Mela Mehmd Bayazd

Zanyar kurd xebatkar civak y bi nav deng Mela Mehmd Bayazd sala 1797-a li bajar Bazd (Bayazd) ji diya xwe bye. Xortany da ew Quran xwendye, di nav edebyata bi zimann ereb, faris tirk da kr bye zimann wan b qisr zanibye.

Ew lgernn xwe yn zanyar pş li bajar xwe kirye, paş j - li Tewrz. D rwtya xwe ya li Farizistan ra, ew vedigere Bazd, dibe serwr medres di nav hemwelatyn xwe da z t naskirin. L pişt, ku serek eşra kurda ya bi nav deng li Bazd ji text t avtin, ew cguhast Erzurum dibe li wira kar mamostaty berdewam dike. Bayazd xwed qedirek bilind bye, bona w yek ye, ku nav w li gelek mizgeft medreseyn bajarn cuda kirine. 

Hurmeta w di nav karmendn dewlet yn Tirkya Osmany da j heb. Hukumdarn sultany end cara w wek qasid xwe şandine bal serekn serhildann kurda yn li wilayetn Botan Hekary bona ku wan ra bikeve nava peywendyan. L j ra bingehek heye ku em bne ser w bawery, ku pevgirdann Mela Mehmd Bayazd yn sur (bi diz) bi serokn serhildann kurda ra hebn. Usa xuya ye, ku ew hewl dida sipartinn hukumet ne ku ji bo berjewendyn Tirkya Osmany, l ji bo kara kurdn tkoşer pk bne.

Hukumeta Tirky destp kir şik bire ser Mela Mehmd, ku ew bi isyankira ra girday ye. W pş sirgn Wan dikin, paş digrin, davjine zindan, l pişt 15 roja berdidin. Mela Mehmd navdar, wek dibjin, qedir xwe di dest xwe da digirt ne dihşt, ku cezake ji w zdetir bidne w. L dsa j ew ber av hukumet ket. Pişt w di nav bext qedera Mela Mehmd da ecbn giran bn.

Dema şer Rsyay-Tirky (saln 1853-1856) biray w şehd ket. Pişt tkna Tirky, kar bar kurn w, ku bazirgan dikirin, her di xirabtir dib. Wan rojn bona M. M. Bayazd giran da, zanyar dplomat rs A. D. Jaba hewara xwe li w dadixe daxwaza alkary j dike. Di gulana sala 1856-a da ew dibe konsl Erzurum. Hema wan axa j akadmk A. Dorn ji Pterbrg ji A. D. Jaba ra pşnyar dike, ku desthilatdarya xwe bi kar bne bona berevkirin lkolna materyaln bi zarav kurmanc.

Pişt sala 1856-a Mela Mehmd di hla lgernn ziman, drok anda kurda da dibe mamosta, ronahdar karmend A. D. Jaba. Ew bi alkarya kurdn xwend xasma M. M. Bayazd, gelek destnivsarn kurd berhev dike ji Akademya Zanyar ya Pterbrg ra dişne. Di nav wan da hinek destnivsarn Mela Mehmd j hebn, ku derheqa drok, tnografya zargotina kurda da bn. Ji w dem vir da navn zanyarn rs kurd gelek cara bi hev ra t ser zar-zimana ew nav yekser bi herfn zrn ketine nava droka kurdzany.

Di saln 1858-1859-an da M. M. Bayazd gramera ereb-faris-kurd ya El Teremox (dawya sedsala XV destpka sedsala XV) ber digre (kop dike) j ra pşgotinek dinivse. Di w da ew derheqa jnengarya El Teremox da malmatya dinivse, qala hin zanyarn kurd nivskarn gramera kurd dike, derheqa rola xwendina di dibistana da li nav jyana and ya Kurdistan da tne ber ava.

Mela Mehmd yek ji s xudann dyalogn bi kurd-frans ye, ku berhemeke bona hnbna ziman kurd ye. Di w da weke 3 hezar dyalog hene, ku end alyn jyan deba kurdn Tirky di sedsala XX-a da tnine ber avan. Di w da malmat hene derbar erf-edet, rabn-rniştina kurda da, zbatyn drok yn derheqa eşretn kurda tiştn mayn da hatine destnşankirin.

A. D. Jaba, ku sala 1880-y da kar wergera wan gotbja ser ziman frans bi serhevda tne (xilas dike), di pşgotina w da dibje, ku nyeta w heye jnengarya alkar xwe y dilsoz Mela Mehmd Bayazd binivse. Dibe konsl rsa soz xwe pk anbe j, ji ber ku ew merivek cidd b, l destxeta derheqa w yek da ne gihştye dest me.

Hema di wan axa da M. M. Bayazd bi pşnyara A. D. Jaba pirtkeke hewaskar dinivse bi sernivsa "Rabn-rniştin erf-edetn kurda" w da derheqa timtla kurda, dem-dezg wan, leystik sazbendya gelr, derheqa huner anda kurda da radixe ber avn xwendevana. Ew pirtk di sala 1963-a bi wergera rs ji aly kurdzan M. Rdnkoy da hatye apkirin.

Ji namn A. D. Jaba, ku ew şandye Pterbrg, em p dihesin, ku bi hvkirina w Mela Mehmd Bayazd wek berdewama xebata drokzan kurda y bi nav deng Şerefxan Btls, xebateke drok "Droka kurda ya n" (weke 1000 rpel) nivsye. Di w pirtk da droka weke hevt sala (ji saln 1785-1786 hetan saln 1857-1858) ya naveyn kurda yn sereke dihate ber ava. Mixabin, em nizanin i hatye ser w pirtk. Xuya ye, ku destnivsara wergera nvcmay di arşva A. D. Jaba ya Smrn da maye. Ten wergera frans ya "Pşgotina" w pirtk hatye parastin, ku A. D. Jaba kirye derheqa v yek da kurdzan Y. Ğ. Vaslyvay gotareke xwe da nivsye.

A. D. Jaba bi Mela Mehmd Bayazd ra tevay koleksyona destnivsarn kurd yn here tam mezin (weke 50 heb) yn derheqa folklor, drok, tnografya, ziman kurda da berev kirine. Ew kolksyon weke 90 sala ap ne bn, hetan sala 1957-a M. B. Rdnkoy ew di xebatn Pirtkxana Pterbrg ya bi nav Saltkov-Şdrn da ne da weşandin naskirin, l sala 1961- xebateke w ya bi nav "Derheqa destnivsarn kurd yn li Lnngrad" ronah dt.

Para koleksyon ya here sereke - ew destnivsarn helbestvann kurda yn sedsala navn yn here bi nav deng Feqy Teyran, Melay Bat, Melay Cizr, destnivsarn sertaca helbestvanya kurda "Mem Zn"-a şayr bi nav deng y sedsala XV Ahmed Xan yn mayn in. Di w koleksyon da, ku piran bi hereket hewldayna Mela Mehmd Bayazd hatye sazkirin, destnivsarn usa degme hene, wek em bjin yn şayrn mezin Hars Btls, Selm Silman, Durfşan, Remedan, Mrad-xan Bayazd, ku kubarya edebyata kurda ya klask in. Bi saya ew koleksyon em p hesyan, ku vrsyonn kurd yn destann "Leyl Mecnn", "Ysif Zelxe", "Zemblfiroş" hene.

Bi alkarya Mela Mehmd Bayazd A. D. Jaba cara pşin ferhengn frans-kurd kurd-frans usa j ferhenga zaravn kurd yn hekar-rewand amade kir.

Mela Mehmd Bayazd di dema karkirina xwe ya here adan da - saln 1858-1859-a bi pşnyara A. D. Jaba destp dike "Şerefnam" ya Şerefxan Btls ji faris werdigerne kurd, zarav kurmanc. Ew werger di hla zanyary da gelek baldar e. Ya pşin, ji ber ku ew hetan niha droka bi ziman kurd ya tek-ten ye. Ya duda, destnivsara Pirtkxana Rsyay ya gel (Pirtkxana dewlet ya ber) da bi dest Mela Mehmd Bayazd hatye nivsandin. Kurdzann Pterbrg ev yek herwaha ew j, ku van dehsalyn paşin li bal kurda, xwesma ronakbra, daxaza bi ziman dayka xwe droka gel xwe bixnin r daye, dane ber ava sala 1986-a ew destnivsar bi cr faksml (teksr) ap kirin kirine milk xwendevann kurdaxv. Di hlek da j ew firsendek e, ku mrata kedkar kurda y sedsala XX a ra nas bin.

Wergera ji rs: Tmr Xell