Nêrîtên hevbeş girovên reseniya gelan in

Mihemed ELÎ, efrin2612@hotmail.com 

Di dirêjahiya hezarsala sêyemîn de, Somerî serpereştên tekane yên  Mezopotamyayê bûn. Bêyî em li ser resenê wan têkevin gengeşiyan, ew gelê herî xurt bû ku desthilatdariya xwe berî zayînê bi 3500 salan, heke ne berî vê dîrokê be jî, li wê herêmê dupat kiribû.

 Someriyan xwe bi navê K-en-gir dinavandin, ji zimanê xwe re jî digot E-me-gir, nijada xwe jî wek Sag-gi-ga, dinavand, ew jî tê wateya ‘kesên xwedî seriyên reş’. Gotina Somer ji navandina Babiliyan ji başûr Mezopotamiyê (Shumerum) re hatiye dariştin. Zimanê Someriyan ne Samî ye, an jî ta roja îro têkelî tu zimanên din e -bi kêmasî ji hêla rêzimanî û bastûrî ve- ji bilî çend gotinên ku di hin zimanên nûjen de tên dîtin, wek nejar (dartiraş) kursî, û wek paşdaçeka datîv di Kurdî de (re), ev jî girov e ku Somerî ne wek hin xelekên derzanist dibêjin, teqez ji ser rûyê zemîn hatine birandin! Girîmana herî xurt  ew e ku piştî serweriya Someriyan têk çû, Somerî di nav gelên ew dagir kirine de heliyane, lê belê bandora çanda wan berbiçav e, ango ew ji hêla ramyarî ve heliyane lê ji hêla şaristanî ve demek dirêj di nav gelên din de berdewam kirine û bandoreke xurt li ser hin civakan ta roja îro hîştine.

Someriyan bi sedan efsane û destanên, ku îro bûne giroveke zîrekiya mirovantiyê bi giştî û Someriyan bi taybetî, ji nifşên paşerojê re hîştin. Di van efsane û destanan de mirov hemû quncikên ku însan dixwaze têbigihêje dibîne, ji mirinê bigir heya pergala avabûna gerdûnê...

Yek ji efsaneyên navdar û miştî wêje û bîrnasî, efsaneya mirina damezrînerê bineçeya (soleleta) sêyemîn ya Urê, Urnamu ye. Ji vê serdemê re, ku sitêrka Urnamu tê de birûsî, serdema vejînbûna Someriyan jî tê gotin.

Piştî dused sal ku serperştiya Someriyan tê de ketibû bin siya dagîrkeriya Akadiyan û piştre ya Gûtiyan, mîrekî Somerî bi navê Utu-Khingal li bajarê Uruk serê xwe dora sala 2120an B.Z li dijî Gûtiyan hilda û welatê Someriyan li başûrê Îraqa îron rizgar kir. Piştî hin peresînên siyasî, serleşkerekî Utu-Khingal bi navê Urnamu li bajarê Ur serê xwe li dijî salarê xwe hilda û serdemek nû li tevahiya Meyopotamiya dest pê kir. Di serdema desthilatdariya Urnamu de(2013-2095) ne tenê ramyarî, lê hemû biwarên jiyanê li Meyopotamiya ji nû ve pêş ketin û serbilindiya Someriyan vegerî demên berê. Urnamu bi dehan xebat û avahiyên nemir peyda dikirin, li rex ku bû yek ji mezintirîn kesayetiyên Someriyan di serdema bineçeya sêyemîn de. Hêjayî gotinê ye ku yekemîn zagona birêkûpêk li cîhanê ji aliyê Urnamu - ne Hammurabî ve wek ku tê bawerkirin - hatiye berhevkirin û weşandin.

Wek nîşan ji mezinbûn û jêhatîbûna Urnamu re, piştî ku mir tu kesî nikarîbû valahiya ku mirina wî hîştibû dagirta, wisa jî tevahiya împaratoriya Someriyan piştî heştdeh salan ji desthilatdariya Urnamu têkçû.

Ji ber ku mirina Urnamu hem nûşkev û hem jî ziyaneke mezin bû, hemû miletê Somerî rondik li ser barandin û efsaneya herî nemir sebaret bi mirina wî li ser kilaveyên kîlî hat nivîsandin.

Efsaneya mirina Urnamu û daketina wî ya zêrzemîn, salixa mirina Urnamu û bûyerên ku vê re û piştre derketine holê bi zimanekî felsefî û wêjeyî dide. Gotinên zimanê hatiye bikaranîn û hûnandina wêjeyî destnîşan dikin çiqas hingê çand di askeke payebilind de bû, û çiqas nivîskarê efsaneyê ji paşeyê xwe û ji welatê xwe hez dikir!

Efsane bi basîn û lomeyan dest pê dike. Tevî ku Urnamu pir perestgeh û avahî ji xwedawendan re ava kiribûn jî, lê van xwedawendan dîsa zînat û neheqî li wî kir! Ew di kêlîkek derwext de mir û bêyî xwedawend li ser qencî û rajeyên wî bisekinin, dawî li jiyana wî anî. Vê helwesta xwedawendan hîşt nivîskarê efsaneyê têkeve nav îz û gumanan ku xwedawend ne dadwer in, ev wêne jî diyardeyeke nû di civaka Someriyan de derpêş dike, çimkî anşans e ku ew civakek oldar û ji hêla têgîna olî ve paşverû bû. Piştre efsane rê-ûresmên binaxkirina Urnamu nîgar dike, bi şêweyekî ku hemî dab û nêrîtên olî ku li Somer peyda bûn raber dibin.

Heft xêzên destpêkê ji efsaneyê, heyama erjengî û sawa ku bi mirina Urnamu re derketibûn holê tîne ziman.[1]

Hemî  zemîn mat û segeşte ma. Qonaq û avahî hatin hilweşandin, baredoxeke tirs û sawê li nav xwediyên seriyên reş belav bû. Şivanê dilsoz mir, Orîm hîşt şivanê dilsoz bimire...

Li gorî xêzên 8-16 ji efsaneyê ev betara ku bi ser ser Somer de hatiye, sedema guhartina çarenûsa Urnamu ji hêla An û Anlîl ve ye, li raberî helwesta van herdu xwedawendan, xwedawendên jî din wek Nînax, Ankî, Nana û Utu nikarîbûn tiştekî ji bilî girî û lorandinê bikin.

Ji ber ku An gotinên xwe yên pesert yekcar guhartibûn, ew bûbû kesekî vala û xaponek. Anlîl bext û çarenûsa ku bi xwe nivîsandibû guhart. Nînax dest bi nalîn û lorandinê kir, deriyên mezin î bajarê Êrîdû hat girtin. An û Utu li ezman xuya nebûn, tav miştî êş û xemgînî bû...

Xêzên 17-30 ji efsaneyê li ser hişkahî û xelaya bi mirina Urnamu re li Ur derket holê, disekinin.

Ji ber çarenûsa kirêt ku ji bo Urnamu jatibû biryarkirin, şivanê rasteqîn hat kuştin, xelk û giya kes nema radize, hemî rojên xwe di lorandinêde de ji bo şivanê dilsoz, ku dîl e derbas dikirin. Col û xendekên avdanê bi mîl û heriyê hatin xetimandin. Dexil û tene nema zîl didin, xak ji tovan ve hat hilkirin, zeviyên çandî wenda bûn, çêl bizir bûn...

Piştî salixandina rewş û dareta Ur di pey mirina Urnamu re, xêzên 31-42 li ser nîr û sedemên mirina wî disekinin, lê mixabin ne bi teşeyekî penî û diyar. Digel vê yekî jî, ji nav xêzan dixuye ku Urnamu di şerekî dijwar de birîndar bûye û piştre miriye û berve goristana Ur hatiye nihartin.

Şivanê perest, di şer û pevçûneke dijwar de... padîşahê Somer... salar, padîşah bêmar ket... hat kilkirin. Şivanê rasteqîn, şûrê Somer î gewre, Urnamu padîşahê gewre yî zemîn, berve Ur ket ser milan, hate nihartin...

Efsane di xêzên 43-51an de li ser karwana darbesta Urnamu radiweste, çawa ku li seraya wî tê danîn bo hevmal û xweşdiviyên wî cara dawîn lê bimeyizînin.

Seriyê mezin li seraya xwe hat danîn, Urnamuyê hezkirî ji hêla xwedan û leşkerên xwe ve serî hilneda...salar di hêminiyeke tekûz de dirêjkirî ye, hemî li tenişt wî rawestîne...bêdeng, rûşikestî... bedbîn û dilşikestî... bermala wek bayê başûr têkçûyî, pêrgî wî bû... li teniştê ramedî...

Di xêzên 63-72an de, efsane li ser geşta karwana darbest berve jêrzemîn disekine. Ew sawîr dike ku darbest li ser kelekekî ye, ku dinuqume û parepar dibe.

Nînson bi hemî nazdarî û bijîna xwe li rex wî ye, rondikên wî tevle ronkên kesên ligel wî diçin dibin. Kelek nuqumî warekî nediyar... gamêş ligel wî bûn...

Piştî ku Urnamu bi galîska xwe digihîne jêrzemîn, ew dest bi pêşkêşkirina diyariyan ji heft xwedawendên jêrzemîn re dike. Ew hejmarek mezin ji gamêş û berxan serjê dike û sifreyeke mezin ji bo wan radixe. Ev tişt di xêzên 73-82an de tê nimandin.

Galîsk nixumandî gihîşt wir...ew bi werîseke mukum girêdayî bû... Padîşahê min diyarî ji xwdawendên jêrzemîn re pêşkêş kirin... wî pir berx û gamêş serjê kirin... xwedawend li ser maseyeke mezin rûniştin...

Piştî kutabûna xwarinê, Urnamu ji her xwedawendekî jêrzemîn re diyariyeke guncav pêşkêş dike. Xêzên 83-85an.

Padîşahê bijare bi dilê xwe xwedawendên jêrzemîn nas dikirin... diyarî wek qurban ji wan re raber kirin...

Di xêzên 86-90 efsane navê Nîrgal ku wek ‘ Enlîlê jêrzemîn’ jî aşnas e, tîne ziman. Urnam Gamêşên zindî, berxên biçûk, hin mîh û çekan û şûşeyekî avê ji çerm jê re pêşkêş dike.

Gamêşên sax, berxên baş, mîhên qelew...çewgan, kevanekî mezin, rext, tîr û kêreke baş kêrtkirî (qîtkirî)... şûşeyekî rengîn...Urnamuyê şivan di qonaqa Nîrgalê jêrzemîn de diyarî pêşkêş kirin...

Piştre Urnamu hin diyariyan ji bo padîşahê jêrzemîn, Gilagamêş pêşkêş dike, herweha ji bo Ereškigal dayîka Nînazo guldandkekê û hin cil û bergên qiraltiyê pêşkêş kirin. Ji bo Dîmozî jî berxek û çewganekî zêrkirî pêşkêş kirin. Ji bo Namtar jî, ku biryara çarenûsan dide hin cilên bijare, gustîlek û kelekek kirin diyarî.

Di xêzên 144-193 an de, efsane ji nû ve vedigere ser kul, xemgînî û lorandina xelkê li ser wendabûna Urnamu, ku kiryarên nemir ji gelê xwe re pêşkêş kiribûn. Efsane her wiha têborîna xwedawendên, ku Urnamu bi sedan raje û xizmet ji wan kiribûn dinimîne! Lê xêzên 194-210an tîşkên hêviyê ku ji nûşka ve li nik Urnamu peyda dibin raber dike, çimkî ne hemû xwedawend, wek ku Urnamu girîman dikir di wî diborin; çawa ku Inanna ji zînat û neheqiya li Urnamu bûbû hay dibe... lê mixabin kilaveyên kîlî ku destan li ser hatibû nivîsandin di wir şikestî ne, ji lewre em nikarin çarenûsa Urnamu piştî ku Inanna pişgiriya xwe jê re dabû xuyakirin bizanin!

Ji xwedan û salixandina kitekitên efsaneyê mirov dikare firehî û adaniya pindara mirovê Somrî bibîne, her wiha sexbêrî û ramîna mirov bi mijarên girêdayî jiyan, mirin, jêrzemîn û baweriya wî pir di vê efsaneyê de pir balkêş in! Li dawiyê çiqas bi kurtî be jî, ez dixwazim vê mijarê di hin quncikên wê de beramber têgînên mirovê kurd bikim, bo wek girov derkeve pêşberî xwendevanan ku mirov Somerî sêser nebûye, lê çanada xwe bi gelên derdorê re parve kiriye û nemaze gelê Kurd... Bi baweriya min girovên reseniya gelan di nêrît û gerdîşên ku bi wan re ji nifşekî derbasî nifşekî dibin in. Reng e hinek bêjin ku ne tenê kurd, lê pir gelên din jî dikarin nêrîtên Someriyan werbigirin, lê gelo ta roja îro kîjan gel li rojhilata navîn ji bilî Kurdan girêdayî mijarên ku somerî ji hingê ve li ser rawestîbûn, nemaze mijarên girêdayî lome û kalînan ji xwedê, ku ta roja îro, heke werin ser ziman, dibin mijara lêdan û kuştinê di nav civakên wek Ereb, Tirk û Faris de...

Di destana Siyamend û Xecê de, Siyamend kevanê xwe radike û berê xwe dide sin û lûtekiyên çiyan ku li konê felekê bigere û heyf û tola dildaran jê vede, dildarên ku her û her ji bêbextiya vî konî nagihînin bext û mirazên xwe. Gelo heke mirov sexbêr bibe, dê nizabine konê felekê çi ye, ma ew ne tac û memleketa xwedê bi xwe ye? Helwesta Siyamend heke bi helwesta Gilgamêş were bemarberkirin, em dibîn helwesta wî li dijî xwedê hêj tundtir e, ew bi heter diçe şerê xwedê ku şerê konê felekê bike û heyfa dê, bav û camêrên xelkê hilîne, berevajî Gilgamê ku diçe xelasiya kesayetiya xwe bike, ango giyayê hermanê ji bo xwe bîne... Heke ev helwest li gorî serdema nûjen jî bi helwesta netewyên derdorî Kurdan re were birawerdekirin, xuya ye helwesta van neteweyan ji xwedê berve serîtewandinê diçe, li raber helwesta Kurdan hêj tundtir dibe, ango mijarên girêdayê rexneya xwedê di nav Kurdan de her ku diçe firehtir û piraltir dibin...

Di sitrana Zeynebê de jî em rastî vî motîfî di gotinên Elî Tico te tên, çaxa ku negihîştina bextê dildar bi Zeynebê re dispêre dexesiya xwedê. Gelo ev ne heman mebesta nivîskarê destana mirina Urnamu ye, çaxa ku lome û kalînan ji xwedawenadan dike, gelo xwedawend jî ji mezinbûn û serkeftina Urnamu nedidexisîn? Ev in şopên derbasbûna bandora çanda Someriyan, gelo miletekî din vê gotinê di sitranên xwe de bêje çi dê bi serê dengbêj were?

Ev in pelên dîroka gelê me, ku dijmin her û her bizav dike wan veşêre an jî bispêre xwe. Ev in rastiyên ku Îran, Îraq, Tirkiyê û Sûriyê bizav dikin ku ji serê gelê Kurd bavêjin û çanda xwe ya qelp bisepînin. Gelo ji bo çi zimanê kurdî tê qedexekirin, gundên Kurdan ji bo çi tên şewitandin, zimanên dagîrkeran çima bi darê zorê li nav kurdan tên belavkirin? Çima komkirin û parastina folklor û zargotina gelê Kurd ji bo dijmin cihê saw û tirsê ye...

Bern

30.01.2009

çapkirin