A. Bal
(1903 1984)
Mhrcana Cegerxwn
  ciy Cegerxwn di Wjeya Kurd de   
  
 
Xwendekar welatparzn hja!
Di meha Sibata 2008 an de Festvala Cegerxwn pk hat. Biryara festval dayn ew bi ahiyan proz kirin, ew bi ser xwe ten ahnaziyek gelek mezin e. Di nav helbestvann Kurdistan de ciyek Cegerxwn teybet heye. Dema di saln 1980 y de Cegerxwn  derket dervay welat pir kesn siyasetmedar ew rexne kirin. Ji wana yek j helbestvan siyasetmedar Kurd tkoer nemir Osman Sebr b. Dema sedema w rexneya w dem min ji Osman Sebr pirs, wisa bersiva min day b: Ma erm nn e, ku mirovek wek Cegerxwn bi ew saln xwe ji nav tkona gel xwe derkeve bie dervay welat?!. Li wir di nav rehetiya xwe de ji gel xwe dr bij!.. Di navbeyn de end meh bor bn. Min ew gotinn Osman Sebr ji Cegerxwn re gotin. Osman Sebr w dem ji Cegerxwn ne raz b. L bersiva Seyda Cegerxwn gelek nerm hja b. Got: Osman Sebr her dem rast gotiye ew mirovek camr e. Ew camra ji bo hatina min a dervay welat j dsa rastiya xwe gotiye dibje. L rastiya min j heye. Min gelek berhem nivsne. Bes ji wana end dwan pirtk hatine weandin. Yn may wek il berhem destnivs rebelek in!.. Min xwest di xweiya xwe de wana sererast bikim bidim weandin. Ez bawer dikim ku Osman Sebr ew rastiya bizan bya, w ewqas ez rexne nadikirim!..
 
Ya her rast ew b ku hatina w ya dervay welat, ji w re ji tevgera Kurd a dervay welat re b nefesek xweik. W qas bst herhemn xwe dane weandin. Bedar bi dehan konferans, panel evn and j b. Kurdistaniyan j gelek hezkirin...
Di end hevpeyvnan de ji bo Kurdistan weha digot: Ez j dizanim d Kurdistan bibe!. L min dixwest, ez j w bibnim! Ez niha dibnim ku avabna w d hn dirj bikine. Belku j ez nebnim!.. Xwesteka dil Cegerxwn bi v festval bi ch hat. Yn ku v festval li dar xistin bila ba bizanin ku xwesteka dil w pk anne... Bila mala wan hezar car ava be!..
Ji bo Cegerxwn bi minasebeta festval ez dixwazim end gotinan binivsnim. Cih Cegerxwn di wjeya Kurd de pir grng e. L dema mirov li ser wjeya Kurd raweste Cegerxwn di sedsala 20an de jiya ye. Li p w drok, ziman wjeya Kurd gelek kevn e. Li gor nivsn drok yn di dest me de hey, nivsn wjeya Kurd, li p sa sedsala heftan heya ro tn. Dema mirov bala xwe bid, ev tarxa j ne hindik e. L em dizanin ku diroka wjeya Kurd a destann devk hn j kevn e.
 
Berhema drok ya droknivskar Yewnan Ksenofon bi nav "Anabasis" an j bi nav xwe y din "'nde Vgerna Deh Hezaran" de li ser Kurdan agahiyn drok hene. ern ku di drok de li ser axa Kurdistan bne, bajar gund xerab kirine, berhem destnivsn dirok hin hatine ewitandin hin j wenda bne. Wje, sinet sinetkar dema di bin swana dewletek de bin batirn berhem sinet xwe pda dibin, berhemn giranbiha j tn afirandin. i mixabin ku di drok de hin caran em qet rast tu berhemn Kurd yn nivsk nayn. Hin caran di bin baskn mrn Kurd de ku bi wje sinet re mijul dibin, sinetkar hatine parastin alkar hatiye kirin. Gelek berhemn ro di destn me de mane, di mercn wisa de hatine nivsin. Di droka Kurdistan de cara yekem di sala 1639 an de bi Peymana Qasri rn Kurdistan hate dabekirin. Kurdistana Rojhilat kete bin dest Farisan, a Rojava, Bakr Bar j hem ket bin qontrola Osmaniyan. Paytexta Osmaniyan Stenbol ji bo Kurdan b navenda and hevdtina rewenbrn Kurd. Ew hevdtn bingeha Kurdayet netewayetiya Kurd e. Rewenbrn Kurd di dema Osmaniyan ya daw de dtn zannn xwe li ser welatn Ewrpa wjeya wan pda birin. Wjeya Kurd di w dem de tovn xwe yn n avtin. Her iqas bi ferm dewlet r neda be j, bi diz hin caran j bi serldanan kovar, pirtk, rojname, gotarn Kurd hatin weandin. Di er chan y yekemn de dema dewleta Elman wenda kir, pitgir wan dewleta Osman j wenda kir ber bi rxandin ve . Paytexta Osmaniyan Stenbol ji aliy dewletn Rojava ve hate dagerkirin. Di w dem de rxistinn Kurd n welatparz li mafn xwe yn netew xwed derdiketin welatek aza j di doza wan de heb. Pit Dewleta Osmaniyan rxiya, Komara Tirkiy saz b. Ew karn dema Osmaniyan de byn j hatin qedexekirin. Kurdn ji Bar Kurdistan di nav snorn dewleta n ya raq de man. Rewenbrn ji Bakur Kurdistan  piraniya wan hatin kutin, hinek avtin zindanan, yn may j derbas binxet bn, n Suriy. W dem Komara Suriy ya n sazby di bin kontrola Fransizan de b. Her iqas serbestiyek rasteqn ji bo Kurdan nn be j, di war apemeniy de derfetn bik di dest Kurdan de hebn. Li raq j ew derfetn hey Kurdan j parmend digirtin. Ew mercn hey ji bo wjeyek hemdem ne bes bn. Ji bo v j di ew sedsala daw de wjeya Kurd derbeyn mezin girtin. Di nav tunebyn wrankirinek hov de hm wjeya Kurd ya njen j hate avtin. Bingeha Alfabeya Kurd bi tpen Latn di sala 1930 de ji aliy Celadet Bedrxan ve hate dann. orea li Welatn Sovyet by bi tipn Kril ji xwendin nivsandina Kurd re, r vekiriye. Pit saln 1930 bingeha Kurdolojiya njen hatiye avtin. Kongra Kurdolojiy ya yekemn bye. Van guhartinn n bi xwe re ronesansa Kurd dema ronahiya Kurd j an. L bel mercn neyn, bila alkariya dewletek li alk be, dewletn Kurdistan di nav xwe de dabekirine, ji ronesans dema ronahiya Kurdan re gelek asteng derxistin. ro j hn Kurd negihtine mafn xwe yn netew demokratk. orea hemdem ku ewqa xwe avt ser Kurdan z ne be j, hd hd dimee.
 
Cigerxwn di zarokatiya xwe de, di nav civateke padamay de, bi zagon motfn kevn, bi perwerdeya ol hn ser v de j b bav b dayk mezin bb. Bi gotina xwe " Min 1924 an de dest bi nivsandina helbestan kir." dibje. W sal tevl wjeya kurd dibe. Berdewam dike dibje: "Ew sal, b sala min a nitmanperwer. Li p v sal helbestn min nivsandi, giran li ser xwestekn netew nitmanperwer bn. Di navbera saln 1945 1946 an de, di helbestn min de giran derbas ramana oreger nayet (sinif) b."
 
Ew pit sala 1930 p ve d dikeve nav wjevann Kurdistan. Ew bi hevaln xwe yn w dem re ku bi hev re kar dikirin, di wjeya Kurd a njen de deriyek n j vekirin. Ji wana Celadet Bedirxan, Kamran Bedirxan, Osman Sebr, Qedr - Can, Nredn Zaza, Cegerxwn yn din karn wan tu caran nay jibrkirin. Her yek ji wan xwed ciyek taybet mezin e. Yek nikare ku ciy yek din bigire. L bel di droka wjeya Kurd de ciy Cegerxwn bi berhemn w afirandin, tu caran nay jibrkirin. Wje ne ten helbest in. Di wjey de pexan, roman, rok, ano, drok, biyograf, lkoln folklor j hene. Cegerxwn bi hem tewrn wjey berhem afirandine ku jimara wana gelek in. Di nav ew tewrn wjey de, aliy w y helbestvan ji aliyn w yn din pdatir e. L mirov nikare wan ji hev cuda bigire. Ew aliyn w, yek, yek din temam dikin. Mamhostet, zimannas, drokvan, lkolnr, siyasetmedar rewenbriya w, Cegerxwn nemir anbn hol.
 
Ji zarokan re hevalek pir qenc b. Ciy w, di wekheviya navbeyna mr jinan de, di nav perwerdevann Kurd n ku cara yekemn xwendina qz xortan di dibistanek de bi hev re kar ann de b. Di despk de heya roja daw ew endam rxirabek Kurd b. L xwe ji rxirabn din cda nedidt. Xwe nzk her Kurdek welatparz didt. Ji bo v j ji aliy her Kurd ve dihat hezkirin j re hurmetek mezin dihat nandayn. W yekt serxwebna Kurdan dixwest. Ew xwesteka w, xwesteka dil her Kurd b.
 
Dema Kovara Hawar li am dest bi veana xwe kir, welatparzn Kurd j li dor xwe kom kirin. Ji wan kesan yek j Cegerxwn b. Mercn din byern li ser xaka Kurdistan byn heya nv sedsala bstan r nedaye ku wjeyek Kurd bi ziman nivsandin pda bie. Di aliy din de wjeya devk ku di nav Kurdan de hey, di nav tu geln din de nn e. Strann geler, destann mrxasiy, serphatiyn drok hezar salan vir de, di nav gel Kurd de dijn. Ew bi rya dengbjn Kurd  heya ro j tn gotin. Dengbjn Kurd bi gotin awazn xwe yn xweik, tova wjeya Kurd bi ava kanya droka Kurdistan avdane. Di xortaniya xwe de Cegerxwn li pirr ciyn Kurdistan geriyaye, ji her hebna Kurdan parmend girtiye. Ji ava bengiya Kurdistan vexwariye, awaza xwe tev awaza dengbjn Kurd kiriye. W dem nda w, ev roj nivsiye, nivsiye heya ku roja ji nav me barkir w din. Di saxiya xwe de bi gotina xwe ya ji min re got "Wek il pirtkn min ap bibin hene. Derketina min a dervay welat j, ji bo apkirina wan e."  Ji xeyn van hin berhem nivsn w yn wendaby j hene. Cegerxwn bi qas neh dwanan 'ir nivsne. Ji wan het dwan ap bne.
 
      Nav dwann Cigerxwn ew in:
 
1. Dwana Yekem: Prsk Pt, am, 1945
2. Dwana Duwem: Sewra Azad, am, 1954
3. Dwana Syem: K Me Ez, Byrd, 1973
4. Dwana aran: Ronak, Stockholm, 1980
5. Dwana Pncan: Zend-Avista, Stockholm, 1981
6. Dwana ean: efeq, Stockholm, 1982
7. Dwana Heftan: Hv, Stockholm, 1983
8. Dwana Hetan: At, Stockholm, 1985 
 
     Berhemn Cegerxwn n din apby:
 
1. Cn Gulper, roka yekem, am, 1948
2. Reoy Dar, iroka duwem, am, 1956
3. Gotinn Piyan, am, 1957
4. Destra Ziman Kurd, Bexda, 1961
5. Ferheng, pere yekem, Bexda, 1962
6. Ferheng, pere duwem, Bexda, 1962
7. Salar Medya, Byrd, 1973
8. Tarxa Kurdistan - I, Stockholm, 1985
9. Tarxa Kurdistan II, Stockholm, 1987
10. Folklora Kurd, Stockholm, 1988
11. Jnegariya Min, Stockholm, 1995
12. Nivsarek Li Ser Dbaca Ehmed Xan, Stockholm, 1995   
 
Li gor jimara pirtkn li jor hat nivsn anca hn niy berhemn Cegerxwn apbyne. Ji bo amadekirina ap nav hin pirtkn din ew in:
 
1. apa Dwana Nehan
2. Tarxa Kurdistan, bergn 3 4
3. Folklora Kurd, bergn 2 3
4. roka Jndariya Min, weku end bergn din, 2 3
5. Navdar Hozann Kurdistan
6. erha Dwana Melay Cizr
7. Hesen Ms, rok hw. yn din
 
Cegerxwn bi her berhemek xwe hja ye. Ez dixazim li ser aliy w y helbesvan rawestim. Bi dehan helbestn w ji aliy hozann Kurd ve hatine bestekirin. Li her ciyn Kurdistan dervay welat li hem chan helbestn w di nav lvn welatparzn Kurd de tn gotin. Ew bi helbestn destpk klask bi yn njen ve wjeya Kurd dixemilne. Tesra Feqiy Teyra, Melay Cizr Ehmed Xan li ser w hebe j, gelek klasken Kurd n din j xwendine. Di aliy helbesta Kurd a njen de ew j wek Ebdula Goran, x Nr x Salh, Qedr Can avakar helbesta Kurd ya n ye. Di aliy navnetew de w bi helbestn xwe pireyek ava kiriye bi geln chan re ye hatiye. Dest xwe dirj hem geln chan kiriye gaz karkeran kiriye. Ew dibje:
 
                        Ta Keng ?
 
Ey karker cotkar bes e, dem hatiye rabin!
Ta keng em karker axa began bin?
Ta keng em hestiy ber lng sega bin?
Ey karker cotkar bes e, dem hatiye rabin!
Ta keng em zindana bibin heps girt?
Ey karker cotkar bes e, dem hatiye rabin!
Ta keng em hestiy ber ling sega bin,
Ta keng em karker axa bega bin?
                              Sewra Azad 1954
 
 
Di wjey Kurd de ji bo "Azadiya Kurdistan" ervann Azadiy" ciy helbestn Cegerxwn naye jibrkirin. Di helbesta xwe ya bi nav "Em Azadxwaz in" de azadiy wek darek n, jiyan nbna w j b xwn nabe, dibj berdewam dike:
 
Carek metirsin ji hok fantom,
   De rabe
          Ser xwe,
                Kur min
                         Rabe!
Dib bav te di er de bimr,
Znhar, kur min neb tu bigr!
Em tne kutin ji bo tu nemr!
   De rabe
         Ser xwe,
                Kur min
                         Rabe!
                     .....................
n dibe bi xwn dara serbest,
d naxwazin dl, bindest,
Ne olperest, ne lperest,
   De rabe
         Ser xwe,
                Kur min
                         Rabe!
 
 
Di helbesta Cegerxwn de welat w Kurdistan wek bkek t xemilandin. Bi dtina Seyda Kurdistan:
 
Kurdistan sertaca Selhedn Kurd e.
Eniya w roj e, di birca asman de ye.
Her du biry w mna kevan Rostem Zal in.
Her du zulfn w trn qehreman ne.
Ryn w agir Zerdet Mazdek e.
Her du avn w mna dara Hurmiz ne.
Her du lvn w mna kitba Hec Qadir in.
Ziman w mna bendeke Ehmed Xan ye.
ena w iyay Cd ye...
Ew bk e, bkeke r bi xl ye.
 
Ew e welat Kurdan, ew e, ch war merdan. i mixabin ew kirine ar paran. Her parek ji yek re bye talan, bi ewsandin ew kirine wran. Ma gelo ew e, qedera Kurdan?  Cegerxwn li dij qederek weha derdikeve bi hostatiya xwe Kurdan di droka din de wisa teswr dike:
 
                          Kme Ez?
 
  Ez im ew Kardox Xaldw kevnar,
  Ez im ew Mtan, Nayr Sobar.
  Ez im ew Lolo,
  Kardox Kud,
  Ez im Med Go,
  Hor Gud.
  Ez im Kurmanc Kelhor, Lor Gor,
  Ez im, ez Kurd im li jr jor.
  end hezar salin
  Kurdistana min
  Pere pere ma
  Bindest dijmin,
  Kme ez?
 
  Ez im ev milet, ez im ejdeha,
  Ji xewa dl iyarbm niha!
  Dixwazim wek mr,
  Dixwazim wek r
  Ser xwe hildim,
  i ser bilind im
                          ...
  Bij Kurdistan,
  Bimr koledar!..
 
Di helbestn Cegerxwn de hece kafiye ewqas bi hostat di ciy xwe de bi kar tn ku ew j ji bo kirina muzk ji stranbjan re astengan dernaxne. 
 
 Karn li ser Cegerxwn by:
 
Bi qas ku Cigerxwn di nav Kurdan de hatiye nasn, li din nehatiye nasandin. Gelek sedemn v hene. Sedema yekemn wjeyek Kurd li chan bte nasn hn nn e. Sedema din j Kurd bi dewleta xwe hn di nav dewletn  chan de ch negirtine. Tu kemasiya Cegerxwn di aliy helbestvan de ji Lorca, Paplo Neruda, Bertolt Brecht ji Nazim Hikmet hindiktir nn e. Ji bo nasandina navnetew lkolnn netew karn li ser Cegerxwn by ne bes in. Ji wan karan end mnak:
 
1.Di sala 1966an de Ordxan Cell li Ervan li ser helbestn   Cegerxwn bi nav "Poeziya Cegerxwn Bajarvaniy" pirtkek veand.
2.Di sala 1969an de aml Esker li Bak doktoreya xwe ya zanist li ser kar barn Cegerxwn bi ziman Rs amade kir.
3.Belq, Holand hin welatn din di zanngehan de karn doktora.
4.Di sala 1987an de li Elmany Dr. Gund Dilberz bi ziman Elman Cigerxwn day nasandin hin helbestn w hatine vergerandin ziman Elman.
5.ahn Sorekl li Awustralyay li bajar Sydney bi ziman nglz li ser jiyan helbestn w pirtkek weandiye.
6.Gan Bozaslan li Stenbol bi nav "afaqa Lenn" di sala 1975 an de helbestn Kurd bi wergerandina ziman Tirk bi hev re hatine weandin.
7.Di sala 1992an de li Stenbol kar A. Bal ku ji het dwann Cegerxwn bijarte kir Kurd wergerandina helbestan a ziman Tirk, du caran li pey hev ap b. Heya roja ro gelek berhemn din li ser Cegerxwn hatin weandin n din j hene. Di aliy din de gotarn li ser Cegerxwn di rojname kovarn Ereb, Faris Tirk de hatin weandin j jimara wan ne km e...
 
Navaroka Helbest Ramann Cegerxwn:
 
Navaroka helbest ramann Cegerxwn pir kr e. Ji bo tghitina helbest berhemn Cegerxwn, Qanat Kurdo di gotara xwe ya pgotina dwana pncan Zend-Avesta de weha nivsiye: "Cegerxwn bi berhema xwe, bi raman tewrn xwe wek bahrek b daw ye. Ketina mirovan a nav v bahr tgihitina naveroka w gelek dijwar e. Ji bo v sedem, ber her tit pwist e ku mirov niqirvanek her ba be bi zanist j xemiland be ku j fehm bike. Ez di xwe de v hz tghtiy nabnim." dibje. Dema mirov bala xwe bide Profesor. Dr. Qanat Kurdo, mirovek wek w pispor ziman wjeya Kurd ji bo Seyda Cegerxwn wisa bje, t w watey ku ciy Cegerxwn di nav Kurdan de hey zdetir bi berz dibe.
Ez naxwazim li ser gotinn mamhoste Qanat Kurdo gotina xwe zde bikim. L Cegerxwn dost heval Qanat Kurdo b. Ji bo v j bi branneke Qanat ez dixwazim daw li v gotar bnim. Nivsn pirtkn Qanat Kurdo hinek bi destn hevalan ghtin min. L me dt ku ew nivsana ba nayn xwendin. Min ne j re r kir wisa got. Mamhoste! Bi nivsn batir berhemn xwe ji me re r bike. Bersiv z hat ku mana tpkirina w xirab bye. Derfet di dest w de nn e. Mamhoste w dem Li Lenngrad Profesor serok bea Kurdolog b. Hevalan bi nav Komela Xwendekarn Kurd j re daktloyek Olmpiya mekank hilgirtin bi dest dane Qanat Kurdo. Ji w roj n ve nivsn mamhoste paqij zelal dihatin.
Ez ji hikmat herma Kurdistan tika dikim ku ro p de karn by yn Seyda Cegerxwn zanyarn Kurd n wek Qanat Kurdo qmeta wan ba bizanin l bibin xwed. Di wan mercn tuney de wan kar li ser mil xwe pk anne. ro di merch hey de pwst e, em Kurd li wan bibin xwed wana di nav gel xwe de bidin nasandin berhemn wan n giranbiha bidin weandin belavkirin.
W dem rih hestn wan rihet dikin ew di nav kesn Kurd n nemir de bdaw dijn!..
 
A. BAL
18.02.2008
 
 

 

 

apkirin

copyright 2002-2008 info@pen-kurd.org