber desthilatdariya sefeviyan ye ku pêşketibû.
     Piştî derketine şiîtîiyê re, demeke mazin rêveberiya sefeviyan bi şiîtîiyê re jîn kirinan. Herêma Baxdayê ji bi wan re girêdayî ya. Ya rastî ku mirov bêje temenê pêşketine xanadana sefeviyan wilo mazin biqasî împaratoriyekê nebû. Lê wê rewşe şiîtiyê ku afirandibû, piştre wan mazin dikir. Her şahê ku hata serê xanadanê, xwe di asta xelifeyekî olî de anî ser ziman. Bi vê yekê re, bandûra wan, ne tenê li ser persan tenê çêbû, li ser xalkên din ji çêbû, Hingî, li herêmên weke Baû wanderan, aşîrên tirkmenan ji hinek hatibûn û wan ji musulmanti erêkiribû û pêre ji şiîtî ji hinek ji wan erêkiribûn, bi vê yekê re, ew ji hem ji ewlkariya xwe û hem ji ji bo ku cih bistênin û xwe bicih bikin, li cem şahê sefevî cih digir in. Bi vê yekê re, hêzeke mazin ye di dest de diafirê.Lê dem ku hata ku sadsala 13. min û 14. min, êdî kurd, ji ber ku ji nêzîkatiyên şahên sefeviyan nexweş dibin, êdî gelek ji wan, têkiliya xwe ji qasra mazin ye wan qut dikin. Bi vê yekê re, bi serê xwe bûnaka wan çêbûya. Lê nêzîkatiya olî ye ku şahan bi xwe re dianî ser ziman û xwe weke şah ji dianîna ser ziman, di nav xalkê de di serê mirovan hinek dibendi ji didanan çêkirin. Li ber mirovên ku serokên olî bûn rabûn ji, rast ne dihata dîtin. Bi vê yekê re, li cihne di nav dergahên kurdan yên olî bixwe de ji dubendî afiri bû. Bi vê yekê re, rewşeke ku kurd bi xwe ji li ser li hev nekin di nav wan bixwe de diafirê. Li dergahan ev rewş heya. Lê li qasran rewş, weke ku hinekî dî safiya. Qasr bi gotina mîr dikin û mîr, dixwezin ku bi serê xwe bikin. Bi vê yekê re, ji qasra mazin cudabûna wan dibêt. Bi serê xwe dijîn. Rewşên ku weke rewşên li Şivanê bûna hê piştre li gelek deverên yên kurdan dibin. Bi vê yekê re, êdî piştre hin bi hin ne tenê jev qutbûnak dibêt. Dij-hevdûbûnak ji dibêt. Lê bi wê rewşe ku bi şiîtiyê re afiriya, rêveberiya sefeviyan ji aliyê rêzanî(siyasî) ve pir baş bikar anî ya. Wê xwe pê mazin kiri ya. Bi vê yekê re, miro vkarê bêje ku dem hata ku tê sadsala 14. min mirov nikarê tenê bêje ku rêveberiyaka şiî afiriya. Mirovkarê bêje ku împaratoriyaka şiî afiriya. Ev împaratorî ji, diaxwê ku çi hêz û herêm li dore wê hebin bike bindestê xwe de. Piştî sadsala 14. min û wan pêde, ku her weha li ber kurdan ji, sekinandin dibêrt, êdî bi kurdan ketina wan ye şer dibêt. Kurdan, ji deme Medan ve, bi konfadarelî jîn dibin. Hê hêzekê wan ye mazin ku wilo mazin li ser herêmên wan hemûkan serwer bibe ne afiriya. Li bakûrê kurdistanê bi Merwaniyan re, rewşeke wilo afiriya, Wê ji, deme ku berê xwe daya rojhilat û başûrê kurdistanê, ew nêzîkatiya konfadaralî daya nîşandin. Bi mîran re levkiriya û serweriya xwe li wan daya erêkirin. Piştre, derketina Salahadînê Eyûbî, hinekî rewşê dike rewşeke kurdistanîyê de. Ew împaratoriyakê ava dike. Weke Deme merwaniyan, dewleteke mazin ava bûbû. Ji dewlete hemdem ye roje me, çi hatibana xwestin weke ku di wê de ji hebûn. Hata ku şahên(key) wê diravên xwe ji yên ku di pergala xwe bi kar dianîn çêkiribûn. Bi vê yekê re, rewşeke mazin afiri bû. Lê cudatiyak hebû ku bi temenî kurdên bakûr, rojhilat û başûr hemûkan bike ye. Ew ji, ew qatbûna di musulmantiyê ye mazin ye ku bi şiîtîiyê re afiribû, bêhtirî bandûra xwe di nav kurdan de di hatina wan ye li cem hevdû de dide nîşandin. Aliyê şiî, çend ku pirsgirêkên wan bi qasra maizn re çêbûban ji, wilo zêde di nêzîkatiya xwe de jev cuda ne dibûn. Bi vê yekê re, aliyê din yê bakûr ji, her weha di nêzîkatiya olî de bû. Lê her çend ku çand, ziman û kevneşopîye wan, ne dihişt ku li ber hevdû bisekin in ji, wê rewşê ji, ne dihişt ku bi tememî pergalaka xwe ye kurdistanî ji mazin ji xwe re ava bikin. 
      Rewşe kurdistanê bi vê yekê, hata sadsala 14. min û 15. min têt. Bi vê yekê re, mirov karê bêje ku di vê demê de ji, împaratoriyaka mazin li rojhilatê kurdistanê ji ava bûya. Xanadaniya sefeviyan mazin bûya. Wê bi wê kevneşopîye xwe ye ku di deme Sasaniyan de jîn kiribû, ew rewş baş bi kar anî bû. Bi vê yekê re, mazin bûbû. Împaratoriyak derketibû hole. Hin bi hin çanda wê ji derdikete hole.  Bi vê çandê li ser serê herême ji, serdestiya xwe ava dikir. Li aliyê din ji ji deme Împaratoriya Abasiyan ve, rewşeke ku mirov weke xatakê hildê dest û bêne hebû. Ew xat ji, divêt ku bi serê xwe were şîrove kirin. Pêivî bi vê yekê ji heya. Ku mirov li Abasiyan dimeyîzenê, mirov dibîne ku ji aliyê nêzîkatiya xwe ye statûqûtiyê ve ji ya deme misre kevne ne cuda xwediyê nêzîkatiyê ya. Lê belê ji ber ku musulmantiyê çanda berdiclê û berfiratê di xwe de anî ser ziman, êdî wê ji, berê xwe dabûbû wê û ew dianî ser ziman. Bi vê yekê re, mirov karê bêje ku bi nêzîkatiya misre kevn pêşketin û têgihiştinên deme nû di xwe de hewldide ku bêne ser ziman. Bi vê yekê ji, hinekî pêş ji dikeve. Demeke dirêj ji pêş dikeve. Ji ber vê yekê bû ku bakûrê kurdstanê piştî wilqasî nexweşî û ne başî di navbera wan de rû dabûn ji, hê bi hev re dimeşîn. Di deme Dewlete merwaniyan de, şahên serê dewlete merwaniyan û xelifên Abasiyan bi hev re di têkiliyeke xurt ye bi hev re de bûn. Pir caran ji, xelife şahên dewlete kurd ye merwaniyan dewetî xasre xwe dikir û ew weke xelifê dide pêşwazikirin. Vê rewşê ji, ew li cem hevdûbûn di parast. Bi vê yekê re, rewşek hebû. Piştî dewlete merwaniyan ji, piştî ku Salahadinê Eyûbî ji hatibû, wî ji nêzîkatiya xwe bi Abasiyan re parastibû, Lê zêde wilo dernexistibû pêş ji. Salahadînê Eyûbî, hinek xalatiyên wan ji di dîtin.Li ber wan ji, di sekinî Kuştina wezîr Sawar ji, mirov karê bi vê yekê her weha bêne ser ziman. Lê Salahadînê Eyûbî, di nêzîkatiya xwe de bû. Wî nêzîkatiyaka ku bi çanda xwe dabûbû nîşandin. Bi vê yekê re, wî pêşketineke xwe jîn kiribû. Di deme wî de, ew ji nêzîkî qasre abasiyan zêdetir ew bixwe bû. Ji ber vê yekê, mirov nikarê wilo zêde bêje ku Salahadînê Eyûbî ji li vî cih girti an ji li cem yê in cih girti ya. Wî bixwe li cem xwe û nêzîkatiya xwe ye xalkê cih girtibû. Wî musulmantiyaka ku li gor wê çanda li ber diclê û firatê hebû, jîn dikir. Wî ew çand fahm dikir û jîn dikir. Bi vê yekê re, divêt ku mirov wî û nêzîkatiya wî hinek bi teybet fahm bike û bêne ser ziman. Bi vê yekê re wê hingî rast û pak ew were têgihiştin û ser ziman.
      Salaadinê Eyûbî, ji dêla ku nêzîkatiya abasiyan bi serweriya wan re li herême botanê wanderan derxe pêş, wî ya xwe derxistibû pêş. Bi vê yekê re, ew mazin bû. Ew bi kevneşopî bû. Wî, pêşketin û têgihiştine xwe bi çanda botanê mazin kiribû. Pê mazin bûbû. Bi vê yekê re, divêt ku mirov wî fahm bike û bêne ser ziman. Wî di deme xwe de pergalaka mazin ye herêmî ava kir. Çanda berdiclê û firatê, her weha ew mazin kir. Di bingihê wê mazinbûna wî bixwe de ji bû.Di deme Merwaniyan de, mirov karê bêje ku pergalaka kurdistanî afiribû bû. Piştre, di deme Salahadînê Eyûbî de, ew rewş berdewam bû.Salahadînê Eyûbî, demeke mazin ye nû li kurdistanê dide didest pê kirin. Ya rastî ne tenê li kurdistanê li herême bi giştî her weha dide dest pê kirin.Bi vê yekê re, divêt ku mirov wî mazin bêne ser ziman. Hata ku tê deme wî, li rojhilat û başûrê kurdistanê ji, pêşketineke mazin hin bi hin sefeviyan re dibe. Di deme wî de, hê wilo zêde kurd û pers di deme sefevitiyê de ne ketine ber hevdû de. Lê hin bi hin, ku rêveberiye sefeviyan mazin dibe û bihêz dibe, wê rewşe xwe ye ku heya bi kevneşopî dike û têne ser ziman, êdî hin bi hin, nêzîkatiya xwe dide nîşandin. Nêzîkatiya wê ji, persitiya. Bi vê yekê re, hin bi hin, weke ku ji olîtiyê re ji, derdikeve. Bi vê yekê re, şiîti ji, hin bi hin di herême de bi vê yekê re, dibe weke hizre bîrdozî ye wê rêveberiyê. Lê di wê demê de, hê rêveberiya sefeviyan, nikarê bê kurdan wê pêşketine şiîtiyê bide berdewam kirin. Hê ji pêdivîya wê bi wan heya. Kurd, bi dergah û rewşên xwe yên kevneşopî, karin pir hesanî wî pêşketinê bi rêve bibin. Bi vê yekê re, êdî giringiye dergah û mîran derdikeve pêş. Yên ku wê kevneşopî ji bi rê ve ji bibin ew bixwe ne. Ji wan pêve ti kesekê din nikarê wê bi rê ve bibe. Her weha ew rewş ji heya. Bi vê yekê re ew li pêş in. Rêveberiya sefeviyan, hata wê demê ji, bê ku bi kurdan bi şêwirê, ti tiştekî nake ku nadê kirin. Bi vê yekê re, mirov karê bêje ku rewşeke pir baş heya. Rewş wilo tê xuyakirin. Lê dem ku tê sadsala 13. min, êdî hin bi hin, ku rêveberiya sefeviyan bi rewş dibe û êdî ku baweriya wê lê tê ku wê karibe ku xwe bi rê ve bibe bi wê pêşketinê, êdî bidest avakirina desthialtdariya xwe dike li ser herêman. Yên ku li ber wê di sekin in ji, bi wan re dikeve şeran de. Kurd, di wê demê ji, xurt in. Bi serê xwe dijîn. Wilo zêde çûna ser wan nabe. Ku çûna ser herêmekê bûbana, herêmên din ji di rabûna ser xwe di cih de. Bi vê yekê re, ji hevdû heybûnaka wan ji hebû.
    Li ku dem tê sadsala 14. min, êdî mirov karê bêje ku êdî rêveberiyaka sefeviyan ye ku mirov karê bêje ku êdî bi ber împaratoriyê ve diçê ava dibe. Bi vê yekê re, her weha tê berçavan. Ev bûn ji, êdî wê hin bi hin, bibe destpêka pirgirêkan. Wê êdî çûna wan ye li ser kurdan ji bibe. Wê li wê nirxe şiîtîyê bi wê rêveberiya ku bi hêz bûya weke deme Sasaniyan ku çawa ku li Zerdeştiyê xwedi derketin bû, wê di wê demê de ji wilo bûbana. Heman nêzîkati lê li gor demê ku hatibû afirandin, tê nişandin.Kurd, çaraka din, ji wê nirx û kevneşopîye ku pêşxistibûn, hatibûn dûrkirin. Ew zorî jiyanaka di bindestiya wê kevneşopîya bi nirx ya ku wan bixwe pêşxistibû de jînkirinê dikin. Her weha rewşek diafirê. Kurd, li ber wê dirabin. Piştî ku rêveberi pêş dikeve, êdî pêş tişte ku dike ji, ew ê, ku xelîfetiye baxdayê ye ku hatibû avakirin rewşe wê bikine destê xwe de. Dikine destê xwe de ji. Bi vê yekê re, êdî hin bi hin, kurd, weke ku li navberê bibênin li wan têt. Ew, weke xalkekî kuu di bindest de dijîn têne mahkum kirin. Lê kurd vê yekê erê nakin. Li ber vê yekê di rabin. Di sadsala 15. min de, êdî hin bi hin herêmê hêzeke dî di afirê, Ew ji, hêze osmaniyan e. Hêze osmaniyan, bi alikariya kurdên bakûrê kurdistanê li ser lingan e.Osmaniyên ku di serê tebrîzê de têne ber ji dîrokê windabûnê, bidestê Îdrîsê belîsî tê xilaskirin.Bi vê yekê re, êdî ku ew ji têne xilaskirin. Êî piştre bi alikariyê kurdên balûrê kurdistanê li ser gelek herêmên din yên rojhilat ji serweriya xwe didênin. Bi vê yekê re, hin bi hin mazin bûn dibe. Li başûr rewşek ku mirov ji ya wan çuda bêne ser ziman hebû. Şiîtî hebû. Piştî ku osmani, mazin dibin. êdî piştre bi çûna ser baxda û hinek deverên weke li herêmên başûrê kurdistanê weke Musil û kerkûkê ji, êdî dibêt. Bi vê yekê re, êdî li herêmê, rewşeke nû ya desthidatdariyê diafirê. Kurdên bakûr zan dikin ku Osmani bi wan re ne û wê bi hev re bimeşîn. Her weha baweriya wan ji heya. Lê wê piştre tenê bi wê baweriya xwe ye bi bi xwe re bi tenê bimênin. Wê piştre osmani ji, ku serweriya xwe li ser serê herêman ava kir, êdî piştre, wê berê xwe bide wan û wê bidest ji hêzkirina wan bike. Di deme Siltanê osmani Yavuz Selim de Bi Îdrîsê Bedlîsî re peymana li hevkirinê û hevbeşkirinê bi hev re bi rê ve birikine tê mohrkirin. Lê piştî wî re, deme ku qanûnî siltan suleyman tê ser serê dewlete osmaniî bi fermanekî wê peymana ku yavuz selim bi Idrîsî Bedlîsî re mohrkiriya ji hole di rakê. Bi rakirinê re ji nemêne. Piştre artişekê ji herêmên ku kirina bindest xwe de ava dike, weke artişa "devşîrme" û piştre diçê ser herêmên kurdan û bi hezaran kurdên ku serdestiya wî erênakin di şûr de derbas dike.
    Ew rewş, rewşeke nû ya li kurdistanê. Li rojhilatê kurdistanê ji her whea rewşeke ji wê rewşê nû cudatir nîn e. Li wir ji, çûna ser kurdan heya. Ji ber vê yekê, li wir ji raperînên kurdan hene. Lê çend ku ev rewş heya, û çend ku bingiheê ku kurd di nav xwe de hêzeke mazin ava bikin û li ser axên xwe bi hev re di aşîtiyê de jîn bikin hebe ji, bi peymana ku Îdrîsî bedlîsî bi osmaniyan re mohrkiribû re, ev yek ji hole di rabe.Kurd, bi wê peymanê hêzeke wan ye mazin dikeve destê osmaniyan de. Bi wan re gavên xwe diavêjin. Bi vê yekê re, qatbûnak çêdibe. Rojhilat ji, bi serê xwe ye li ber rêveberiya sefeviyan. Ew ji, li wir li ber xwe dide, Li wir ji, hinek herêmên kurdan bi aşîr, bi şahê sefeviyan re gavên xwe diavêjin. Bi vê yekê re, li wir ji, rewşe ku mirov bi heman aawayê bêne ser ziman diairê. Li wir ji, weke aliyê bakûrê kurdistanê hinek herêm weke herêmên Şivan û Hewraman ku ti demê dev ji li berxwedanê naberdin, di wê demê de ji li ber xwe didin û piştre çêna ser wan ye şahên sefeviyan yên weke Mohammed Xudebendî dibêt. Bi çûna ser wan re, bi hezaran mirov li wir ji di şûr de têne derbas kirin. Bi vê yekê re, kurdistan, mirov karê bêje ku cih bi cih ji aliyê hêzên mazin ve di şûr de tê derbas kirin. Yên ku li cem wan cihê xwe digirin, weke ku ji bo demeke serê xwe ji ber şûr xilas dikin. Lê ew xilaskirin ji, hata ku ew ji bo wan şerkirine xwe berdewam bikin dibêt. Bi derketina osmaniyan û bihêzbûna wan ye li herême re, êdî rewşeke nû diafirê. Ew, li musulmantiye ku ne şiî ya xwedi derdikevin û dixwezin ku serweriya wê bikine destê xwe de. Yavuz selim, ji ber vê yekê, di keve sefere bidestkirina "şûrê zelifêtiyê" de. Bi vê yekê re li herêmê, êdî weke ku du hêz hene û herdû hêz ji musulman in û yek şiî ya û yê din ji sûnnî ya. Her weha tê berçavan. Hata demekê, ev hêz bi dev ji bi gotinê dixwezin ku bandûra hevdû bişikênin. Ji ber vê yekê, dev avêtina wan ya hevdû dibêt. Bi wê dev avêtinê re, êdî ev herdû mezhebên musulman, weke du olên jev cuda dikevine ber hevdû. Bi rêveberiya sefeviyan re statûqûyaka mazin ye herêmî ye statûqûperez afiriya. Ew çanda ku ji deme Medan ve li herême pêşketiya dixwezin ku têde bênine ser ziman. Zanistên ku weke Firdewsî ku di nav kurdan de mazin bûna ji, wê çandê di nivîsênin û tênine ser ziman. Bi wê anîna ye ser ziman re ji, weke ku geşbûnak bi kurdan re ji dibêt. Lê piştre, her nivîsandina wan, ku di statûqûtiyê de tê bicih kirin û bi navê rêvebere ku heya ye sefevî tê ser ziman, êdî piştre, tenê navek pê tê ser ziman. Ew ji persitiya. Bi vê yekê re, êdî hin bi hin, aliyê kurd weke ku tê herê dibe û aliyê din yê pers ji, ku kevneşopîya wan ji di nav de xwe pê mazin dike û rewşe xwe diafirêne. Her weha rewşeke nû ye din diafirê.
      Şitî û sûnnîti, her weha hata ku tê sadsala 15. min, êdî pştre dikeve rewşeke nû de. Lê kurdistan pêre ketiya rewşeke nû de. Ew ji weke ku bi xweza bûya du qat. Qatek li aliyê rêveberiya şiî maya û aliyê din ji yê bakûr ji li aliyê din yê sûnnî maya. Ev rewş, bi hêze hêzên mazin yên weke osmaniyan û sefeviyan ji, bi serdestiya wan ye li ser herêman kur afiriya. Lê ew dijberiya herdû împaratoriyan ya ku têne "şerê çardiranê", ev rewş berdewam dike. Di serê çardiranê yê di navabîna yavuz selim û şah îsmaîl de, herdû hêzên mazin dikievine şer de û osmani bi piştgiriya kurdên ku bi wan re ne, bi ser dikevin di şer de. Bi serketina wan re, êdî herêmên weke başûrê kurdistanê û hinek herêmên din ji rêveberiya wan dikeve destê osmaniyan de. Lê hinek herêm, hingî ji, di destê sefeviyan de dimênin. Piştî şerê çardiranê, êdî peymana "qasrê şêrîn" tê mohrkirin. Bi wê peymanê, ew rewşe qatbûnê tê fermî kirin. Bi fermenê re di dîrokê re çara yemeîn kurdistan dibe du qat. di naqabîna rêveberiya sefevîyan û osmaniyan de. Bi vê yekê re, mirov karê bêje ku ew rewşe ku piştî kuştina Hasan-Huseyin re, ye ku aliykê kurdistanê şiî ya û aliyê din ne şiî ya, her weha li kurdsitanê bi wê peymanê û bi wan rêveberiyan dibe sedeme qatbûna kurdistanê di dîrokê de. Di vir de, divêt ku em hinekî li ser vê xalê bisekin in, ji bo ku baş û qanc were fahm kirin. Mirov, divêt ku bêje ku şiîtî, bi hizre xwe re, bi awayê ku sefevî wê bi karê tênin, her weha ew qatbûn dibe. Bi vê yekê re, mirov karê bêje ku ew, wê rewşê baş bi têgihiştineke herêmî bi kar tênin. Hasan-Huseyin bixwe ji, deme ku têne herêmê, berî ku werine kuştin(şehitkirin), dixwezin ku bi dergehên herêmê yên kurdan re têkiliyaka xurt dênin. Bi hinekan re têkiliyên wan hene ji. Berî ku werin, xaberê ji rêveberne kurd re disênin û piştgirîyê dixwezin, Kurd ji wê yekê erê dikin. Ew, hinek manayan ji derhên kurd re dişênin. Ew namanyên wan û rastiya wan namayan, ku ne hatibina windakirin, hê ji divêt ku veşarti di destê rêveberiya herêmê ye ku hata î ro ji serdest in de ne.
      Kurdistan, piştî wê peymanê êdî dikeve rewşeke nû de. Li aliyekî wê (aliyêyê şiî), hertişt êdî bi navê şiîtîyê tê ser ziman. Dîrok ji wilo tê ser ziman. Hizir û raman yên ku hene wilo têne sr ziman. Bi vê yekê re, rewşe persitiyê bi ye şiîtiyê re weke ku bikine yek dibêt. Her weha, dibêt. Li ber şahê pers rabûn, weke ku li ber "rêveberiya olî ye şiî" rabûn bibe tê hasibandin. Bi vê yekê re, di nav xalkê de ji, rewşek hatiya afirandin. Bi vê rewşê re, êdî mirov karê bêje ku pêşketinên ku dibin, ji wê demê pêde cuda dibin. Li herêmê, piştî peymana qasrê şêrîn re, êdî ku kurd ji fahm bikin ku rewşe wan hatiya xirakirin, êdî bidest li ber rêveberiya sefeviyan rabûna xwe dikin û bidest şer dikin. Lê şerên ku bûna, ji wn zêdetir bandûra xwe li kurdan û herêmên wan kirina. Herêmên hêzên mazin ji li herêmên wan bûna. Şerê çardiranê ji, li kurdistanê li herême çardiranê dibêt. Her weha divêt ku mirov bêne ser ziman. Weke ku şerê malazgîrê yên ku di naqabîna hêzên romeo dîyojên û tê gotin ku di naqabîna "Alpaslan" de dibê ji, ne ji rêveberiya kurdan ye herêmê ye Merwaniyan bana, wê ti çari qizinç ne kiriban. Hingî şahê dewlet Merwaniyan Abdilqasim Nizamedin Dewlê, ku ne bi saya serê wê bana, wê ew şer bi serneketibana. Deme ku Romeo dîyojên dikeve pey tirkan de ku wan ji anatolia derxe û wan hata bi kurdistanê tenê ku ku romeo diyojên bi hêze xwe dikeve nava axa dewlete merwaniyan de, êdî merwani ji, ku xelifê Abasiyan ji pişgiriyê dide wan, pêre dikevine şer de û wî li malazgirê tê dibin û Romeo diyojên ji dil(esîr) digirin. Selçûqî berî hingî ji, hinek êrîşên wan li kurdistanê bûbûn. êrîşa herî mazin ye wan ye Siltanê Selçûqiyan yê kurê Melik şah Sancar bû. Siltan Sancar, deme ku tê û li ber kurdan bi kurdan re dikeve şer de, hingî, dibêje ku "ev kurdistanî çi şervanne mazin in". Ev gotina wê di dîrokê de ji cih girtiya.
    Piştî vê demê û peymanê re, rewşeke nû ye din li kurdistanê diafirê. Kurdistan ,êdî wilo ne bixwe ya û ev rewş ji kurdan pir diêşêne. Ji ber vê yekê, şerên wan yên ku ji bo rewşe xwe bênine sêreberê dibin. Lê şerên wan yên ku dibin ji, êdî wilo zêde bandûrê li rewşê nakin. Ji bilî wê, ew şerên ku dikin, bêhtir hêze wan kêm dike. Bêhtir rewşe wan nexweş dike. Li kurdistanê, li rojhilat, êdî piştre, rewşe nû diafirê. Piştî ku rêveberiya sefeviyan tê diçê, Êdî ku başûrê kurdistanê ji dinav de gelek herêm dikevine bin desthilatdariya osmaniyan de. Osmani, piştî wî şerî re, li herêmê dibine hêzeke mazin ye herêmî. Her çend u ne ji herêmê ji bin, piştî wî şerî û alikariya kurdan re dibine herêmî. Rêveberiya sefeviyan, piştre kêm dibêt. Piştre tenê weke rêveberiyaka herêmî dimêne. Lê bi kurdan re, pers xwediye kevneşopîyeke pir mazin ye dîrokî ne. Bi vê yekê re, çend ku tê diçin ji, dise bi wê kevneşopîyê rabûna xwe û xwe parastin ji dibêt. Bi vê yekê, êdî hebûna xwe prastin dibêt. Li kurdistanê ji, ku bi vê yekê ve girêdayî mirov gotinê bêje, mirov karê weha bêne ser ziman û bêje. Kurd ji, xwediyê kevneşopîyeke xwe ye dîrokî ne. Piştî waqas êrîş û çûnên li ser wan ji, hê ji karin xwe rakina ser pîyan û bi rê ve herên. Hinek sedemên vê yên dîrok yên ku bi wan re hene, divêt ku mirov bibîne û bêne ser ziman. Ziman û kevneşopîye wan ku di wan de bi civaknasiyaka xurt bi têgihiştin û felsefe bûya ji, wan di parezê. Li aliyê sefeviyan ji, her weha mirov karê vê yekê bêne ser ziman Sefevi, weke persan, dî dîrokê de hertimî weke zarokaka ku ji singe dayika xwe şîr bixwe ji çand û kevneşopiye kurdan hildana. Zimanê fers bixwe ji, weke zaravayakê kurdî ya. 
        Li herême, piştî sadsala 14, min û bi vir de, êdî piştre demeke nû diafirê. Ew dem, bi şerê ku li çardiranê di nava hêzên osmaniyan û yê sefeviyan bûyîye re ji, dikeve demeke xwe ye nû de. Bi vê yekê re, mirov karê bêje ku demeke nû ye ku kurd êdî dijîn. Kurd, ku mirov demên wan yên piştî vê demê re bêne ser ziman, êdî mirov wê bibîne ku bi wan rêveberên ku statûqyên ku di xwe de afirandin re, kurd, li ber kurdan diskin in. Kurd, piştre ji, hebûna xwe bi rêzaniya xwe ye herêmî di dine berdewam kirin. Hê ji, hêze wan li herêmên wan dibê. Hê ji mîr û şêxên wan yên ku di qasr û dergehên xwe de pir xurt bihêzên hene. Ew ji, bi wê yekê kevneşiopîye de didine meşandin. Lê weke berê êdî wilo zêde li herêmên xwe ne serwer in. Li her herêmê ji, hêzeke mazin ye ku ser serê wan serwer e û serdestiya wê heya, li hole ya. Divêt ku mirov vê yekê bi teybet bêne ser ziman. Piştî, şerê çardiranê ji, rewşe kurdên rojhilat, dikeve rewşeke ne baş de. Tişte ku şah mohammed xudebendî anî serê Şivaniyan, piştre hata serê herêmên yên kurdan yên din ji. vê yekê ji, mirov divêt ku bi teybetî bêne ser ziman û bêje. Piştre, kurd, li ber wê rewşê di nav xwe de li çareseriyan digerihin. Di deme destpêka derketine xanadana sefeviyan biderketinê de, bi kurdan re levkirinaka wan heya. Bi kurdan re levdikin. Ku bi kurdan re lev ne kiriban, bê guman, mirov karê bêje ku wê mazin pêşketineke mazin ye împaratorî ne bana. Ji aliyê çand, kevneşopî û felsefê ve, kurd bingihê wê diafirênin. Çawa ku li aliyê osmaniyan, her weha biginehekî çandî, kevneşopî û hizrî kurd ji wan re diafirênin, her weha li aliyê sefeviyan ji wilo ya. Kurd, bi vê yekê, ji binî ve kifşkar in. Divêt ku mirov vê yekê bi teybet ji bo wan bêne ser ziman. Lê navê wan nîn e.Lê herkirina ku dikin ji û her afirandina ku diafirênin ji, bi navê wan di dîrokê de cih nagirê. Bi navê yên ku li ser serê wan serdest in û xwedi desthilatdar in, cih digire. Her weha divêt ku mirov vê yekê bi teybet bêne ser ziman. Divêt ku mirov vê yekê ji, weke mijaraka bi serê xwe hildê dest û şîroveyekê li ser bike. Kurd, ji bo xwe, divêt ku vê yekê bikin. Ji bo ku fêrekê ji dîroke xwe derxin, divêt ku vê yekê bikin. Ev yek ji, weke deynekî wan yê li wan bi xwe bi xwe ya.
        Piştî şerê çardiranê, piştî ku peymana qasrê şêrîn hata mohrkin, êdî piştre, şînorê dewlete sevfevî ji hatina kifşkirin. Di nav wan sînoran de, hherême kurdan ye rojhilatê kurdistanê hebû. Rêveberiya osmaniyan, herême başûrê kurdistanê di peymanê de, weke "wîleyeteke" xwe dabû kifşkirin. Ji ber ku wê baxda dixwest. baxda, weke demekê weke herême xelifê hatibû kifşkirin. Wê dixwest ku bibe xwediyê wê ji. Dewlete Osmaniyan, bûna xwediyê cihên "pîroz", weke temenekî ji rêvebertiya xwe re di dît. Ji ber vê yekê bû ku Yavuz Selim ketibû pey "şûrê xelife"tiyê de. Serefên di deme wê de hata bi ber misre û wê bixwe ji, ji ber vê yekê bixwe bûn. Herême Îskenderiye bixwe ji bi rewşeke weha nêzîkati lê dihata kirin, çûna ser wê bûbû. Bûna xwediyê cih i tiştên weha, bixwe re bawerimediyek li yê ku bûna xwedi dianî. Bi vê yekê re, êdî bi wê baweriyê, yê ku bûna xwedi, karibûn ku mirovan ji bo xwe û serdestiye xwe û desthilatdartiye bidine şerkirin. Li kurdistanê, ne li rojhilat û ne ji li başûr û bakûr, rêveberan bi dergah û qasrên mîran re di têkiliyên de bûn. Ev mirovne ku bi kevneşopî bûn. Li cem wan cih girtina wan, wê wan li herêmê mazin bi hêzkiribana. "Herêmê bahdînanê" ku başûrê kurdistanê ku hema bêja hemûk dikire nava xwe de, mirê wê weke dewlet dijî.Piştî serê Çardiranê ji, ji xwe, serdestiya mazin ye osmaniyan erê dikin û ew weke "hikumet" têne erêkirin û ew ji wilo rewşe xwe didine berdewam kiirn.Li herêmên bakûr ji herême botanê pir mazin û girîng bû ji bo kurdan. Wê ji weke erême botanê ku başûr rojavayê kurdistanê ji bigiştî dikire nava xwe de û weke "herême botane" dihata bi navkirin, weke dewleteke bi serê xwe bû û xwedi "hikumet" bû. Herême botanê, ew bi hezar salan bû rewşe wê wilo bû. Çend rêveber hatibûn û çûbûn ji, tenê bi mîrê herêmê re levkirin kirina û bi wilo serrdestiya xwe dana erêkirin. Wekî din ji, ew hertimî bi serê xwe jîn bûna. Rojhilatê kurdsitanê, piştî şerê çardiranê re, demeke ku şerê di nava wan û sefeviyan de dibin piştre, êdî weke demekê bêdengiyek di nav wan de dibêt. Ew ji, bi serê xwe ne, Hertimî bi serê xwe ne. Herême Urmiyê, kirmaşanê Hekmetenê û hwd, herêmne kurdan yên ku weke dewletê bi serê dijîn bûn. Her weha rewşe wan hebû. Herêmne ku bi kevneşopî bûn. kevneşopîye wan pir mazin bû. Wan herêman, di deme Medan de ji navendetî kiribû.
     Herême rojhilat, piştre ji, weke demekê ti mudahala li jiyana wan û kevneopîye wan nabin. Piştî têkçûna wan ye li çardiranê, êdî li wir ji, weke ku bi hêzbûbûn. Êdî weke berê, kurdan ji li cem wan bidil cih ne digirt. Ji ber ku demne ne baş berî hingî bi wan jîn kiribûn. Kurdan ew ji ji bîr ne dikirin. Kurd, xwediyê xêveke ku pir xurt in. Kurd, ku bi ziman û kevneşopîye xwe re hevnasiyekê dikin, hingî, digihine wê xêve xurt ye dîrokî ku hertimî hêzeke ji bo wan di xwe de di pareze. Piştî şerê çardiranê, rêveberiya sefeviyan ji hole narabê. Lê belê pir ji kal dikeve. Pir bêhêz dibe. Lê ew ji xwedi kevneşopiye. Piştre di nav kurdan de çûn û hatina wan ye ku alikariyê ji wan bixwezin dibêt. Di wê demê çûn û hatinê de, nêzîkatiyê şiîtiyê pir mazin derdixin pêş. Ev ji, rastiyaka kurdan ne, ku baweriya wan di mijar êdî dilê wan bi wijdanê wan re levdikeve. bi vê yekê re, tişte ku bidine nîşandin ye di destê wan de nêzîkatiyaka pir baş û qanc e. Ku ne li gor wan û rewşe wan ji bê. Ji ber ku ev rewş di nav wan de bi kevneşopî ya. Rêveberiye sefevî ji vê yekê dizanî. Bi vê yekê re, divêt ku mirov hinekî ji aliyê çandî û felsefe wan ye bi kevneşopî re bi civaka wan re bêne ser ziman. Li herêmê, piştî ku rêveberiya sefevi di şerê çardiranê de têk diçê, piştre, êdî di nav wan û qasran de çûn û hatin hene. Ev çûn û hatin tenê li ser hîmê têkiliye bi mîrên kurd û rêveberên sefevi re ne. Bi vê yekê re, têkiliyek heya. Ku wê tiştekî bi xwezin, rastûrast têkiliyê bi wan re didênin. Her weha mirov karê bêje ku rewşeke bixweza li herême afiriya. Kurd ji, hata ku mudahala li jiyan û hebûna wan ye bixwe newê kirin, wilo zêde ti bertekan nadin nîşandin. Bi vê rewşê re, di nav wan de, weke ku peymanaka wan hebe bû. Ew bi kevneşopîye xwe dijîn. Di rewşe xwe de ji, pir bi dil bûn. Bi vê yekê re, di jiyana xwe de, hertimî pir zêdeyî guhdidana felsefe û civaknasiya xwe ye ku hebû. Li ser wê pir dihizir in. Divêt ku mirov vê yekê, pir mazin bêne ser ziman. Piştî, van deman re, ji ber vê yekê, hinek rexne ji li vê rewşe kurdan dihata kirin ji aliyê zanistan ve. Dihata gotin ku "ev rewş bi we re dibe sedeme guhnadana rêveberiya rêzanî(siyasî)".Her weha ev yek ji, ji bo wan pir dihata gotin. Lê ew di rewşe xwe de bi kevneşopîyên yên ku bi hezar salana di jiyanê de di pêşketinê de bûn û bi wan re xwediyê hinek têgihiştinên dîrokî bûn, dijîn. kevneşopîyên wan hinek kodên pêşketine wan û bi wê re ji hinek kodên pêşketine herême yên demên berê ji dipareze.
     Ku mirov li herême rojhilatê kurdistanê ihizrê, mirov her weha pêşketine dibîne. Bi vê yekê re, mirov xataka pêşketinê ji ye ku di demên berê de pir serwer ji bû dibîne Wê xata pêşketin, bi kevneşopîye kurdan pir mazin pêşket. Di demên berê serdestiya persan de, kurdan bi wê kevneşopîyê bi hezar salan rêvebertiya xwe kir. bi vê yekê re mirov karê bêje ku ew kevneşopî bi wan re ji bûbû xwediyê kevneşopîyeke bi statûaû ji. Bi vê yekê re mirov karê bêje ku rêveberiyên herêmê yên ku piştî kurdan tên û ne yê kurdan ne ji, kurdan bi wê kevneşopîyê di hizreke mengîwerî di wê kevnşopîye rêveberan ye ku diafirî de. Di deme aqamanîşan de ev yek wilo bû. Di deme Sasaniyan de ji wilo bû. Piştre, di deme Sefeviyan de ji wilo bû. Her weha divêt ku mirov pir bi zane bêne ser ziman. Dîrok, divêt ku pir baş were fahmkirin. Ku mirov li ser dîrokê û pêşketin û têgihiştinên di wê de bi têgihiştine wê lê dihizrê, mirov dibîne ku weke ku dîrok bijîn bê li mirov têt. Her weha mirov karê bêje ku dîrok, mijaraka ku bihizir û pêşketin û têgihiştine xwe re di bingihê her pêşketinê ku di jiyanê de dibin e. Divêt ku mirov vê yekê her weha pir bizane fahm bike û tê bigihê. Divêt ku mirov vê yekê her weha pir mazin ji li ser bisekinê. Li dîrokê kurdistanê ye xata rojhilat ku mirov li pêşketinên wê dimeyîzenên, mirov her weha pêşketineke mazin bi hizir dibîne. Xosletekî wê pêşketine rojhilat heya ku her pêşketinên ku bûn ku bi hizir ji bin û bi hinek awayên din ji bin, digihêne kevneşopîyekê. Ku rêveber ji, dest diavêjine de, digihêne statûqûyekê ji. Divêt ku mirov vê yekê ji fahm bike. Di vê yekê pêşketin ji ji bo ku bibe ji, divêt ku xwediyê têgihiştineke mazin ye dîrokî ye bi felsefe ku çanda xwe afirandiya bê. Ev yek, wê hingî, cewherê pêşketinê li wir derxe pêş. Bi vê yekê re, rojilatê kurdistanê, divêt ku mirov bêje ku di pêşkeitnên ku li kurdistanê bûna, ji deme Medan pêde tenê ku mirov hildê dest, mirov wê bîne ku biqasî botanî(Cizîre bota) weyn di pêşketinên li kurdistanê de leyistiya. Divêt ku mirov vê yekê ji her weha pir baş û qanc fahm bike û bêne ser ziman.Ji ber vê yekê têgihiştine rojhilat kurdistanê, divêt ku mirov bêje ku pir girîngiyeke wê ye dîrokî heya. Di xwe naskirinê de ji ji bo kurdan, divêt ku pir baş ew der were têgihiştin û fahm kirin. Dîrokê wêderê ku newê fahm kirin, wê weke ku qatak ji laşê mirovekî jê bê, wê saqat bê xuyakirin. Bi vê yekê re, divêt ku mirov vê ji bêje. Dîroke kurdan, ye wê herême, li her hîmê kevneşopî û nirxbûnê pêşketiya. Li wê herêmê, bi vê yekê re, hertimî saziyên perwerdekirinê û pêşketinê derketine pêş. Nirxbûn û bi kevneşopî jînbûn ji, weke xosletekê wê herêmê yê pir girîng e. Lê ku bi nêzîkatiyaka rêzanî nêzîkati lê hata kirin ji, hingî, wê ew pêşketine wê weke ku xwe di xwe de veşerêne wê bibe û wê pêşketin wilo zêde xwe nede der. Rêveberî bistatûqûyê ku ne xwediyê têgihiştineke bi mirov bê, wê hertimî kuştinên dîrokî li wir bênin. Ji ber vê yekê, ew herêm, ji ber pêşketinên xwe yên dîrokî û awayê pêşketine xwe, hertimî ji mirov nêzîkatiyaka bihizir ye rast dixwezê. Yê ku ew yek di dîrokê baş fahm kiribû û anîbû ser ziman Zerdeşt bû. Piştî wî re wilo zêde mirov nikarê bêje ku fahmkirina mazin di dîrokê de li wê herême hatiya kirin. Lê herêm di xwe de hertimê bi wê fahmê ya. Divêt ku mirov vê yekê ji bi teybet kifş bike û bêne ser ziman. Ji ber vê yekê ji, pêdivî pê heya ku mirov nêzîkatiya Zerdeşt ye ku bi gotina qanc hizre qanc û kiryara(tevger) qanc baş û qanc fahm bike. Pêre ji, divêt ku mirov fahm bike ku wî nêzîkatiyaka çawa da nîşandin. Ev yek ji, ku were têgihiştin û fahm kirin, wê hîmê pêşketineke ku ti kesek li herême li pêşiye wê ne sekinê wê bidest kirin. Zerdeşt, ji ber vê yekê, mirov karê bêje ku hê jî ew bi nêzîkatiya xwe pir baş wilo zêde ne hatiya fahmkirin û têgihiştin. Wê rasti ji bo mirovan rast dît. Wî qancî û wekhevî ji mirovan re dît. Wî hizreke bi mirov û bi mirovehî ji mirov û jiyanê re rast dît. Wî rastî, ji mirov naskir. Bi vê yekê re, wî hizre xwe ye qancîyê anî ser ziman.
      Ku mirov li dîrokê dimeyîzenê, her weha mirov pêşketineke mazin ye dîrokî dibîne. Mirov nikarê wê pêşketinê ji rastiya pêşketine Zerdeşt dû bêne ser ziman. Ew bixwe ji, mirovê wê pêşketinê bû. Wê çanda berdiclê baş fahmkiribû. Wî rêveberi, çawa karê bibe zildar û zilmkar fahm kiribû. Bi vê yekê re, bi nêzîkatiya xwe ye demê li ber nêzîkatiyak rêveberan ye ku ji aliyekî ve dihata ser ziman, li ber disekinî. Ji ber vê yekê bû ku di deme wî de rêveber di diçine ser wî ji. Wî, têgihiştineke ku mirov î ro ji fahm bike û ku mirov fahm kir mirov wê bibîne ku ji ye roje me ji pêşketitira anî ser ziman. Wî, di kevneşopîyê de anî ser ziman. Bi vê yekê re, wî hizre xwe ye olî ku anî ser ziman, di pêşketine olî de, wî demeke nû bi xwe re da vekirin. Her weha mirov vê yekê pir baş û qanc dibîne. Mirov, vê yekê her weha pir zelal dibîne. Ew kevneşopîye u rêveberiye sefeviyan lê xwedi derdiket û di deme Sasaniyan de ji pêşketibû, ew di wê de kevneşopîyek bû. Lê di nêzîkatiya rêveberiya ye persî de, çend ku lê xwedi derketin bû ji, wilo di dil de bi baweriyekê ne bû. Xalkê ku lê bawer kir ji dil bawer kir. Lê rêveberên ku lê bawerkirin ne ji dil bawer kirin. Cudati ev yek bû. Piştre ji, deme ku ev yek her weha bû ji, piştre, xwe di nêzîkatiyên wan de de der. Piştre, ji ber çi, ku musulmanti derketi û piştre deme ku şiîti pêşket, wilo zêde lê xwedi derketin bû? Ev ji pirseke ku mirov divêt ku bi pirsê û fahm bike. Rêveberiya sasaniyan, hata ku hatibû deme sadsala 10. min, 11. min û 12. min, wilo zêde bi navê xwe yê berê nema bû.Bi vê yekê re mirov karê bêje ku weke xanadanayiyekê jîn dibû. Xanadana sefeviyan ku dem sadsala 12. min, êdî derdikeve pêş. Bi wê derketinê re, mirov karê hinekê her weha bi vê nûqtê re bêne ser ziman, wê demê. Ev yek, li gor me pêdivî pê heya. Piştî ku xanadana sefeviyan derkete pêş, wilo zêde temenê wê yê pêşketinê ne bû. Lê piştî şiîti pêşket û ew ji lê xwedi derket û di rêveberiyê de anî ser ziman, êdî piştre  piştgirî ne tenê ji kurdan, ji hêzên herêmên yên din ji hineke ji wan, çû jê re. Divêt ku mirov vê yekê bi teybet bêne ser ziman. Lê di vir de, piştgiriya kurdan ji bo wê û pêşketine wê pir girîng bû. Kurd, serwerê herême xwe bûn. Bi kevneşopîye xwe re serwerbûnaka wan ye li herêmên din ji hebû. Mirov karê herême Afganistanê ji di nav vê yekê bêne ser ziman. Hata ku digiha ber Teflisê û tebrîzê wanderan. Piştîgiriya ku wê daban ji, wê baxtê wan yê pêşketinê û bi mazinbûnê wê kifşkiribana. Ji xwe, piştre ku piştgiriya wan çû ji rêveberiya xanadana sefeviyan re, êdî ew ji dem bi dem zû mazin bû. Kevneşopîye deme Sasaniyan ye ku bi hev re jînbûnê ji, ji vê yekê re di piştgiriyê de dibe temenek. bi vê yekê re mirov karê bêje ku pêşketinek mazin derdikeve hole di wê demê de ji rêveberiya sefeviyan re.Bi vê yekê, li herême mazin dibin.Ji aliyê hizir ve rengê kevneşopî û civaknasiye wê pêşketine û mazinbûnê weke ku kurd bû.Lê rengê desthildatdariyê persbû.Hata demekê ji bi hev re meşîbûn çûbû.Lê piştre hin bi hin ew reng di guhharê.Aliyê desthildatdariyê ji aliyê rêzaniyê ve dike ku hemû pêşketinê li gor xwe û hebûne xwe ye ku heya biafirêne û bêne ser ziman. Dixweze ku li gor wê were ser ziman. Bi vê yekê re, renge sefevitiyê hin bi hin li pêşketinên ku derdikevin dixe. Ev yek, kurdan nexweş dike. Bi vê yekê re, jev cudabûn dest pê dike. Kurd, dixwezin ku weke ku di serî de dihata gotin, hertişt wekhev bê. Wilo dixwestin. Lê desthilatdariye rêzanê di destê kê de bana, kifşkirin ji, di destê wan de bû.  Bi vê yekê re, mirov karê bêje ku hêz ji didestê wan de bû. Bi vê yekê re, kifşkirin ji di destê wan bû. Her weha mirov karê bêje ku desthilatdariye rêzanî di destê sefeviyan de bû. Bi vê yekê re mafê kifşkirinê di destê wan de bû. Bi vê yekê re, hêzeke mazin ye ku hebû û afirî bû ji, rêzaniyê wê mirov karê bêje ku di destê wan de bû.
     Kurd, piştre, nexweşiye di demên piştre ji bi vê yekê tênine ser ziman. Piştre gelek şer û pevçûnên ku di navbara wan de dderdikevin ji sedeme wan hemûkan ev yeka bixwe ya. Mirov, divêt ku vê yekê bi teybetê bêne ser ziman. Di deme şerê çardiranê û piştre de ji, kurd, hata wê demê yên rojhilat li cem rêveberiye rêzani ye sefeviyan bûn. Windabûna di serê çardiranê de, barê wê yê herî mazin li kurdan bû. Osmaniyan ji, hinek aşîrên kurdan hildanbûn rex xwe û bi wan re şer dikir. Ku ne wan bana ji, wê ti çarî qizinç ne kiriban. Divêt ku mirov vê yekê ji bi teybetî bêne ser ziman. Kurdan, di serî de ji, kifşkiribûn ku kijen alî qizinç bike, wê ew winda bikin. Ji xwe, piştre ji ye ku bû ew bû. Welatê wan bi du qat bi paxta ku hata mohrkirin ye bi navê qasrê şêrîn re. Wê rewşê hata ku hata sadsala 16. min, rewşeke pir nexweş ji bo kurdan diafirand. Li rojhilat, piştre ji, bi serê xwe bûn bûbû. Lê belê ji ber ku rêveberiya osmaniyan bi serketibû, êdî ye ku herî serdest bû bû ew bû û wê herêmên din yên ku weke başûrê kurdistanê û herêmên din bi xwe ve girêdabû bû. Her herême bi hikumet û serweriya jîn dibe. Lê çend ku bi serweriya xwe ji jîn bûn bûbana ji, qatbûn bûbû û wê qatbûnê hin bi hin di jiyanê de xwe dide hîskirin di nav kurdan de. Di sadsala 16. min û piştre de, weke demekê vê rewşê hebûna xwe da berdewam kirin. Wê rewşê hata sadsala 17. min ji mirov karê bêje ku wilo weke xwe berdewam kir. Kurd, çend ku çar bi car rastî êrîşne ji dihatin, lê dise bi serê dijîn. Piştî êrîşên ku dibûn ji, dise karibûn ku jiyana xwe bidine ava kirin. Ew hêz û hebûna wan hebû. Bi vê yekê re, mirov karê bêje ku di sadsala 16. min sadsala 17. min de, li her herêmên kurdan şer hene. Çûna ser kurdan hene. Rêveberiye sefeviyan ji, êdî hin bi hin xwe dilabitêne û ku xwe di labitêne ji, pêşi berê xwe dide kurdan û herêmên wan. Dixweze ku herêmên wan bixe bindestê xwe de. Li aliyê osmaniyan ji rewş wilo ya. Bi vê yekê re, mirov karê bêje ku kurd ji herdû aliyan ve di bin êrîşan de ne. Hêze hêzên li ser serê kurdan heya. Lê li gelek deveran ji, ku kurd bixwe ji, alikariyê ne dine wan, wê hêze wan ne bana. Li aliyê osmaniyan, gotina osmaniyan digot "em bireyê hevdû yên musulman in", dihata bi kar anîn. Bi vê gotinê aşîrên kurdan yên wê demê dihildana cem xwe û bi wan diketine şeran de. Hata ku mirov bêje ku gelek êrîşên li ser serê kurdan bixwe de ji ev aşîrên ku hildana cem bixwe bi hinek "nîşanayên" serdestiyê didena şerkirin. Li aliyê rojhilat ji, nêzîkatiya olî ye şiîtiyê dihata bi kar anîn. Êdî mirov ji vir pêde, karê bêje ku di destê rêveberên mazin de ol, bûbû hizreke ku pê bigihine armanca xwe ye bindestkirinê. Li rojhilatê kurdistanê, ku mirov bahsa deme sadsala 17. min bike, divêt ku mirov hinekî pir mazin bike. Di wê demê de, pir raperînên kurdan li ber rêveberiya ku hebû dibûn. Lê gelek ji wan ji, dihatina tafisandin. Bi vê yekê re, rewşeke ku mirov bêje pir nexweş bûn di nav kurdan bi xwe de derketibû. Weke ku mirov qirîzeke civakê ye ku hebû derketibû. Bi vê yekê re, nêzîkatiya civakî hin bi hin ji, ji vê demê pêde, weke ku ji holê dirabê. Êdî hin bi hin aşîrtî(êlîtî) derdikeve pêş. Herkesek bi aşîra xwe re û li cem xurta. Bi vê yekê ve girêdayî ku mirov bêje ku nêzîkatiya berî sadsala 17. min ye piştî zayînê, jê, ye berî zayînê bi du hezar salan ji li pêş bû, wê ne xalat bê. Bi vê yekê re, her weha mirov karê bêje. Mirov, vê yekê karê bi rêzaniyê ve girêdayî bêne ser ziman.   
    Di sadsala 17. min de û bi vir de, êdî mirov karê bêje ku demeke ku nû ji bo kurdan li herême dest pê kiriya. Ew rewşên ku bi şer yên li ser serê wan, rewşeke ji wan re diafirêne. Divêt ku mirov vê yekê her weha di vir de di serî de kifş bike. Piştî şerê çardiranê, li herêmê, êdî rewş, ti carî ji bo kurdan ne bûbû weke berê. Wan pir tişt windakirin. Ji wê demê pêde, êdî li herêmê, şerên di nav hêzan de şerên desthildatdariyê bûn. û Kurdistan ji qada wan şerên ku dibûn. Piştî şerê çardiranê, li aliyê osmaniyan ji bi kurdan re rewşeke nû afirî bû. Kurd, li wî aliyî ji, hertimî di raperînê de bûn. Hertimî serî di hildan. Ji ber ku hertiştê wan bi mafê jiyana wan re ji wan hati standin. Bi vê yekê re, êdî kurdan ji li berxwe dide. Kurd, evîdanderî azadiya xwe ne. Hertimî ku di kijen demê ji bana, wê jîn kirina. Bi vê yekê re, mirov karê bêje ku deme ku dest çûna ser jiyana wan û mafê wan yên jiyanê hatiya binpêkirin, êdî wan ji li berxwe daya. Her weha mirov karê vê yekê bi êmin bêne ser ziman. Piştî sadsala 17. min, êdî piştre, ne bi gelekî re, êdî rêveberiya sefeviyan ji hin bi hin di navekî din de di rabê ser xwe. "Îran" derdikeve pêş. Hê ji xanadanti heya. Jiyana xanadantiyê bi wan re heya. Bi vê yekê re, bi xandanî jîn dibin. Xandanî ku mirov şîrove bike. ji statûqûtiyê diafirê. Çanda wê li ser çanda rêzaniyê ya. Bi wê heya. Çend ku rêzanî û rêvebirin hebe, ew ji heya. Her weha karê wê bêne ser ziman. Ji deme Sasaniyan ve Hertimî bi xanadanî pêşketin bi wan re bûya. Xanadanti, ku mirov şîrove bike, mirov karê bêje ku di aslê xwe de,ji wê mîrîtiye kurdan ye ku di nav xwe de wan pêşxistibû ne li pêştir bû.. Mîrîti, bi hertim bi kevneşopî bû. Lê xanadanti, hertimî li ser statûtûqûye dewletbûnê awaya. Nêzîkatiya civaknasî û felsefe, têde zehf nîn e. Mirov nikarê bêje ku wilo zêde heya. Xanadanti, di serî de, deme ku diafirê, bi felsefeyekê diafirê. Di serî de, ji pêşketinê re vekiriya. Çend ku ne tenê di nêzîkatiya rêzani ye statûqûtiyê bê dibe temenê pêşketineke dîrokî ji, weke ye deme uriyan. Lê ku tenê li ser temenê rêvebiriye rêzaniyê bi pêşket, êdî wê weke ye deme sasaniyan û bi vir de, hata deme sefeviyan, wê wilo pêş bikeve. Di wê ye bi sasaniyan wan re pêşketibû û hata deme sefeviyan hatibû ji, wilo zêde mirov nikarê bêje ku nêzîkatiyaka tenê dervî ye rêzaniyê hebû. Lê nêzîkatiya deme Sasaniyan, hinek xosletên wê ji hene. Ew ji her weha nêzîkatiyên din yên ku derdiketin ji, karîbû ku di nav xwe de bi qûrtanda. Qûrtandaka pir baş ji dikir.  Ne dihişt ku bêhnê ji bistênin. Bi vê yekê re mirov karê bêne ser ziman.
     Ji deme sasaniyan nêzîkatiya xanadantiyê ye ku hatibû afirandin, weke qarîqatûrekê wê pêşketine deme medan ye ku piştî wan re hata deme aqamanîşan hatibû bû. Lê her şahê ku di hata ser rêveberiyê ji, di xwest ku wê qarîqatûrî wilo hinek çêker bike. Bi vê yekê, hewldanaka wî ji dibû. Qalibê olî di rêveberiyê de di deme wan de pir mazin hata bi kar anîn. Qalibê pergala olî hundurê weke ku hata vala kirin û bi nêzîkatiyaka statûqûtiyê hata tişîkirin. Ku mirov li demê dimeyêzenê, mirov vê yekê her weha dibîne. Lê ev yek, ji deme sasaniyan hata deme sefeviyan ji, karê xwe bi rê ve bibe. Lê ku tê demên piştî demên sefeviyan re, êdî ev yek wilo hesanî nabe ji bo wan. Êdî hinekî weke ku zor dibe. Weke berê wilo êdî nikarê ne nlêzîkatiya olî û ne ji ye kevneşopî bi rêveberiyê bi kar bênin. Ev yek ji di sadsala 17. min, hata ku tê sadsa 19. min, weke qirîzekê xwe bi wan re dide der. Ji ber ku hemû tişt li ser wê nêzîkatiyê hatiya ava kirin. Bi vê yekê re, ketine zoritiyê dibêt. Pergal, ji wê demê pêve, êdî weke ku bi kotekî bi rê ve diçê. Wilo tê berçavan. Ku mirov li demê dimeyîzenê, mirov vê yekê her weha pir hezanî dibîne. Ji ber çi ev yek bû? Divêt ku mirov hinekî li ser vê yekê ji bisekin in. Ev yek ji pir girîng e. Ji ber ku nêzîkatiya statûqûperez, hertiştî li gor nêzîkatiyê, ku bi kotekî ji bê, dide afirandin û meşandin. Her weha bi vê yekê re, êdî weke ku di jiyanê de, rê ji pêşketin û têgihiştinên din yên ku diafirin re namêne. Bi vê yekê re, êdî deme ku diafir in ji, êdî rastî astang û redbûnên tên. Bi vê yekê re, êdî di pergalê de, şerkirin bi bin xwe re dibêt. Şerkirina bi bîn xwe re, şerkirinaka bi têgihiştin û xalkê re ya. Nêzîkatiya ku bi statûqû diafirê, vê yekê dike. Ji sadsala 17. min, mirov deme ku lê dimeyîzenê, vê yekê her weha pir baş û qanc dibîne. Pêşketine ku di wê demê de dibê ji, ne li gor demê ya. Dem, ji berî wê demê  bi gelekî re bûya demeke ku pêşketinên xwe bi hizir re dike. Bi vê yekê re, kevneşopîyên hizir, diviyabû ku di jiyanê de cih bigirtan. Lê hata wê demê ji, ev yek ne bûbû. Bi vê yekê re, êdî dem ku dibuhurê û pêşketin derdikevin, êdî hin bi hin, jidandin bi pergalê re derdikeve. Hole. pergala ku heya, hata demekê dixwezê ku xwe bi kevneşopîye xwe ku afirandiya bi rê ve bibe. Hewl dide ku di wê kevneşopîye de bi nêzîkatiyên ku mirov xewnê bibîne, hinek afirandina çêke û xwe pê bi xalkê bide berdewam kirin. Lê çend ku di vê yekê de ji, hewldan dibin, pêşketin û bi rê ve çûyin nabe. Bi vê yekê re, pergal, li ber pêşketin û têgihiştin ûp xalkê bidest parastina xwe dike. Ev yek, ji bo pergalekê ye ku hîç divêt ku nebe ya. Ku ev yek bû, êdî mirov karê bêje ku têkçûn bûya. Çend ku pergal li ser lingan ji bê, dise têkçûn bûya têde.
      Bi vê yekê re, mirov divêt ku hewlbide ku rastiye statûqûtiyê fahm bike. Statûqûtî, hizreke wê heya û hertiştî li gor wê dixweê. Bi vê yekê re, hebûna wê tê ser ziman. Bi vê yekê re, statûqû, bi vî awayî, mirov karê bêje ku dîroka xwe ye ku jînkiriya têne berçavên xwe û kevneşopye xwe ye ku wê bide jên kirin û erêkirin têne ser ziman. Lê ev ji, ne pêşketineke di wê de. Ev ji, wê ji têkçûnên nû yên ku wê jîn bike wê we xilas neke. Statûqû, bi vê yekê, êdî ketine wê, wê pêve ti çarêyên din yê wê namênin. Ev awayê statûqûyê ku hata jîn kirin, weke qarîqatûrekî ya. Lê deme ku mirov bahsa statûqûyê bike û bahsa deme Uriyan bike, divêt ku mirov ti carî weke vê yekê neyêne ser ziman. ya wan, temenê wê li ser pêşketin û têgihiştine hizit bû. Bi vê yekê re, wê kevneşopîyeke xwe ya hizir avakiribû. ketine ye Uriyan ji, ne ji şûn ve mayina wan bû, ji ne li gor deme xwe jînbûna wan bû. Wan li gor deme xwe, pêşketineke li pêş jîn dikir. Bi vê yekê re, mirov karê bêje ku kevneşopîya wan, pir mazin hebû. Piştî wan re, mirov nikarê bêje ku weke wan jîn bû. Çêkeriyaka wê statûqûya Urîyan hebû. Wê statûqûya wan, xwe ji pêşketin û hizrên nû re ne girtibû. Ev yek, di demê de, nêzîkatiyaka nû ya wan bû. Lê ye demên piştre ku di sadsala 17 min de, di piştî sefeviyan de jîn bû ji, ji wê yekê re ti carî ne vekirî bû. Şerên wê yên ku wê didana kirin û dikirin ji ji ber vê yekê bûn. Ku dem tê sadsala 18. min, mirov vê yekê pir baş û qanc dibîne. Sadsala 18. min, demeke ku di nav wan pêvajo û demên pêşketinê de yekê nû ye hemdem bû. Diviya bû ku ev yek bihatana fahm kirin. Nêzîkatiya demê, hertimî divêt ku were fahmkirin û li ser bê sekinandin. Ku nêzîkatiya demê ye pêşketî û heya, ku hata fahm kirin, wê êdî pêşketinên ku bibin ji wê li gor demê bibin. Her weha mirov karê bêne ser ziman. Nêzîkatiya xanadana sefeviyan ye bi vî awayî statûqûcûtî û ye osmaniyan ye ku ji wî qarîqatûrî qarîqatûrtir bû ji, pêşketinên demê ji holê rakirin. Nêzîkatiya wan herdû hêzan ji, nêzîkatiya ole ku hebû ji dabû kifşkirin. Bi nêzîkatiya wan re, û pêşketinên bi wan re, di olê de ji, ew hizrên ku cudati û pêşketinên bi têgihiştin û nûbûn erê dikirin hebûn, ji hole rakiribûn. Ji ber ku wan ji bo xwe ol kiribûbûna mirtalekî zindî yên ku di jiyanê de hebû. Bi vê yekê re, xwe di parastin. Bi vê yekê re, mirov karê bêje ku olî pir mazin hata bi kar anîn. Ol, ji demeke bi kar anînê pêde, ji dêla ku cewherê xwe yê rast û bi mirovahî werêne ser ziman, bi statûqûye ku wan têde afirandibû, statûqûtiyaka ku wan dianîn ser ziman piştre di anî ser ziman. Her weha divêt ku mirov vê yekê, divêt ku mirov vê yekê di serî de fahm bike.
    Ji sadsala 18. min pêde, ku mirov demê bêne ser ziman, divêt ku mirov li ser wê statûqûya wan ye ku hebû bi hizirê. Ji ber ku ev yek, kifşkar bû. Di sadsala 18. min de, li rojhilatê kurdistanê, bi vê yekê, statûqûye rêveberiya sefeviyan ava bû. Wê statûqûyê wilo xwe gihandibû astakê ku ne tenê çand û kevneşopîye kurdan bi navê wan were ser ziman, ku nav û zimanê wan ji werê ser ziman sedeme kuştin û binçavkirinê bû. Ev yek, her weha bi nêzîkatiya statûqûyê, weke nêzîkatiyaka ku bixweza xwe bi pareze di statûqûyê de afirîbû. Vê yekê bi vî awayî mirov karê ji bo aliyê osmaniyan ji ji bo kurdan bêne ser ziman. Di sadsala 18. min de, navê wan ji bi zimanê wan yê ku pê diaxiftin, hatibû qadaxakirin. Li herdû aliyan ji wilo bû. Ku mirov wê kevneşopîye statûqû ye ku di bingihê vê nêzîkatiyê de ya, fahmnekê mirov wê pêşketinên roje me yên qadaxakirina zimên ji fahm neke. Statûqûye herêmê ye ku bi osmaniyan re hatibû hata wê demê, bûbû weke laşê mirovek ku di hundurê wê de ti qatên wî yên din nebûn.. Wilo lê hatibû. Ye sefeviyan ji, ji wê ne kêmtir li şûn bû. Lê ye sefeviyan, temenekî wê yê ku xwe pêxistibana hebû û sefeviyan ji piştre, ew temen nedîtin û bikar ne anîn. Ji ber ku ye sefeviyan, yeke herêmî bû. Bingehê wê hebû. Yê ku bi wan re ew rêveber ava kiribû kurdan ji, ew kevneşopî bi hebûna xwe ye bi hizir re li ser lingên wê hiştibûn û anîbûn hata wê rojê. Her weha rewşeke wê herêmê hebû. Lê ew yek ji, baş ne hata bi kar anîn. Osmaniyan, bi wê yekê di sadsala 18. min de, xwestin ku xwe li ser lingan bihêlin. Lê temenê wê xwe li ser lingan girtin nemabû. Bi têgihiştin û felsefe temenê wê nemabû. Jiber vê yekê mirov karê bêje ku bi têgihiştin felsefe nema, êdî wê çi ji bibe wê xwe li ser lingan negirê. Şerên ku li kurdistanê bûn di vê demê de, hemû yên vê yekê ne. Yên xwe li ser lingan girtina. Bi vê yekê re, bi deh hezaran mirov kuştin. Li ser ardekî bê mirov ji wê temenê wê statûqûyê ne mabana. Ji xwe, piştî waqas kuştinan ji li ser lingan nema.
    Lê divêt ku mirov bêje ku bi vê yekê re û statûqûyê re herêmê ji windakir. Wê statûqûyê ji bo ku xwe li ser lingan bigirê, çi hizir û pêşketin li herême derketin tafisandin. Herêm bi vê yekê hertimî kirina qada şer û pevçûnan. Ji aliyê felsefe ve, herêm xwediyê têgihiştineke dîrokî pir mazin bû. Lê bi vê yekê, ti carî wê hebpna têgihiştine fersand ne dît ku xwe werêne ser ziman li herême. Pêşiye wê hata girtin. Hizrên ku derketin ji, hatina tafisandin. Rengê pergalên tafisandinê li herême, hê di sadsala 3. min ye piştî zayîne de xwe pir vekiri bi afirandî dabû nîşandin. Kuştina Manî her weha minaqaka ji vê yekê ye ku mirov ji wê pêşketinê şîrive bike û bêne ser ziman. Çûne ser êzîdîyan, qadaxakirina ziman, çand, kevneşopî û berî hertiştî pêşketine kurdan, minaqa vê yekê yer herî li berçav a, ku mirov bêne ser ziman. Di sadsala 18. min de, vê yekê, xwe di zagonên wan dewletên xwedi statûqû de ji bicih kir.
      Sadsala 18. min, demeke ku mirov li ser bisekinê ya. Deme ku weke ku mirov wê ji gelek aliyan ve fahm bike. Ji ber ku herême ji gelek aliyan ve her weha bi statûqû bû û hebûne xwe wilo da berdewam kirin, êdî wilo zêde ti pêşketinên mazin yên hizrî û herêmî jîn ne kirin. Bi vê yekê re, deme ku dem hata sadsala 18. min, êdî piştre, dem hin bi hin bi pevçûnan bû. Bi vê yekê re, mirov karê bêje ku herême, wê demê, wilo jîn kir. Herêm, demeke ku wê pêşketinên pergalî hatiban jîn kiribû. Bi vê yekê re, wê pêşketinên hizrî bûbana. Lê wiilo ne bû. Piştre, ku deme hata sadsala 19. min êdî ev yek pir baş û qanc hata dîtin. Pergalên herême yên statûqûperez, bidest şerkiirnê bi gelên herême re kirin. Îran, hingî di nav sînorê xwe bidest şerkiirna bi kurdan re kir. Ji berê ve şerkirina wê ye bi kurdan re hebû. Lê belê ye wê demê, bi tememî ji bo ji bo hole rakirinekê bû. Li aliyê osmaniyan ji wilo bû. Ku dem hata sadsala 19. min, êdî avayên pergalan ji hatina guharandin. Weke ku deme împaratoriyan ye bi wê awayê ku hata wê demê hatibû bidawi bû. Her weha mirov karê ji bo xanadanan ji bêne ser ziman. Bi vê yekê re, îranê xwest ku hinek guharandinan di xwe de bike. Herêmên wê yên ku ji berê ve hatibûn hata wê demê weke xwe man. Lê îranîtî pêşket. Her nirx û pêşketinên ku hene, bi îranitiyê hatina ser ziman. Têgihiştineke her weha li herême bi pergalên ku hene re hemûkan re pêşket. Di nav wê sînorê ku serdestin de, çê pêşketin, di demên berê de hatina jînkirin, bidest anîna ser ziman bi navê wê pergalak ku heya kirin. Bi vê yekê re, gelek nav û nirx ji hole ata rakirin. Zimanê kurdî, hem li îranê bi nirx pû kevneşopîye kurdan û hem navê wan re hata qadaxakirin. Bi vê yekê re, qadaxakirin bi ssînor nema. Navê wan ji hatina ser ziman, qadaxa bû. Nirxên wan yên ku hebûn, bidest ne bi navê wan anîna ser ziman hata kirin. Bi vê yekê re, hinek pêşketinên ku li wê demê rûdan bûn. Yên ku li ber vê yekê rabûn ji, bi zore hatina tafisandin. Yên ku bi hêzban xwe xilaskirin. Her weha zagonak hata bi kar anîn. Kî bi hêze, ew wê li jiyanê bimêne. Bi vê yekê re, çûne ser gelên herême bû. Bi vê yekê re, ku dem hata sadsala 19. min, êdî pêşketinne pir mazin rûdan. Pergalan awayakê nû stand. Lê wilo zêde ji aliyê mirovatiyê ve pêşketineke mazin nebû. Temenê wê mirovatiyê û pêşketinê wê hebû. Di hizrên wê yên kevn de ku derketibûn û pêşketibûn hebû. Di ole wê de ji hebû. Lê belê ji ber ku hertişt li gor statûqûye rêveberan ye ku afiribû dihata ser ziman, êdî wilo zêde pêşketin nebû. Nêzîkati û cewherê statûqûtiyê li ser hîmê hertimî bidestxistin û bi bindestxistinê ya. Di sadsala 19. min û 20. min de pir pêşketinên mazin li cihanê bixwe bûn. Ji aliyê pêşketin û zanistê ve ji pir pêşketin bûn. Ji aliyê civak û pergalê ve ji pir pêşketin bûn. Ji aliyê awayê pergalê demokratbûnê ve ji pir pêşketin bû. Civaknasiyaka nû rûda û pêşket. Lê rojhilat bigiştî, ji ber wê hebûne statûqûtiyê ye ku hatibû afirandin û ol weke kiresekî lê hatibû kiirn, wilo zêde ti pêşketin ne bûn. Ya rastî ku mirov bêje, olê wilo zêde li ber wan pêşketinên ku dibûn ne di sekinê. Vajî wê ji, di pêşketineke wan de ji, hata derekê bi hebûna rewîst û sincê û pêşxistina wan, weynek ji leyist. Wêje, di wê demê şoraşaka xwe ye nû kir, weke zanistê. Bi vê yekê re mirov karê bêje ku pêşketineke mazin bû. Pergalên ku ev pêşketin di xwe de jîn dikin, di awayê xwe de bi wan pêşketin û nêzîkatiya di wan pêşketinan de ku dihata berçavan, pêşketinne hemdemî ji di xwe de ji tevî waqas şer û pevçûnan kirin. Bi vê yekê re mirov karê bêje ku ji binî guharandinaka mazin di demê de bû. Bi zanist û teknolojiyê ji şoraşaka mazin hata kirin.
      Rojhilat, bi statûqûtiya xwe re ma. Wilo zêde pêşneke. Ya rastî, divêt ku mirov sedeme wê pêşneketinê li ti deran lê ne gerihê. Mirov di pergalên herême û di nêzîkatiyên wan de lê bigerihê. Ev yek, ku bû, wê hingî nêzîkatiyaka rast bê kirin. Herême, di wê demê de ji, bi wan awayên pergalên xwe, xwest ku hebûne xwe bide berdewam kirin. Hata deverekê ji berdewam ji kir. Rojhilatê kurdistanê, hingî ji weke berê xwe, di bin desthilatdariya rejîme îranê de bû. Hata demekê di sadsala 20. min de ji, xwestina bi rêve çûna xanadantiyê bi rê ve çûyin bû. Lê wê rewş wilo berdewam nekir. Li cihanê bi giştî, piştî şoraşa sovyet, êdî rewşeke nû afirî. Wê rewşê, kurdistanê ji ji gelek aliyan ve bi bandûr kir. Ji wê demê, herême kurdistanê ye ku wê herê bi bandûr bibe ji, herême rojhilatê kurdistanê ye dibin desthilatdariya îranê de ya. Bi bûna ssovyet re, êdî dinye bû weke du "kûtûp". Kûtûbek sovyet bû û ye din ji rojava û amarika bû. Ji deme destpêka avabûna sovyetê re, şer ne bi wê re û ne ji li cihanê sekin in. Li kurditanê wilo bû. îran, di wê demê de bi nêzîkatiyaka xanadanti dihata bi rêvebirin. Sovyetê, ji bo ku herêmên dore xwe bike bindest û bandûra xwe de, piştî şerê cihanê ye duyemin, di sala 1946an de kete rojhilatê kurdistanê de. Wê ketine wê, li kurdistanê di wê demê nû de, êdî demeke nû ji bo demên piştre vekir. Piştî ku hêzên sovyetê ketine rojhilatê kurdistanê de, li wir, di bin serokkomariya Qazî Muhammed de, "komara kurd ye Mehembadê" demazirand. Lê piştre bi hinek navbeynkariya hinek Amaerika û îngiliztan û firansayê, li gor demê bi sovyetê re levhatinak li ser Îranê ççkirin û kirin ku Sovyet hêzên xwe ji wir bikişêne. Bi wê kişandinê re, di rastiyê de li ber sovyetê Amarika weke serketinek bidest xistibû. Lê kurd, di navê de mabûn û êdî bi baxtê yê bi darvekiirnê re bitenê hatibûn hiştin. Amarika, têkiliyên wê bi xanadana Pehleviyan re pir xurt bû. Wê hasab dikir ku wê ewder di destê xwe de hiştibana, wê ji sovyetê re ne baş bana. Di rastiyê de ji wilo bû. Piştre, amarika, ji bo ku tiştekî wî wilo newêne kirin, weke ewlakariyekê nêzîkatiya olî li wir derxista pêş. Bi vê yekê re, temenê avabûna komaraka olî hata avêtin. Îranaka bi xanadan û bi kevneşopî gav avêtin, ji bo amarika, hertimî temenê çûna û li cem sovyetê cihgirtine wê hebû. Bi vê yekê re, xwest ku wê temenê ji hole rakê. Bi vê nêhtê, piştîgiriyaka mazin ye wê bi destê firansa û Almaya ji wê tevgerê olî ye ku wê komaraka olî li Îranê avakê re bû. Bi vê yekê, di sala 1979an de şoraşaka olî ku wê komara olî li îranê ava kir, bû. Çawa kuu şoraş bû ji, ji Firansa, serokê wê tevgerê olî "Humeynî" ji firansa bi firokaka fermî ye fransa hata îranê û demazirandina komara îranê ya Olî kir. Êdî, ev yek bi destpêkaka nû li herêmê bigiştî û ji bo rojhilatê kurdistanê ji. Sovyetê, piştî şoraşê re, paşva kişandina xwe xalat dît lê ew xalatiya xwe ne anî ser ziman ji. Weke Bersiveke wê xalatiya xwe kete Afganistanê de. Lê êdî li wir ji, bi Îranê re Amarika bi tevgerên olî yên pêşxistibûn ewlakariya xwe hildabû. Amarika, hizir dikir ku wê komara îranê li cem wê bê. Komara Îranê, di deme sovyetê de, ne çû cem wê, lê li cem amarika ji nema. Piştî şoraşê, li îranê nû, êrîşkirina balyozxana Amarika, weke ku ew çeke wê ye ku wê li herêmê ji bo xwe afirandibû ku bi kar bêne, lê vegerehe bû. Wilo hata şîrovekirin. Bi vê yekê re, mirov karê bêje ku rewşeke nû afirî. Piştre, îranê bi dev û nav li cem amarika ne sekinî. Lê bi dijberiye xwe ye li ber wê anîna ser ziman re,  di demên piştre de, weke ku li cem wê bi temen ji politikayên wê yên li herême afirandinê re cih girt. Piştgiriye li dijî kurdan ji aliyê amarika ve dana wê û welatên din yên ku li ser kurdan serdest in re, amarika li herême ma. Îran, çend ku li ber amarika piştre hişt hata ser ziman ji, di rastiyê de, rastî ne wilo bû. Ew bi kirinên xwe re, temenafirandina amarikaya ye li herême ye jê bû. Piştre, di demên piştre de, ku pêşketin û derketine kurdan û bidest tekoşîna xwe ye ji bo azadiya xwe kirin û li dijî wê, piştgiriya amarika ye li dijî kurdan ye ji wan hêzên li dijî kurdan şer dikin ji, wê amarika li herême hê bêhtir weke ku wê bi hêz bike. Di dawiya, sadsala 20. min, rabûna serxwe ye kurdan, statûqûya herême ye ku li ser tinebûna wan hatibû avakirin, têkçûna wê, bi hêzên herême re, wê amarika ji li herême bi politikayên xwe re bike lêherînên nû yên din de.Piştre, ye ku bû ji, ev yek bû. Lê li kurdistanê, ji deme avabûna komara mehebad ji, piştre êdî tekoşîneke mazin kurdan da dest pê kirin. Rojhilatê kurdistanê, bi wê tekoşînê giha nîv serweriya xwe. Li bakûr ji, li ber komara tirkî tekoşîneke mazin ye azadiyê ye kurdan dest pê kir û gav bi gav bi ber azadiya ve çû. Li rojhilatê kurdistanê li Îranê ji, wê tekoşînê xwe da nîşandin. Piştî ku sovyetê hêzên xwe şûn kişandin û rêveberiyê îranê, serokên kurdan bi rêveberên wan re hemû bi darve kirin, êdî piştre, rewş, ti carî ne bû weke sêraberê ji bo wan û rêveberiya îranê ye demê û ye piştî wê demê ji. Di wê sadsalê de du şerên cihanê qawimin û bûn. Bi milyonan mirov mirin. Îran ji, di wê demê de, bi xanadanên "pehlevîyan" dihata bi rê ve birin. Lê li herême, nêzîkatiya Pehleviyan, nezîkatiyaka cuda bû. Lê ew nêzîkati ji, li gor demê li gor kevneşopîye ku li herême afiriya, li pêş bû. kevneşopîye statûqûtiyê serdestî dixwest. Bi vê yekê re, êdî piştre hin bi hin, statûqûtiyê nêzîkatiya olî derketina pêş çêbû. Ew kevneşopîye statûqûtiyê ye rêveberiyê, weke têgihiştinekê olî derkete pêş û hata pêjirandin. Bi vê yekê re, êdî li gor wê kevneşopiyê, weke ku nêzîkatiyaka nîjatî bi hîmê netewtiyê hata afirandin û hata pêş xistin. Bi vê yekê re, êdî li herême rojhilat, hin bi hin deriyê pêşketinên nû divebe. Ya rastî li îranê bigiştî deriyê pêşketinên nû divebe. Li aliyê osmaniyan, osmani têkçûya û li cihê wê "komaraka tirk" hatiya avakirin. Ew ji, piştre bi heman nêzikatiyê, hertiştî dike bi bi navê tirkiyê bêne ser ziman. Têne ser ziman ji. Kurdî, weke zimanê xalkê wê herême tê qadaxakirin. Programaka bişavtinê bi komarê re tê meşandin. "Herkesek li gor wê programê wê tirk bê û navê tirkî li xwe û wê bi tirkî biaxivê, wê ji zimanê yê ku heya wê ji bîr bike". Bi vê armancê program tê bi rê ve birîn, Nirxên kurdan yên ku hene bi kevnşopîyên wan re têne tirkkirin. navê kurd û kurdistanê tê qadaxa kirin. Yê ku bi kar bêne ji, dibe sedeme kuştina wî ji. Her weha rewşek diafirê. Li aliyê Îranê ji, bi heman nêzîkatiyê, pêvajoyaka bişavtinê tê meşandin. Li wir ji, hertişt bi persitiyê wê were ser ziman. Nirxên ku hene û afirine, ku yê persan bin û neyê persan bin, wê bi navê îrantiyê werine ser ziman û piştre bi demekê re wê bi navê persitiyê werine ser ziman. Di sadsala 20 min de, rejîme îranê tê guharandin. Li gor nirxên olî tê guharandin. Ku mirov lê dimeyîzenê wilo tê berçavan. Ew guharandin bi navê "komara îslam ye îranê" dibêt. Her weha tê guharandin. Ev guharandin, bi dîroke wê û kevneşopîye ku li ser avabûya divêt ku bi serê xwe were lêkolînkirin û ser ziman. Di temenê wê de, kevneşopîyne pir kur yên dîrokî hene. Di temenê wê de, kevneşopîye rêzaniya ye wê, ji deme aqamanîşan hata deme sasaniyan û ji deme sasaniyan hata deme sefeviyan heya. Di vii de, divêt ku mirov gotinê bêje û piştre bi buhurê. Ew ji her weha ev e. Rêveberiya îranî ye ku kevneşopoye wê di dîçê hata deme aqamanîşan, sasaniya û sefeviyan, û hata roje xwe ye ku ava bûya, nirxên herême yên ku di bin pêşketine wê de ji dem bi dem cih girtina yên kurdan, bi wan re bidil nebûya. Hertimî xwestiya ku wan di nav wê kevneşopîye xwe ye rêzani de, bincil bike. Lê ev yek ji, ne kiriya, di her demê de ji mecbûr maya ku pêre bijî. Bi vê yekê re, hertimî, bi wê kevneşopîye xwe bi wan re şerkiriya. Komara îslam ye ku î ro li îranê heya, mirov nikarê tenê bi nirxên musulmantiyê re bêne ser ziman. Musulmanti, tenê nirxeke û kevneşopîyeke ku bike dest û pê serdestiya xwe ye bi statûqû ku bi keveşopî bûya bide berdewam kirin. Divêt ku mirov vê yekê her weha di serî de fahm bike û bêne ser ziman. Kurd, bi kevneşopî û nirxên xwe re, ne bi nêzîkatiya rêveberî hertimî nêzîkati li nirxên xwe kirina. Nêzîkatiyaka wan ye felsefî û çandî heya. Vê yekê, dem bi dem ku ava bûna rêveberiyên wan ji, dana kifşkirin. Bi vê yekê, di nêzîkatiye de bi pêşketin û têgihiştine xwe re, kurd ji herdû aliyan ji nêzîkatiya wan ye statûqû cuda dibe. Lê li herdû aliyan ji, hrtimî pêdivî bi felsefeyeke ku xwe pê bidine berdewam kirn hene. Bi vê yekê re ji, ji wan nirxên bi felsefe û çandî fêrgirtina, lê bê ku navê yê ku ew felsefe û nirx bi kevneşopîye xwe afirandiya bi rastiya wê re were ser ziman, hatiya bi kar anîn.    
   ANCAM
   Ku mirov li herêmê dimeyîzenê î ro, mirov rewşe ku wê kevneşopîye ku ji wan demê berê ve hatiya afirandin ya ku me anî ser ziman heya. Bi vê yekê ji, êdî hê ji gelek şer hene. Di serî de, kurd, ji ber ku kurd in, rastî şer tên. Li hevberê wan şer tê kirin. Ji Îraka ku di sala 1922an de hatiya avakirin û hata roje me hatiya û başûrê kurdistanê hatiya xistin nav sînorê wê de, î ro ji kuştin û jênosîdên weke yên helepçê hatina kirin. Di wan rojên ku wê helepçe bê kirin de, serokkomar û damazrînerê komara îranê ye îslamê permana li ser serê kurdan bi olî dide. Kurdan, bi wê yekê weke armanc dide nîşandin. Piştre ji, şerên li dijî kurdan dimeşêne. Kurd, tenê î ro, mafên xwe yên ku ji hebûna wa heya yên zimên, û mirovahiyê dixwezin. Lê ew mafê wan ji ji destê wan hatiya derxistin. Ji ber ku kurd mafê xwe bidest bixin, êdî di tekoşîneke mafîyê de ne. Bi vê yekê re, li rojhilatê kurdistanê, î ro ji, tekoşîneke mafxwestinê heya. Ku ji bio kurdan rewş, li herêmên wan bixwe ji ji bo wan zorkirin. Li hersê welatên ku çand, kevneşopî û  zimanê kurdî qadaxaya, hersê ji li ser kurdistanê serdest in.Ev welat ji tirkiya, îran û Sûrî ne. Sûrî li başûr rojavajiyê kurdistanê serdest e û hemû mafê kurdan ji çand û zimên bigire, hemû ji destê wan girtiya û qadaxat daniya ser. Tirkî ji li ser bakûre kurdistanê serdest e, wê ji mafê kurdan ji çand û zimên biggire hemû dest daniya ser û li wan bixwe qadaxa kiriya. Tirkiyê li ser wan ferz dike wê ku çawa ku sûrî li ser herême kurdan ye bin destê xwe de arabitiyê ferz dike. Bi vê yekê, ku mirov li rojhilat kurdistanê dimeyîzenê, mirov serdestiya îranê dibîne. Wê ji mafê kurdan ji çand û zimên bigire hata ku digiê her aliyên din, li wan qadaxakiriya û weke sûrî ku çawa ku arabitiyê li ser wan ferz dike û tirkî çawa ku li ser wan tirkiyê ferz dike ew ji perstiyê li ser kurdan ferz dike. Kurd, li ber vê yekê, li ber xwe didin. Li ew hersê dewlet in û xwediyê her teknolojiye ku li ber kurdan bikar bênin in. Tênin ji. Weke ku çawa ku başûre kurdstanê kirina nav sînore Îrakê de û Sadam li ser wan çekên kîmyewî bi kar anîn bi deh hezaran bi kar anîn. Lê divêt ku mirov di vir de, pir li ser îran û tirkiyê bisekinê. Ji aliyê kevneşopîyê ve îranê divêt ku pir baş were têgihiştin. Pergala îranê ye ku heya ji, divêt ku ji her alî ve were têgihiştin, berî hertitşîbi kevnşopîyeke ku di dîrokê de pêşketiya divêt ku were têgihiştin. Bi vê yekê re, divêt ku berî herkesekî kurd wê fahm bikin. Kurd, çend ku bêjin ku em dibin wê rejîme jîn dibin, em nas dikin, hê wilo baş wê nas nakin. Divêt ku wê pir baş nas bikin. Naskirin, nîvê serketinê ya. bi vê hizrê, divêt ku pir nas bikin. Divêt ku wê kevneşopîye wê pir nas bikin...    

çapkirin