CIY CIGERXWN
DI WJEYA KURD DE
(1903 - 1984)
A. Bal
 
sal salvegera yn serheqiya Seyda Cigerxwn ya 22 wemn e. Ciy W di nav helbestvann Kurd de gelek mezin e. Bi nivsandina her cureyn wje t nasn ji bo v sedem j ciy Cigerxwn di wjeya Kurd de pir grng e. L dema mirov li ser wjeya Kurd rawiste, ew bi karbarn xwe di sedsala 20 an de xizmet w kirye bi berhemn xwe yn giranbiha wjeya Kurd xemilandiye.
Li gor nivsn drok y di dest me de hey, nivsn wjeya Kurd, li p sa di sedsala heftan de destpdikin heya roja ro tn. Dema mirov bala xwe pde, ew tarxa j ne km e. L em dizanin, ku dirok wjey Kurd li gor destann Kurd yn bi devk di nav gel Kurdistan de hey nan dide ku ew hn j kevntir e.
Di berhema drok ya droknivskar Yewnan Ksenofon de bi nav "Anabasis" an j bi nav xwe y din "nde Vgerna Deh Hezaran" de li ser Kurdan agahiyn drok hene. Li ser erda Kurdistan ern di drok de byn, bajar gundn Kurdistan xerab kirine, berhem destnivsn drok piraniya wan hatin ewitandine ji wana gelek j wenda byne. Wje, sinet sinetkar dema di bin swana dewletk de bin, batirn berhem sinet xwe pda dibin, berhemn giranbuha j diafirnin. i mixabin drok de hin caran em qet rast tu berhemn Kurd yn nivsk girng nayen. Hin caran di bin baskn mrn Kurd, ku bi wje sinet re mijul dibin, sinetkar hatine parastin alkar hatiye kirin. Gelek berhemn ro di dest me de may j, di dema mrn Kurd yn wejeperwer de hatine nivsin. Di droka Kurdistan de cara yekem di sala 1639 an de bi Peymana Qasri rn Kurdistan hate dabekirin. Kurdistana Rojhilat kete bin dest Farisan, ya Rojava, Bakr Bar j hem ket bin qontrola Osmaniyan. Paytext Osmaniyan Stenbol b navenda and hevttina rewenbrn Kurdistan. Ew hevdtna dibe bingeha Kurdewat netewetiya Kurd ya hemdem. Rewenbrn Kurd di dema Osmaniyan ya daw de, dtn zanna xwe li ser welatn Ewrpa wjeya wana pda birin. Wjeya Kurd di v dem de tova xwe ya netew n avt. Her iqas bi ferm dewlet r neda be j, bi diz hincaran j bi serldanan kovar, pirtk, rojname, gotarn Kurd hatin weandin.                                                                                                 
Di er chan y yekemnde dema dewleta Elman wendakir, pitgir alkar wan dewleta Osman j wendakir ber bi rxandin . Paytext Osmaniyan Stenbol ji aliy dewletn Rojava ve hate ixalkirin. Di v dem de rxistinn Kurd yn welatparz mavn xwe yn netew xwed derdiketin welatek aza j di doza wan de heb. Dewleta Osmaniyan xil nde, Komara Tirkiy sazb. Ew karn netew di dema Osmaniyan de destpkir j hatin qedexekirin. Kurdn ji Kurdistana Bar di nav snorn dewleta n ya Iraq de man. Rewenbrn Kurdistana Bakr piraniya wan hatin kutin, yn mayn j avtin zindanan, ji wana hinekan j xwe avtin binxet, n Suriy. W dem Komara Suriy ya n sazby di bin qontrola Fransizan de b. Her iqas serbestiyek rasteqn ji bo Kurdan nn be j, di war apemen de derfetn bik di dest Kurdan de hebn. Li Iraq j ew derfetn hey, Kurdan j parmend digirtin. Ew mercn hey ji bo wjeyek hemdem ne bes bn. Ji bo v j di navbeyna sedsala daw de wjeya Kurd derbn mezin girtin. Di nav tnebyn wrankirinek hov de be j, di v dem de hm wjeya Kurd njen j hate avtin. Bingeha Alfabeya Kurd bi tpen Latn di sala 1930 de ji aliy Celadet Bedrxan ve hate dann. orea li Welatn Sovyet by bi tipn Kril, ji xwendin nivsandina Kurd re, r vekir. Di saln 1930 nda bingeha Kurdolojiya njen hate avtin. Kongra Kurdolojiy ya yekemn b. Van guhartinn n, bi xwe re ronansasa Kurd dema ronahiya Kurd j an. L bel mercn neyn, bila alkariya dewletek li alk be, dewletn Kurdistan di nav xwe de dabekirin ji ew ronesans dema ronahiya Kurdan re gelek asteng derxistin. ro j hn Kurd neghitine mafn xwe yn netew demoqratik. orea hemdem ya sedsala daw, ya ku ewqa xwe avt ser Kurdan, ew di dema me rojane de hd hd dimee, ber bi armanca xwe die. Seyda Cigerxwn emr xwe di ew sedsala girn de borandiye. Bi gotinek din Ew, droka sedsala me b.
Di zarokatiya xwe de, di nav civatek padamay, bi zagon motfn kevn, bi perwerdeya ol hn ser v de j, b bav b dayk Ew mezin by b. Bi gotina xwe " Min 1924 an de dest bi nivsandina helbestan kir." dibje. Ew sala dibe sala Wn ya tev wjeya Kurd by. Ew berdewam dike dibje: " Ew sala b sala min ya nitmanperwer. Li p v sal helbestn min nivsandi de, giran li ser xwestekn netew nitmanperwer bn. Di navbeyn 1945-1946 an de di helbestn min de giran derbas ramana oreger nayet (sinif) b."
Ew di saln 1930 nde hd dikeve nav wjevann Kurdistan. Ew bi hevaln xwe yn w dem bi hevd re kar dikirin, di wjeya Kurd ya njen de deriyek n j vekirin. Ji wana Celadet Bedrxan, Kamuran Bedrxan, Osman Sebr, Qedr - Can, Nuredn Zaza, Cigerxwn yn din karn wan tcaran naye brkirin. Ji wana her yek teybet ciy xwe pir mezin e. Yek nikare ku ciy yek din bigir e. L bel di drok wjey Kurd de ciy Cigerxwn bi berhemn w afirandin tcaran qet naye brkirin. Dema mirov behsa wjey kir, bes wje ten bi helbestan pk naye. Di wjey de pexan, roman, rok, ano, drok, biyograf, lkoln folklor j heye.
Cigerxwn bi hem tewrn wjey berhem avirandine, ku jimara wana gelek in. Di nav ew tewrn wjey de, aliy Wn  y helbestvan ji aliyn W yn din pdatir e. L mirov nikare wana ji hev cda bigire. Ew aliyn W, yek yek din temam dikin. Mamhostet, zimannas, drokvan, lkolnr, siyasetmedar rewenbriya W, Cigerxwn nemir anb hol.Ji zarokan re hevalek pir qenc b. Ciy W, di wekheviya navbeyn mr jinan de, di nav perwedevann Kurd yn ku cara yekemn xwendin qz xortan di dibistanek de, bi hevre pkann de b. Di despk de heya roja daw ew endam rxirabek Kurd b. L xwe ji rxirabn din cda naddt. Xwe nzk her Kurd welatparz didt. Ji bo v j, ji aliy her Kurd ve dihat hezkirin j re xurmetek mezin dihat nandayn. Wn yekt serxwebna Kurdan dixwest. Ew xwesteka W, xwesteka dil her Kurd b.  
Dema Kovara Hawar li am dest bi veandina xwe kir, welatparzn Kurd j li dor pa xwe kom kir. Ji wan kesan yek j Cigerxwn b. Mercn din byern li ser xaka Kurdistan byn heya nviy sedsala bstan r nedaye, ku wjeyek Kurd bi ziman nivsandin pda bie. Di aliy din de wjeya devk ya ku di nav Kurdan de hey, di nav t geln din de nn e. Strann geler, destann mrxasiy, serphatiyn drok yn hezar salan vir de, di nav gel Kurd de her dijn. Ewna bi rya dengbjn Kurd heya roja ro j tn gotin. Dengbjn Kurd bi gotin awazn xwe yn xweik, tova wjeya Kurd bi ava kanya droka Kurdistan avdayne. Di xortaniya xwe de Cigerxwn pir ciyn Kurdistan geriye, ji her hebna Kurdan parmend girtiye. Ji ava bengiya Kurdistan vexwariye, awaza xwe tev awaza dengbjn Kurd kiriye. Dema xwe nasn nda W, ev roj nivsye, nivsye heya ku roja ji nav me barkir y w din. Di saxiya xwe de, bi gotina xwe ya ji min re got de " Wek il pirtkn min ap bibin hene. Derketina min ya dervay welat j, ji bo apkirina wan e."  Ji xeyn van hin berhem nivsn Wn wendabyn j hene. Cigerxwn qas neh dwanan helbest nivisne. Jiwana heyt dwan hatine apkirin.
     
Nav dwann Cigerxwn ew in:
1. Dwana Yekem: Prsk Pt, am, 1945

2. Dwana Duwem: Sewra Azad, am, 1954

3. Dwana Syem: K Me Ez, Byrd, 1973

4.
Dwana aran: Ronak, Stockholm, 1980

5. Dwana Pncan: Zend-Avista, Stockholm, 1981

6. Dwana ean: efeq, Stockholm, 1982

7. Dwana Heftan: Hv, Stockholm, 1983

8. Dwana Heytan: Ait, Stockholm, 1985 
     
Berhemn Cigerxwn yn din apby ew in:
1. Cn Gulper, roka yekem, am, 1948

2. Reoy Dar, iroka duwem, am, 1956

3. Gotinn Piyan, am, 1957

4. Destra Ziman Kurd, Bexda, 1961

5. Ferheng, pere yekem, Bexda, 1962

6. Ferheng, pere duwem, Bexda, 1962

7. Salar Medya, rok, Byrd, 1973

8. Tarxa Kurdistan - I, Stockholm, 1985

9. Tarxa Kurdistan - II, Stockholm, 1987

10. Folklora Kurd, Stockholm, 1988

11. Jnegariya Min, Stockholm, 1995

12. Nivsarek Li Ser Dbaca Ehmed Xan, Stockholm, 1995   
 
Li gor jimara pirtkn W yn apby li jor hat nivsn hin berhemn W yn din apbibin j hene. Ji bo amadekirina ap nav hin pirtkn W yn din ew in:
          
apa Dwana Nehan
Tarxa Kurdistan, bergn 3 4

Folklora Kurd, bergn 2 3

roka Jndariya Min, weku end bergn din, 2 3

Navdar Hozann Kurdistan

erha Dwana Melay Cizr

Hesen Ms, rok hw. yn din
 
Qas Cigerxwn di nav Kurdan de hat nasn, li din nehatiye nasandin. Gelek sedemn v hene. Sedema yekemn wjeyek Kurd li chan bte nasn hn nn e. Sedema dn j Kurd bi dewleta xwe hn di nav dewletn chan de ch negirtine. T kemasiya Cigerxwn di aliy helbestvan de ji Lorca, Paplo Neruda, Bertolt Brecht ji Nazim Hikmet hindiktir nn e. Ji bo nasandina navnetew lkolnn netew karn li ser Cigerxwn by ne bes in. Ji wan karan end mnak:
1.      Di sala 1966 an de Ordxan Cell li Ervan li ser helbestn Cigerxwn bi nav "Poeziya Cigerxwn Bajarvaniy" pirtkek veand.
2.      Di sala 1969 an de aml Esker li Bak doktoreya xwe ya zanist li ser kar barn Cigerxwn bi ziman Rs amade kir.
3.      Belq, Holand hin welatn din di zanngehanda karn doktora.
4.      Di sala 1987 an de li Elmany Dr. Gund Dilberz bi ziman Elman Cigerxwn day nasandin hin helbestn w hatin vergerandine ziman Elman.
5.      ahn Sorekl li Awustraly li bajar Sydney bi ziman nglz li ser jiyan    helbestn w pirtkek weandiye.
6.      Gan Bozaslan li Stenbol bi nav "afaqa Lenn" di sala 1975 an de helbestn Kurd bi wergerandina ziman Tirk bi hevre hatine we?andin.
7.      Di sala 1992 an de li Stenbol kar A. Bal, ku ji heyt dwann Cigerxwn bijarte kir Kurd wergerandina helbestan ya ziman Tirk, du caran li py hevd ap b.
 
Gotarn li ser Cigerxwn di rojname kovarn Ereb, Faris Tirk de hatin weandin j ne km in.

                Navaroka Helbest Ramann Cigerxwn:

Navaroka helbest ramann Cigerxwn pir kr e. Ji bo tghitina helbest berhemn Cigerxwn, Qanat Kurdo di gotara xwe ya pgotina dwana pncan Zend-Avista de wha nivsiye: " Cigerxwn bi berhemn xwe, bi raman tewrn xwe ve wek bahrek b daw ye. Ji bo ketin mirovan nav v bahr naverok w tgtin gelek dijwar e. Ji bo v sedem, ber her tit pwiste, ku mirov niqirvanek her ba be bi zanist j xemiland be, ku j fehm bike. Ez di xwe de v hz tghtiy nabnim." dibje. Dema mirov bala xwe bide Mamhoste Qanat Kurdo, pgotina xwe ya Dwana 5 an de, ku 33 rpel hem bi lkolna dwann Seyda nirxandine pesna Seyda kirye.
Helbestvan gel bindest Seyda Cigerxwn, di bin tesra ku ew gel ji azad mafn xwe yn mirovatiy b par hatiy hitin da ye. Di bin van hestan de xwestek baweriya dil xwe, bi hostetiyek mezin, di helbestn xwe de bi kar tne. Ji bo v j helbestn W wek melod ne. Ew hostetiya bi lrzma bilind, helbestn ku navaroka xwe cda cda wek destanek dirj li py hev hatine rzkirin. Di wjey Kurd de, bi jimara dwann xwe bi navaroka wan, Cigerxwn rekora her bilind j di dest xwe de digire. Ya Wn mezin dike ne piraniy helbestn W ye. Ew bi sinat xwe y oreger bi ramana xwe ya pver va dost karkern chan heval geln bindest b. Ew bi ramann xwe hozanek hemdem lrk e. Ew bi berhem ramann xwe yn hemdem heya bedawiy bij.
 
Di bin van xalan de em dikarin helbestn Cigerxwn rz bikin di navhev de dernin:
               Navaroka helbestn Cigerxwn:
1.      Li ser rewa Kurd Kurdistan hal wan.
2.      Helbestn li ser jiyana zana, hozan helbestvann Kurd.
3.      Helbesten li ser gund, karker zehmetkn Kurdistan chan.
4.      Helbestn naveroka xwe li ser evniy dildariy.
5.      Helbestn li ser mran, ervaniya Kurdan di berxwedanan de.
6.      Helbestn li ser nn Kurd ku di nav civata xwe de hey, wek axa  beg, x pr, birciwaz kaptalst.
7.      Helbestn li ser wekhev, ait, demoqras azadiy.
8.      Helbestn li ser bajarvaniya Kurdan medeniyata wan.
9.      Helbestn naveroka xwe piran li ser navnetewiy, Markszm Lennzm.
10.  Helbestn li ser jiyn, ayn oln di nav Kurdan de netewatiya Kurd.
11.  Helbestn drok yn li ser mrt dewletn Kurdan.
12.  Helbestn li ser fazm pber zulma fazm.
13.  Helbestn rewenbrkirina neteweya Kurd.
14. Helbestn ku naveroka xwe bi gotinn flosofiy heye ji bo huner gotinn veart herwha yn teybet bi jiyana Cigerxwn ve giredayn.
 
Seyda Cigerxwn bi ew berhemn xwe yn giranbuha di nav gel Kurd de y her bij. Kurd iqas bi Cigerxwn xwe bipesinin, ewqas ciy xwe heye. Em carek din W bi bra xwe tnin bejna xwe li berW ditewnin.
 

 

 

apkirin

copyright 2002-2006 info@pen-kurd.org