A. BAL / 17.02.2008

 

BAV DAYIKA HELBESTA CHAN YA KURDISTAN K YE?

 

 

Li chan li p bav helbest, helbest (ir) i ye? Ez dixwazim w bidim diyar kirin. Di droka wjeya chan de, bi teybet wje be w y helbest mijarek awerte heses girng e. Li din navbeyn du emn mezin (Ferat Dcle) erda ku bi nav Mezopotamya tye bi nav kirin, ciy wje helbesta chan ya cara yekem l hatiye afirandine. Li ser tabletn Smeran, di dema Bablon Akadan vir de wjeya v navey, ehrstaniya chan ronah dike. L ehristaniya Misir ya naveya Anatoliy j gelek kevn e. Ew kevnariya chan heya ehristaniya Emerkaya Baur nkay die. L di aliy destpka helbest de b guman ya ji aliy wjevann chan ve tye pejirandin wjeya antk ya Yewnaniyan e.

Li chan heya roja ro tarfek helbest mrov hem li ser bibin yek nn e. Di ferhengan de tarfa helbest usa hatiye kirin: Gotina aretn dewlemend bi bjeyn (kelme) rtm li hevanna dengn xweik neqilkirin re helbest tye gotin.

Li gor dtina min helbest, hesta tewaw nebye. Bi pnivs hest li ser kaxizan rz kirin j rebeleka (musfetteya) zeftkirina helbest e. Ji bo v ye, ku li chan tarfek helbest herkes li ser wekhev bin nn e.

Helbestvanek bi yek car re dikane helbesta xwe binivsine. L her cara dixwne rzikan de guhartinan dike. Ew nvakirina di naveroka helbest de bdaw ye. Helbestvan heya dest bi helbestek n kirye, ew di helbesta xwe de  guhartinn xwe her n ve dike serast dike. Pir caran hin helbestvan ew guhartininn di helbestn xwe de pk tnin endek salan de tewaw dikin. Ji bo v ye, ku di nav civatan de helbest wek hestn proz helbestvan j, kesn hja xoewst tne pejirandin...

Wek hin kes difikirin, bes helbest ji xeyalan pk nehatine. Bi kurtah helbest (ir) yan xeyal! Xeyal j, t w watey ku baweriya b bingeh, ramana bes di mej de dimne di v baweriy de tgnn (kavram, mefhum) nedtbar (mucerret, soyut, abstrakt, nanrbaran). Bi gotinek din tgnn ne rast, tgnn derew!.. Ti (tu) bingeha van gotininan dr nzk bi tarifa di derheq helbest de dibe nn e. Mirov dikane di deheq helbest de pir titan bje, l nikane bje ku helbest, derew e! Ji bo v ye, ku min helbest bi hestn tewaw neby tarf kir. Heke li p min tarfek usa by be, min j, bila ew tarfa ber by carek din dubare kiribe. Rspiyan b wate ne gotine Kes dibje min titek n got, ew kesa gotina her ber by carek din nve dike!

Gelo pirsa me ew e, ku bav dayka helbesta chan ma k ne? Gengeiya di derheq tarfa helbest de hey, ji bo bav helbesta chan nn e. Hem drokzan wjevan bav helbesta chan helbestvan hozan nemir Homer dipejrin (qebul dikin). Ew li p zayn di qirna 8 an de li zmr hatiye din li wir jiyaye. Homer bi destann xwe yn bi navn lyada (las) Odse (Odyssee) tye nasn. Di navbeyna nivsandina van destanan de heya ro ewqas sal borne. L heya roja ro wan destanan ji qmeta xwe titek j wenda nekirine di wjeya chan de ro j wek mnak tn nan dayn.

Gelo ew qmet mezinahiya van berheman ji ku tye? Ez dixwazim hinek li ser v mijar rawestim. Ciy cewhera anda kevnar (klask) ya Helen (Yewnan), yonya ye. yonya ro bi nav Anatoliy tye bi nav kirin. Dsa li yonyay 2600 sal ber bav roka helbesta fabl mijara pkenokiyn ro bi zimann hem chan tn gotin xwedan wan Ezop (Aisopos) li Bandirmay jiya ye. La Fontain Fransizan mijara rok helbestn xwe yn bi naveroka fabl de, ew di bin bandora (tesra) Ezop de maye. Ji van naverokan helbestvann Kurd j pelseya (nesb) xwe girtine gelek helbestn bi mijara fabl nivsandine.

Li ser bav helbesta chan wek her wjevan, wjevann Kurd j hemfikir in. L dema em ji xwe bipirsin bjin Bav helbesta Kurd k ye? Li ser v babet ez dibjim, pwst e, ku hn em pir bifikirin! Di aliy din de, em niha li ser bav helbesta Kurd ya njen hemdem j, em nikanin hem bibin yek. L dema ar-pnc nav li peyhev bne nivsn j, ez bawerim gelek kes li ser ew navan j nabin yek. L mirov bi hsan dikane bje gelek helbestvann Kurd yn hemdem njen hja hene. Bi wana netewa Kurd gelek serbilind e!..

Di saln 1975 an vir de min dest bi lkolna helbest helbestvann Kurd kir. Ji bo min ne Baur, ne Rojhilat ne j Baur Pik ba ne diyar b. Dema mirov b agah be, ji xwe difikire titek nn e! Di Bakur welat de j b dengiya helbestvann Kurd mirov gelek acz dikir. Ez di xortaniya xwe de hn by bm, ku Welatek bindest be ew welat bindest j helbestvann xwe ne qrin, ew welata wek zarokn sw may ye!.. Nezaniya min ya li ser wje helbestvann Kurd btir ez ber bi herma Soran Goran birim. Pa herma Behdnan ez ber bi rojhilat heya Kirmenah birim. Dema Baur Pik min dt nas, gotina ar Kurd y bi esl xwe Kurd ku bi ziman Osman nivs b, ew helbestvan Neb hat bra min. W bi ziman Osman bi Kurdiya ro digot: Ew masiyn ku di nav behr de ne, l ew ji hebna behr b agah ne! digot.

Lkolna min rastiyek an piya min. Ew rastiya j dewlemendiya and hunera Kurd ya b dewlet awa bye ku ewqas sal bi ser xwe jiya ye?.. Min di nav gencineyek usa de kar xwe dikir. L min dt ku ew gencneya b serber e. Dema lkolna li naveya Silmaniy min dikir, mn dt ku bes li bajar Silmaniy 300 helbestvan jiya ne. Ji wana gelek j bi nav deng bn. Dema min piraniya helbestvann Silmaniy behs dikir, helbestvann ji herma Behdnan ji min re gotin: Hlna helbesta Kurd naveya Behdnan e.

Dewlemendiya and hunera  Kurdistan bi jimartinan mirov nikane bne zimn. Li baur Pik jimara helbestvann Kurd ji pern din ne hindiktir e. Helbestvan, kesn ku neteweya j tn, yn ku hestn xwe berz bala ne. Ji bo welatek bindest kesn hestn xwe yn netew l nemayn, ew kesna kesn ji rastiya xwe drketine mirine!..

Di nav helbestvanan de kesn b sedem hevdu rexne dikin j ne km in. Bi baweriya min qas hezar helbestvann Kurd yn kevn bi yn ro di nav me de dijn ve jiyan e. Heya nvy sedsala bstan di nav Kurdan de kesn xwendin dinivsandin dizann gelek hindik bn. Ewn dizann j piraniya wana bi zimann dagirkeran dixwendin dinivsandin. Di rewek usa de wjeyek netew bi roman, ano, rok bi helbest elbet p de nae!.. Di tevliheviyek usa de bav helbesta Kurd tayn kirin j zor e. Ji mirov bipirsin bjin res arn Kurd k ye? Bersiva pirsek usa dayn li gor kesan tye guhartin bersivek, bersivek din nagire.

Di dema ro em tde dijn de helbestvan/a Kurd ya/y her mezin k ye? bye pirsin, bersivek eren dayn pir zor e! Ji bo xwendevanan dema bav helbesta Kurd k ye ew bi nav bte bi nav kirin, ez dikanim bersivek usa bidim: Bav helbesta Kurd Antolojiya Helbesta Kurd ye?..Bel, bel di antolojiya helbestvann Kurd ya sedsala daw de bi sedan nav helbestn helbestvann Kurd t de hene. Di nav wan de yek serok helbestvanan e. Gelo, ew k be? Di v sedsal em t de dijn de nebe, di sedsala piya me de gel Kurd y w/w nav tesbt bike.

Di v derbar de ez dixwazim mnakek balk bidim. Helbestvann Kurd pir caran nav xwe y rast li bin helbesta xwe nanivsnin. Ji tirsa dagirkeran bi mahlas xwe bi nav dikin. Rojek min ji mamostek Kurd teqewut by pirs. Ew mamoste bi wnevaniya xwe j navdar b. Ez helbestvanek bi mahlasa xwe tye nasin digerim min navnana w heya niha nedt!.. Ji min re got, ew ji xelk kder ye? Min j re got, belku xelk Dersim be! Mahlasa xwe j ew e... Ken bersiva min daye min. Gelo, kes tu l digere ez im. Ew mahlasa ji nav gund min tye. Mamoste bi dest xwe refa pirtkan nan min da got: Ew 13 dwann helbestan destnivsn min in. Ji wana heya ro yek bil apnebye! Wergern min ji zimann beyan ji bo Kurd j gelek in. L qet yek j ap nebye. Ya her ez p xemgn dibim j, ar hezar zdetir wneyn min kir hene. Saln min ji hefty derbas dibin. Ciyek ez wana diyar bikim ji bo duweroja anda me bne parastin bil nn e. Li welatn beyan emr me bor, l em bi hesreta welat xwe li dervay dimnin dijn!..

Dwann helbestvann Kurd wenda by, yn bi dest neyaran hatin ewitandin, an j yn wek berhemn mamoste di refan de dirizin, wenda bibin jimara wan ji yn ap by, hey ne kmtir in!..

Ji bo v j, di nirxandina helbesvann Kurd de min ji wana yek ji y/ya din bilindtir nekir. Bi destpka nav alfabetk min, ewna li duhev rz kirin. Min ewna hem wekhev hja girtin ewna bi helbestn wan pk xwendevanan kirin. Bila xwendevan binirxnin qmeta wan bidin wana.
Ya rast ew e, ku rewa Kurdan ya ro ji ya bor tir e. L dsa j helbestvan romanivsarn Kurd ne zde ne. Ji berhemn nivskarn Kurd ji wana endan berhemn xwe hatin wergerandine zimann beyan? end helbestvann me bi helbestn xwe navnetew bne? Ya her mezin bi profesiyonel nivskariya Kurd hn pk nehatiye. Ji bo ku berhemn nivskarn Kurd diafirnin p wana, keda wan tr wan nake nikanin bi hatina pern wan zik xwe trbikin. Ewna near dibin bixebitin revra j binivsnin. Nivsandin unda v car nikanin berhemn xwe biwenin!.. Dema berhem hatin weandin j bazara pirtkan wek bazara welatn sermayedar bi kar naye pirtk nayen firotin!.. Asteng bi xwe re astengan tnin ew j nivskar helbestvann hey dixeniqnin. Pir helbestvann Kurd hene ku ji wana piran j, ji endek dwann xwe yek j bil apnekirine...

Welat Kurdan sedsalan vir de di bin talana dagirkeran de b. Niha j dagirkeran ji xwe re ryek din j peyda kirine. eteyn dewletn dagirker pasaportan dikin didin dest Kurdan ji mwetrepolan derdixnin dinin welatn chan. aryek (25 sal) sedsale ku Kurd v car byne penabern hem chan. Jimara wan niha de milyon derbas bye.

Pir kes helbestan dinivisnin. Di nav wan de yn ba tn nasn hindik in. L helbestvann serket yn di dev gel de tn bi nav kirin, ewna yn her bi ans bextewar in. Di nav hem gelan de helbestvann nav deng yn nemir hehe. Di nav me Kurdan de j usa ye. Di gotarek ser helbestvann Kurd hat nivisn de helbestvan bi navnekirin nivsek awerte ye. Di ew berhema helbestvann Kurd yn sedsala daw de di hundir ar bergan de qas ssed helbestvan hatine komserhevdu kirin. Ji wana hinek bi nav kirin yn din brkirin bi zann min nexwest ez bikevim w aitiye. L rexnevann li ser wan binivsnin wana bi nav bikin pir in. Min ew kara ji wan re ht...

Wek di nav pir peyan (meslek) de hey, hin helbestvan j hevdu ba naecibnin ba napejrin. Hin helbestvan bi helbestn hev, hev du nizm dikin. Ez dixwazim du helbestvann bi esle xwe Kurd bn, l bi ziman beyan helbestn xwe nivsandine wana dixwazim mnak bidim. Rast j di dema wan de li Bakur welat Kurd qedexe b. Di wan salan de nivsek Kurd dtin ne mimkun b. Her du helbestvan j ro di nav me de nn in, l nav deng wan maye. Ahmed Arf bi esl xwe Amed ye. Enwer Goke j, ji Erzincan ye. Xortaniya xwe di saln 1940 de li zanngeha Enqer de derbas kirine hevra dibin rheval. Bes di rhevaliya wan de zndan, tda kence ji wan re dibe jiyanek hawbe. Pa riya wan ji hevdu drdikeve bi hevdu re j qise nakin...

Rojek ji rojan rojnemevan ji Enwer Goke dipirsin dibjin Ehmed Arf bi pirtka xwe ya helbestan ya bi nav Ji hesreta Te Min Pranga Kevnkirin apa dehan ji n ve weandin. Li ser Ahmed Arf helbestn w tu i difikire, baweriya te di derheq w de ya hey i ye?.. Enwer Goke hers dikefe dibje Ma Ehmed Arf j helbestvan e? Ew helbestn min didize ji xwe re hin titan zde dike. Ez ji bo helbestn w ma i ji wer e bjim?!..

Gotinn ne ak z diin ciy xwe. Dema ew pirsn li jor by bi bersiva wan ve ji Ahmed Arf dipirsin. Ew dtina xwe usa diyar dike. Enwer madem usa dibje, bila usa be! Ez bi helbestn w ewqas tm nasn, bila ew j bi helbestn xwe duqat ji min btir bye nasn!..

Ew her du helbestvan bi oregeriya xwe dema di saln 1960 li zanngeha Enqer min dixwend ew ba dihatin nasn berhemn wan di dev hem oregeran de bn. Her du j helbestvann mezin bn. Ewna ji aliy mirovn welatparz ve dihatin xwendin dihatin parastin. L i mixabin, wana hevdu nadipejirandin bi helbesvaniya hev behecok bn.

Di ser mirina wan re pir sal derbas bn. Enwer Goke j hat xwendin. L hd hd pirtkn w di refn toz de dimnin. Bes Ahmed Arf bi yek berhema xwe ya heya ro 60 car nve ap by tye nasn. Ew berhem wek ro hatiye nivsin ji nve rojane tye xwendin. Ez dibjim helbestvan ew rewa ye. Di dil mirovan de, bi hesta mrovan xwe nvekirin, mezinahiya helbestvan dide xuyakirin. Bi dar zor tukes nabe helbestvan mezin. Ez bawernakim, ku helbestvann mezin ji xwe re bjin Ez helbestvan mezin im! L hin kesn xwe dikin ciy helbestvan mezin j heke hun bibnin xwe dudil nekin! Di helbestvaniya her berz gewre de xweperest quret tde nn e. Bi gotina daw helbestvan fdayiy netewa xwe ye!.. Yn ew hesta t de hey yn helbestan bi wan hestan dinivisnin hem helbestvann hja ne...

 

 

 

 

 

apkirin

copyright 2002-2008 info@pen-kurd.org