A. BALÎ  

KONFÛÇYUS Û ZIMAN

Afirandêrê ”Konfûçyuzmê“ Kung Futzu (Li pêş zayînê 557-479) hatiyê dinê. Kung Futzu li Rojhilat û li Rojhilata Navîn û li Kurdistan di nav Kurdan de bi navê ”Konfûçyus“ têye nasîn. Ew xwedanê baweriyek bê Xwedê ya doktirîna zanista sincê (îlmê ahlakê, tore, etîk) ye.

Konfûçyus jî bi zanîna zanista etîk (tore) wek zanyarê qirna antîk Sokrates, wî pişta xwe çerxî hemî ramanên (fikrên) metafîzîk (derî siruştê, derî fîzîkê) kirye û bes tenê li ser însan (mirov) û mijarên bi însan ve hatin girêdayîn re mijul bûye. Ew bi xwe ne peyamber (pêxember) e. Lê qasî peyamberan tesîra xwe li ser mirovan kirye û baweriya xwe bi wan daye nasandin.

Rojekê li kolanê yek jê dipirse û dibêje:

-Tu çawa dua dike?

Bersiva wî gelek kurt û hêsan e û dibêje:

-Dua min jiyan e!

Dîsa rojek ji rojan şagirtên wî jê dipirsin:

-Mamhosteyê hêja û xoşewîst! Heke tu ji bo rêvaberiya welatekî feqîr û bindest (îro weku Kurdistan) gazî bikirana, te yê bi çî û ji ku de dest bi karê xwe bikira?..

Konfûçyus hûr û kûr difikire. Paşê bersiva xwe usa dide:

-Heke ji bo rêveberiya welatekî ez hatî bûm gazîkirin û ez biçûma wî welatî, di destpêkê de minê zimanê wî welatî pêş çavên xwe re derbas bikira!..

Úagirt li hev du dinêrin, paşê rûyên xwe ber bi mamhosteyê xwe dikin. Konfûçyus dizane ku şagirtên xwe jê tiştek fehm nekirine!Ew gotna xwe girîng ya li ser netew û ziman usa berdewam dike:

-Ez bawerim ku hun dixwazin ji min bipirsin! Di ew welatê tevlihev bûyî û bi sedan sal bindest mayî de ma ji ziman girîngtirîn ti tişt û ti asteng û pirsgirekên din nîn in?!. Ma hun  dixwazin vê pirsê ji min bixwazin, ne usa ye? Belê, belê ji bo dewlet û netew (milet) ji ziman girîngtirîn tiştekî din li rûyê erdê qet nîn e!..

Konfûçyus teybetmendiya mijarê girîng dibîne û axaftina xwe bi mînakek balkêş usa berdewam dike û dibêje:

-Heke ziman bi qisur be, bêje (gotin, kelime) nikanin ramanê baş bidin xuyakirinî! Dema raman baş nêyê fehmkirin, karên dibin jî rast  çênabin! Erkên (wezîfe) tên dayînî wek tên xwestin amade nabin. Erk baş amade nebin wê demê jî tore (kevneşopî) û çand (kultur) xerab dibe. Tore û çand dema xerab bû, wê demê dad (adalet) dikeve reya şaş! Dad jî dema di rêya şaş de bimêşe, wê demê netewê bikeve nav sergêjiyê. Netewek bikeve nav sergêjiyê wê demê nizane çi bike û nizane karên xwe çawa bimeşîne! Ji bo vê sedemê ye ku, li dinê ti tişt qasî ziman girîng nîn e.

Hostayê mezin girîngiya ziman usa nirxandiye. Ji vê pê de tiştekî din lê zêdekirin ne hewce ye. Lê bi helbest gotina min li ser zimanê Kurdî heye û ez dibêjim:

Xweş in gotinên zanayê mezin,

Gelo, ma em jê hîn çi dixwazin!

Çand, tore, dewlet bi ziman heye,

Her ziman eslê netewa xwe ye...

Ez dizanim Kurdî jî ziman e,

Ew zêr û zîv hemî wek mircane.

Bi bejna bilind heya asman e,

Jêr jî ciyê xwe her Kurdistan e.

Ew zimanê zindî ye me ye,

Tenê bi serê xwe netewe ye.

Di qirna me de Kurdî nebûya,

Kurd-Kurdistan yê j’ortê rabûya!..

11.12.2007

  A. BALÎ

çapkirin