Baprn me zargotina me awa didtin?

 

Mihemed EL, efrin2612@hotmail.com 

 

 

ro her rewenbrek Kurd, ku tova netew di sing w de hebe ax dide. ro her Kurdek ku xwna Medya, Botan, Baban, Soran, Behdnan, Drsim, Bedirxan x Sed di rehn w de hebe diherike, ew bi rewa kambax a netewiya xwe xembar bibe. Kurdayet wek nexwe bi merezek bderman ketiye pir dinale jan dide, em gi j li hawr rnitne, yan bala me l ye yan j na, yan me hay j heye yan j me guhn xwe ji zarna w bihemd veguhestine!! 
 
Em dibnin awa ew roj ji roj diilmise, dihele berve mirin die, em dibnin awa kurm qiradan ber la w kiriye j n lmeyan jdikin. Em bar in ku dermanek j re bibnin...!
Gelo, mirov dipirse, sedema baretiya me, rast ku derman nn in, l em tiral in, em naxwazin xwe ji bo xatir avn v keika bedew dayka zz biwestnin bka nazenn ji hsiran bixeydnin?
 
Aya, em tu caran li xwe vegerne em ji xwe pirsne ew kesn ku kurdayetiya delal, kurdayetiya xwer resen radest bav baprn me kiribn, ew j wisa tiral bxr bn? Gelo ew j mna me bn, l wan li ber xwe dab li are dermanan digern?! Ev pirsn han li ba mirov, ku ji ber helna neteweya xwe dilsoj e, derdikevin, ew pirsn xemxurn jana Kurd Kurdistan ne. Her dem solix tova netew di sng xwediy pirsan de dilebite, azar a w dehbare dibe, ew ji xwe dipirse kr diponije
 
Di van rojn dawn de ez li ser tora internet prg xebatn hin rewenbrn kurd, ku xwed v tova newet bn, hatim. Ber sed sal dil wan dijos xem qisaweta netew ew xembar kiribn, ku bilez li dermann nalna netewiya xwe bigerin, bilez kovann dayka zz, psra germ hmin bikin. Tev ku wan dermann rast tekz dtibn j, l mixabin hezar mixabin, lawn wan wisa tiral bn ku birn merezn neteweya xwe heya ser tmar nekirin ji ber w yek j vaye ta roja ro birn merez vekirne h j nekewne. Vaye jana Kurd h j hawar e, vaye dayka me h j roj ji roj dihele, diqre gaz dike, l em li k ne, em i dikin em k ve biin i bikin, em bi i ry rpeln droka xwe ji nifn proj re dagirin!?
 
***
 
Di kovara the international journal of Kurdish studies de, ku bi ziman ngilz derdie di hejmara xwe ya 14an a sala 2000an de, mijara Proverbs of Kurdistan Metelokn Kurdistan, bb mijara sorax lkoln. Min xwest ez mijar bi ziman kurd ligel hin biserxistinn kesane belav bikim, ka belk em bersiva hin pirsn jor bidin.
 
 ... Pit er jiyan y yekemn rxandina mperetoriya Osmaniyan, geln ku ev mperetor ji wan pk dihat, her yek bizav dikir ku li kesayetiya xwe ya netew bigere, lewre giran didan ser regezn ku v kesaytiy diselimn, ev regez j mna mercn sereke ji bo espandina maf serxwebn rizgariy hing dihatin hejmartin. Kurd j wek gelek ji netewiyn ku dewleta Osmaniyan ji wan pk dihat di heman rew de bn. Rewenbrn Kurd ev rast h j ber tkna mperetoriya Osmaniyan raxistibn ber avan ji z ve arezya dewletn mtnger a dagirtina Kurdistin ewsandina milet Kurd bi xelk didan zann xelk hay kamneyn qirj n van dewletn mtnger dikirin. Mqdad Mdhat Bedirxan di rojnameya Kurdistan di sala 1898an de v rastiy di gotareke xwe de derp dike dinivse:
 
...Di van heyamn wisan de pevn bi dilcamr dilawer nayn areserkirin. Hmanine n li chan peyda bne, ev hman ji gule-avjan bombeyan pk tn, by xwendin mirov nikaribin van gule-avjan hilbernin, nexwe d nikaribin wan bi kar j bnin, di encam de ew mrn leheng (mebesta w lehengiya mrn Kurd e) destp bimnin... ro dijmin ol neteweya me Rs in, Rsan pir geln Musulman veguhestin Xiristiyaniy dest xwe daniye ser welat wan, avn Rsan li welat me ye, avn wan li Kurdistan ye, ro heke em xwe bi ekn njeniy amade nekin li ber welat xwe nedin, ji min bawer bikin di demeke kurt de Kurdistan j d b pelixandin jiholrakirin .
 
Li cihek din Miqdad wisa dinivse:
 
...Kurd teqez nezan (mebesta w nexwende) bn, div b aartin (em li xwe mikur werin) ku Kurd di radeya her bilind a nezaniy de ne, em nabjin bi sedan, l bi hezaran! Ka end ji wan Quran dixwnin? (hing Quran hmaneke xwendin zann b, mebesta w ne olperest ye). Kurd div tbikoin ku endamine alak di civaka Osmaniyan de- ya rast di civaka slametiy- de bimnin. Heke Kurd wisa nekin, mna rpeneya ku ji ber nezaniy derdiveke ji laeyek b avjtin
 
Di van her du nivsarn Mqdad de, mirov bi teeyek pen akere qrn bizava rewenbrn Kurd ji bo ku civaka xwe ji bin nrn nezaniy derxnin, hs dike, imk serdem serdema zann b, ew civakn ku ber xwe di bin spera tenatiy hza Osmaniyan  yan j ekn kevneop de diparastin, nema li ber derketina hz mercn n yn cihreng xwe biparastana, lewre rya tev girng ji wan civakan re xwendin zann b,  wek Mqdad j gotib, dem gule-avjan dixwaze gule-avj j zann dixwazin, ango mrant xedariya ku Kurdan xwe demeke dirj p diparastin, nema sdbar bi kr dihatin.
 
Pit er chan qed, hzn hevpeyman ikest li konfransa Pars civiyan, pit ku Wlson (serok Emerka) ardeh xaln xwe yn ku t de mafn gelan ji bo biryardana arensa xwe hatib destnankirin, bizaveke teze alak di nav rewenbrn Kurd de peyda b ku xwe ji jiyan re wek neteweyeke serbixwe hjay ku maf biryardana arensa xwe bigere, pk bikin.
 
Ev hewl bizav di nivsarn rojnameyn ku Kurdan w dem derdixistan de diyar pen ne. Di her du rojnameyn Kurdistan  jn de, rewenbrn Kurd ximava xwe brawestn li ser maf Kurdan hevsaziya rewa wan bi xaln Wlson re dirijandin. Di van gotaran de rewenbrn Kurd ji hzn serkeft yn hevpeyman doza welatek Kurd li ran, Tirkiye raq dikirin, di gotarek de nivskarek Kurd wisa dinivse Kurd li hermn xwe li ran, raq Tirkiy, rjeya her mezin in, lewre div maf wan li gor xaln Wlson b dann, ten ku chan Kurdan derevey bneweriya mirovantiy dibne, hing div maf wan (Kurdan) ney dayn!!
 
Li rex van bang tikayn Kurdan ji konfransa Pars re li gor rewa ku heyama n afirandib, kurdan divyab li gor mercn hey j bixebitin. Hing konfransa Pars ande rdikirin herma rojhilata navn wan andeyan angat behreya geln ku doza serxwebn biryardana maf arensa xwe dikirin, seh bikirana. Lewre kurdan divyab ji hzn mezin re dpat bikirina ku xaln Wlson li ser wan j dimein ew hevsazn rewa n bn. Siyasetmevanek w serdem der bar van andeyan de wisa dibje ... Ev ande mna ezmnn git ji bo geln hejar hatibn amadekirin, di van ezmnan de ev gel div behreya xwe nan bidin ku hinek takemafan bi dest bixin
 
Lewre hem rpeln rojameya jn a ku hem Kurd hem j chana derve raav dikirin, ji xwendevanan doza ku bi serbilind drok, ziman, and wjeya xwe ji chan re destnan bikin li gor mercn nivar tevle xwendin zanna serdem bibin, dikir.
Bizava himendn Kurd di v heyam de ew b ku doza gel xwe berve welat newet ve bajon, imk wan dizan ku serdem serdema neteweyan e, netewt ji aliy hzn mezin ve hem tn gurkirin hem t pejirandin, bel wan di vir de li neteweyn din j dihinrn dizann ku hmann neteweyeke tekz ku kesayetiya gel diespnin divyab bi cih bibna, ev hman j ji drok, wjeya nivsk helbet ziman pk dihatin. Ziman j pir regezek girng b, ku Kurd hem biselimn ew neteweyeke cuda ji Osmaniyan bn, hem j destnan bikin ku ziman wan fireh, dewlemend nerm e, ku dikare li gor serdema n xwe bihne. Li ser v rastiy rewenbrn Kurd doza welatparzan dikirin ku btir keda xwe bidin ser xwendin, ezger (reform) standerkirina ziman Kurd ku bibe ziman hem neteweya Kurd snorn zaravayan derbas bike. Komeleya rapern a Kurdistan h j ber er chan giran dab ser vejnkirin belavkirina xwendina ziman Kurd, komeley swiraneke ji bo xwendina netew ku ji bst xalan pk dihat weandib, ji van xalan:
 
- Hem berhemn ji al helbestvan, danyar himendn Kurd ve bi ziman Kurd hatine weandin, bi bergek n nivar bn apkirin derkevin pber xwedevanan.
- Ferhengek ku hem zaravayn Kurd dicivne d b lkdan weandin.
- Berhem pirkkn rziman yn hey guncav ji n ve bn apkirin.
- Kovareke ku metelokn kurd ji hem zaravayan dicivne d b derxisitin.
- Agahiyn der bar fr, kevneop, destan, efsane, destekar, saz kuilamn Kurd yn gelr d bn berhevkirin, vekolandin weandin.
- Desteyn lkolneran biin hermn ku Kurd l rnitvan nitec ne.
 
Tit tev balk di van xaln jorn de, ezgeriya ziman komkirina wejeya devk ya Kurdan e, ev j di damezirandina komeleya pxistina ziman kurd de hat bercestekirin. Der bar wjeya devk, ne ten ji bo Kurdan l li hem chan di w dem de wjeya devk weyn rokele sereke bo vejnkirina kesayetiya netew ya gelan dilst. Ev wje ji geln mna Kurdan re yn ku gencneya ziman wan a nivsk newaz lar b, regezek bingehn resen ji ziman netew re dihat dtin, ji ber ku hem gel dikare xwe bi asan bighne v gencneya ziman tgihtineke netew li ser xma ziman bafirne. Ji aliyek din ve, ev wje mna girovek reseniya ziman netew dihat bercestekirin, imk ew pir xav resen b, ku ne bjeyn biyan tper nav bbn ne j koka binesaziya w hatib mezixandin.
 
Titek din balk ew b, ku blkirina droka helbest, metelok, efsane destann ku bi v ziman dihatin vegotin, droka v ziman j bl bikira di encam de d droka gel j bl bikira ku iqas kone kevinar e! Ev j takemafek di berjewendiya ziman axivnern w de b. Li ser v bingeh pvajoya komkirina wjeya devk pdiv mercek pir girng jnerev b ji bo rewenbrn kurd, ku wjeya nivsk fireh bikin ev j mercek ji mercn netewbn yn w serdem b.
 
Swirana navbor bo pxistina ziman kurd di rojnameya jn de belav dib, nemaze banga komkirin berhevkirina rok, salix, rdan, destan efsane Komkirin weana metelokn kurd j cihek balk di swirana komeleya pxistina ziman kurd de girtib, der bar v yek de yek ji endamn komely Xell Hayal armanca komkirina metelokan wisa diderbirne:
 
... Komkirina hem metelokan, ne xem e ew guncav in an j argo nekomkirina hem rok, destan efsane, ne xem e, ew guncav in l argo ne komkirin dahrandina hem enn helbest wjeya kurd ku li nav girsey belav bne, mijar naveroka wan ne xem e
 
Rewenbrn komeley hing xelk asan takekes j sor dikirin ku metelokan kom bikin soza xelat yadgarn dirav j ji wan re datann
 
 ...takekesn ku roka reseniya metelokn di tu pirtkan de nehatine weandin kom bikin ragihnin komeley, d xelatn next werbigirin...
 
Du rewenbrn Kurd bi nav Red Law Hilm Siverekl ji z ve bi pnmeya komkirin dahrandina metelokn Kurd mijl bbn, wan het gotar di rojnameya jn de ji vekolandina metelokn kurd re terxan kiribn ( di hejamrn 3,4,5,7,8,14,19 de hatin weandin).  Ev gotar ji pir hlan ve balk in, yek) btir 150 metelok ligel wergera Osman hatibn rzkirin, du) hin metelok bi teeyek zanist matmayn girday rbaza swirana komeleya ziman a Hayal hatibn ravekirin, s) Destnankirina avkaniyn Ewrop ku bi metelokn Kurd ber mijl bbn j girova ku rewenbrn Kurd pir ba ji van berhemn Ewropiyan  agahdar bn, hla daw j ew e ku, zendn(roveyn) ligel deqn ku rewenbrn Kurd li ser metelokan danbn, dihle mirov hs bike ku ew rewenbr ji xwe hay bn ku li ser pnmeyek (projeyeke) netew dixebitn (ango ev metelok bi mebesta sorkirina hestn netew dihatin rovekirin).
 
 
Angor Red Law, ku pnc gotarn destpk li ser metelokan nivsn, metelok weyneke mezin di nasandina ziman Kurd de ji chan re dilzin ...pdiv nn e mirov girngiya metelokan rave bike, imk ew nimneyn her diyar ji terzn derbirn re ne radeya peresn ya ziman gihtiy dinimnin, an j ew alavn xwederbirna civaka ku rewa xwe ya hey bi wan derp dike ne. Ev j teqez li civaka Kurd t, civakeke hn birkpk nebye hem dmenn hebna xwe di van metelokan de dihnne
 
Red di gotarn xwe de destnan dike ku ziman ew bi rya metelokan raber dike, reng e ne ewqas tekz be j, l awa bibe ew zimanek resen e ...iqas ziman metelokan lawaz be an j wateya wan metelokan tenik be, l li dawiy ew rastiyeke civak radixe ber avn me, ku wan rdanan hertim cihek ji xwe re di rewt fereziya civak de girtine. Bi v wey metelok rajeyeke (xizmeteke) bhempa ji civaknasan re pk bikin...
 
Mirov die pir movikan ji v deq der bike, ber her tit nivsar tkiliyn di navbera metelok ziman Kurd de derp dike. Li gor Red metelok rolek serwer di espandina kone reseniya ziman kurd de dilzin. Red dibje ku ev metelok xwed drokeke ne diyar in, lewre ziman ku ew p hatine vegotin j wisa xwed drokeke ne diyar e di encam de xelk v ziman j wisa kevin e ji krahiya drok t Bi v teey peresna kesayetiya drok ya milet Kurd zeft pat bi van metelokan ve girday ye, ango iqas metelok kone dewlemend bin, ziman j wisa kone dewlemend e.
 
Wek akam serencam, Red dixweze du regezn sereke yn ku gel Kurd wek gelek resen ziman w dara dewlemend biselimne, ev j bixwe ji pdiviyn espandina fereziya netew ya li gor dem diviyab bihata damezirandin, ta bikarba sd kelk ji rewa heyn werbigire.
 
Red pniyar dike ku xebatn der bar metelokan de bne, div der bar Mzk, fr, dab, cil, rok, efsane ...hwd b kirin, imk ev hmann navbor d hem asoyn heyna Kurd rontir bikin hem j tkevin rajeya(xizmeta) kesayetiya netew ya milet Kurd.
 
Em wisa dibnin ku ziman bi git metelok bi taybet bbn alav ku rewenbrn Kurd hem ji dost hem j ji dijminn Kurdan re binimnin, ku Kurd miletek ji mj ve xwed kesayeta netew ne ev kesayet xwed ged ann xweser in ne girday tu miletn din n herm ne
 
Pit xebatn Red Law, Hilm Siverekl dest avjt rzeweana deq gotarn der bar metelokan. Hilm xebata Red dipesine der bar w wisa dibje ...rzegotarn bi nav Metelokn Kurd, yn ku di bea wjey ya delala me (Jn) de hatine weandin, bguman bala Kurdan bi git rewenbran bi taybet kiandine ew xistine bextewariyeke bhempa. Heke mirov li van metelokn xwe wateyn razber yn ku pk dikin binihre, d teqez mitmane bibe ku metelok nivskar wan gotaran cih pesin bejintewn ne
 
Hilm j li ser girngiya metelokan wek pnmeyeke netew disekine dibje ...Metelokn di hem zaravayn kurd de girovn pileya firehiya v ziman ne, tev ku ew gi nehatine komkirin nivsn j tev ku pir rdan efsaneyn wan rove dikin j h j veartne, bizav dilsoziya komkirin vedtina wateyn nepen yn van metelokan, n ku bi weyek devk ji nifek derbas nifek din bne, erkek netew radixe ser mil ciwann Kurd ku di peroj de v pnmey bi ser bikin
 
Em carik din dibnin awa rewenbrn Kurd di v movika hestiyar de hewl didin ku civaka xwe pit er chan y yekemn li ser bingeheke netew serdem ava bikin. Di van hewl bizavan de rewenbrn Kurd bar her giran davjin ser miln xwe, peywira vejnkirina neteweya xwe hmann w wek erkek proz perest dibnin. Rewenbr di v qonax de divyabn hem siyasetmevan hem j folklornas bna, kar wan wek siyasetmevan ew b ku doza gel xwe derxnin rojev gorepann biryardan yn navnetew, wek foklornas j wan divyabn hem ji gel xwe y nehiyar hem j ji chan re xuya bikira ku Kurd miletek kone, bijare xwed drok kevneopiyeke xweser dewlemend in, ku ji maf wan j mna hem geln azad li ser xaka xwe bi vna xwe bijn Di v tkona zor zehmet de, ekn rewenbrn Kurd ziman b, ziman mirovn asan, mirovn d bbna stnn welat daxwaz hvkir. Ziman hem alav regez kesayetiya netew li hember chan b hem j palpit sereke ji bo dewleta serbixwe b
 
Di v kurtenivsa xwe de min hewl daye ku ez ji Kurdn serdem re xuya bikim iqas rewenbrn me ji rewa neteweya xwe alavn w diparzin hay bn, iqas tova netew di sng wan de diliv zl dab. Beramber hem neteweyn din, Kurd j bi gel chan re hemfikir bn tu caran ne linmay bn tkona rewenbrn Kurd mijarn ku derxistibn rojev angata me dipeyitne. Hing hem miletn rojhilata navn di qonaxeke xwezay re derbas dibn bi bandora belavbna pln netew li seranser chan, gel v herm j wisa li kesayetiya xwe diger hewl dida regezn ku v kesayetiy dpat dikin ji xelk re derp bikin.
 
ro pit rxandina sazmana Sedam Hsn li raq guhertinn ku hd hd li rojhilata Navn derdikevin hol, bi baweriya min rewa w diibnin heyama pit rxandina mperetoriya Osmaniyan. ro dsa pla netew li rojhilar xedar e, wek ber sed sal Kurd dsa bazneya v tevger ne pdiviya wan bi raberkirina and, drok, ziman kesayetiya cuda puxte heye, nemaze li bakur, bar rojava rojhilat Kurdistan. ro dsa nakokiyn hzn sereke derdikevin hol, egern ku ev nakok encamine n derxin hol pir xurt in Div Em bi hem teeyan ji v yek re amade bin.
 
Pirsa daw, em iqas ji v rewa n re amade ne? Tova netew di sng me de gihtiye i ast? Em ji regezn ku kesayet, and ziman di tkona me de dikin ek li k mane??

 

 

 

 

 

 

 

 

apkirin

copyright 2002-2008 info@pen-kurd.org