HELBEST  BANDORA HELBEST LI SER HESTN NETEWEYA KURD I YE?

    (DI JIYANA NETEWAN DE ROLA IR ARTIY)

 
A. Bal


Di nav wjeya din de ji bo i ciy helbest (ir) ewqas girng e? Destpka wjeya din bi toreya helbest xwe dide xya kirin. 
Gotina ir, gotinek ji ziman Ereb tye. Kurd, Tirk  Faris j v gotin bi kar tnin. Di ziman Kurd, di zaravay jrn de li ciy 
ir, gotina helbest bi kar t. Ew gotina derbas hem zaravayn Kurd bye. Gotina helbest di ziman Fransiz de posie, 
di ziman nglzk de j bi nav poem  t nasn.

Di wjey de helbest (ir) ji pexan (nesr) cda ye. Di gotin de helbest, sinet xwe e, ku ew bi bjeyan hevd temam dike 
  bi bjeyan  t xemilandin. Helbest kar hner  marfet ye, ku ew hostat  pispor dixwaze.

Di drok hm gelan de ciy helbest (ir)  helbestvanan (aran) teybeti gelek girng  awarte ye. Di nav civat Kurdan de, hem 
ji aliy civak de, hem j ji aliy rzan (siyas) de tesra helbest ewqas pir e, ku ji bo v sedem helbestvan di rzek proz de t 
pejirandin. Her wha di drok gelek geln kevnar de j ciy helbestvanan sa ye.  Helbesta her kevn li p zayna sa 2000 sal 
de, bi ziman Simr, li ser jiyana Gilgami hatiye nivsn. Byera ew helbesta yekemn li p zayn 3000 sal de derbas bye  
pa j wek destan hatiye neqil kirin. Dsa li p zayn di sedsala 9 an  byera heya sedsala 8 an qewim ji aliy hozan Yewnan 
y bi nav Homeros, di  destana xwe ya bi nav lyada  Odysseia de, mirov rast hestn germ t  di er navbeyn Troja (Troya) 
 Yewnaniyan (Mykene) de by bi ziman helbest hatiye nivsn  tesra xwe heya ro  berdewam dike. Di drok din de er  siyaset 
pir caran bi hevd re hatine girdayn. Di mejy rabird de bi hezaran er (ceng) byne  bi hezaran j qumandar hatin yne!.. 
Ji wana nav pirran hatiye brkirin. L bel arn ku hestn xwe yn germ  nerm, yn li ser qiral  qumandaran tesr kir, ewna 
tcaran nehatine brkirin. Ji wana nav ar Latn Vergilius (Vrjlyus, li p sa, 70-19); ar Solon (li p sa, 640-584) gotinn xwe yn 
civak  rzan bi qefiye  bi rzikan nivsne, mirov di bin tesra xwe de htine. Ew tesra wana kir li ser hestn mirovan heya roja ro j t. 
Ji bo v sedem, ew kesn bi sinet xwe djn her b daw  nemir in. Di nav gel Kurd de j pir helbestvann hja  yn bi nav  deng 
derketine  jiyane. i mixabin welatn bindest  yn ne azad di her al de b deng mayine. Her wha deng arn wan j, li aliy geln 
chan ve ba natiye bhstin. Dema deng ar nizm be, deng ji gel j ba dernakeve!.. Dagirkeran dema Kurdistan di nav xwe de 
dagirkirin, ber her tit xwestin ku deng ar  nivskaran qut bikin. Afirandin  berhemn Kurdan yn kevn ji aliy neyaran ve 
hatin komkirin  hatin ewitandin. ji bo v sedem j arn Kurd demek dr  dirj rol xwe y civak ba ne ann cih  b deng man. 
L ro ne sa ye. Helbestvann Kurd di nav civata Kurd de rolek girng dileyhzin. Di ah, konferans  kombynan de dema gotarvan 
gotina xwe bi helbest destpbike, di nav guhdarvann xwe de coek mezin peyda dike  bala wana dikine ser mijara xwe. Hestn 
netew (milli) batirn bi helbest tn gotin. Di nav welatperwer  oregeran de hestn netew, ramana oreger, di dil helbestvanan de 
bi helbestan dighje merheleya her bilind. 

Li din hem geln hey ji arn xwe re giram kirine  ciyek mezin dayn wana ye. Dema em li drok Yewnaniyan rol aran binrin 
w dem ir  art batirn t fehm kirin. Di drok Yewnaniyan de Platon (Eflatn) ji bo aran gotiye ar: Ew afirdek (kes, exs)  
proz bi balnde (qanat) ye. Li gor Arsto helbest (ir): Ew beek ji sinet teqldan e. Di wjey de helbest bi gotinn xweik tn 
hnandin, bje bi hevd tn spartin  hem rzik bi rk  pk bi hevd tn xemilandin.Wek Platon (Eflatn) li jor got ar bi qanat e  
wek melek e! Ew tarfa proz sirta hozan tesr dike  pwiste ku jiyanak awa ji ar tte xwestin, ew sa kar bike  sa j bijt. Bi 
ser xwe ten serbilind, rmet di sirta helbestvan de dibe fdekariya her mezin. artiya geln bindest ewqas ne hsan e. Hin 
caran jiyan ji wan re wek zindan e, hin caran j berxwedan  tkon e. Di dest helbestvanan de carna helbest kullk in, carna j dibe 
gulle  xener di snga dijminan de!.. T gotin ku welatn helbestvann xwe b deng bin, ew welatna wek zarokn sw ne! Dema 
welatek sw be, gelh w welat bi rmet nikare bijt  li din j tama titek namne...

Mirov dibne ku di nav ben wjey de helbest ciyek xwe teybet heye. Dema rol helbestvann Kurd di nav civata Kurd de i ye? 
V pirs dema mirov ji xwe bipirse bersiv gelek dijwar e! L dsa j di nv sedsala bstan nda  di destpka sedsala bst yekan de, 
helbest  helbestvann Kurd di hestn rzan  civak de rol xwe y netewey lhistne  ro j dilyzin. L mirov dikare ji xwe bipirse? 
Erka li ser mil xwe iqas bi cih anne? Bersiva v sedesed mirov nikar wek hevd dide. Di nav Kurdan de dema byern ne ba 
by, li dij er birakuj, helbestvann Kurd her li dij rawestne  deng xwe her car bilintir  sedemn er  nekokiyan bi tund 
ermezar kirine. Biratiya ro di nav Kurdan de pk hat de tesra helbestvann welatparz tu caran naye brkirin. Di nav hz  
rxistinn Kurd de, helbestvann hey her algirn yekt  bratiya gel xwe ne. Pwist e, ku hem sabin  sa bifikirin, yn alk 
digirin, er dibin ser aliy din, ewna ji rh artiy dr in.Tarf helbest ji aliy pir kesan ve cda cda hatiye tarf kirin. Ji van 
tarfn by yek yek nagire. Wek li jor Eflatn  Arsto brbaweriya xwe li ser helbest  helbestvanan got, ew tarifa bingeha v 
mijar ye. L bingeha tesra hza helbest ji nga, ji xeyal ( mge) t. Dema behsa helbest b, t w watey ku helbest sinat bi 
nga, bi xeyal (bi mgeyan) ramana di zhn de, lihevannn byeran  berbirastiy birina wan e. Bi gotinek dn helbest xeyal  
xewn dtin  herwha!.. Helbest t w watey, ku bi wateya fireh sinat bi nga, bi xeyalan ramana xwe bi kar anne. Ji bo v 
sedem rxnevan Uris V. V. Chkovsk (aykovsk) ji helbest re sa dibje: Helbest ramankirinek teybet ye; yan bi rya nga 
 xeyalan (bi rya mgeyan) brbaweriya xwe pkkirine.Li din di er azad  di er li dij fazm de, tesra helbestvann 
hemdem (njen) ji tesra qumandarn erkirin zdetir e. Di er azad  di er li dij fazm de, li welat spany tesra hestn 
siyas ya Federko Garca Lorca bandorek mezin li ser gel spany kirye. Dsa li welat l li dij fastan rol Paplo Neruda naye 
brkirin. Di dema ronahkirin  zanistiya parzemna Ewrpey de tesra ar Elman Schller (ller) ya Gothe  ya ar Fransa bi 
nav Dante Alghr gelek mezin e. Di hebna gel Kurd de, ji aliy hestn netew de rol Ehmed Xan tu caran naye brkirin. 
Cara yekem s sed sal li pa me, dema bor de, yekit  bratiy gele Kurd xwestin  ew bi dil  can bi hestn germ di helbestn 
xwe de bi kar ann bye nesb Ehmed Xan. Hozan nemir sa bang gel Kurd dike  dibje:

        



        a mame di hkmeta Xwed de 

        Kurmanc di dewleta din de. 

        Aya i wech mane mehrm?

        Blcumle ji bo i bne mehkm?..

                ...



        Eger hebya ji bo me padahek 

        Xwed liyaq bidiya ji bo w tacek 

                                      ... 

        Hevgirtin  yektiya me hebya eger, 

         em hem li pey hevdu bina eger, 

        Rom  Ereb  Ecem hem bi temam 

        Wan hem y ji me re bikira xulam... 

 

Wek tt dtin ku, di jiyan gelan de girngiya helbest  helbestvanan pir mezin e. Bi sedan hozann Kurd heya ro jiyan e, hatin  
yne. Xizmeta wana, dema gel Kurd her hebe ew bi karn xwe her bijn. Hel rol  tesr hozann wek Ehmed Xan j b 
daw ye  qet naye brkirin.

 

                                                                                                                                          

A. BAL

 

 

 

apkirin

copyright 2002-2006 info@pen-kurd.org