OSMAN SEBRÎ Û CİGERXWÎN

TEYBETMENDİYÊN DU HELBESTVANÊN HEMDEMÎ

 A. BALÎ

Di nav helbestvanên Kurd yên sedsala dawî jiyayî de ciyekî Osman Sebrî û Cigerxwîn teybetî heye. Di gelek gotar û berheman de ez li ser her du yan rawestim û di konferans û semînaran de min li ser jiyan û berhemên wan pir axaftin kirin. Dema min antolojiya helbestvanên Kurd amade dikirî, min ji her du yan raman û alikarî jî girt. Ji bo vê jî di saxiya wan de dema dîwana Osman Sebrî min amade kirî û ji heyşt dîwanên Cigerxwîn bijartek bi wergerandina zimanê Tirkî û bi Kurdiya helbestan ve di wê demê de dostaniya min bi her du helbestvanên hêja re pêk hat û  dayîn û standinên min rû bi rû bi wan re bûn. Bi kurtahî min ji wana pir sûd wergirt. Min ewna nêzîk de naskirin. Ez naxwazim dayîn û standina xwe ya bi wan re bûyî binivîsim. Lê di vê nivîsê de ez dixwazim li ser çend teybetmendiyên wan rawestim û ji bo xwendevanan bînim pêş çavan.

Her du şaîrê gewre di sedsala dawî de jiyan e û emrê xwe ji bo welatê xwe yî bindest borandine. Ji bo Kurdistan ciyê girtîgehan, sirgun, zilm û zordarî ji wan re bûye jiyan. Bi emrê xwe yî mezin, bi pîrûpergala (ezmûn, tecribe) xwe ya têkoşerî û welatparêziya xwe ya herî bilind ewna di nav Kurdan de bi qedr û qiymet jiyayîne. Di destpêkê de ewna bi hevra bûn. Paşê siyeseta wan wek pir Kurdan ji hev du cuda bû. Lê rêya tê de diçûn, ew rê heya rojên xwe yên dawî her yek rê bû... Lê di wê rê de, ew salên dawî qet ewna rastî hev du jî nehatî bûn.

Di salên wan yên dawî de min ewna bi çend bûyer û dayîn û standinan ber hev anîn û paşê hev du razî bûna wan jî min ji devê wan bîhîst. Osman Sebrî siyasetmedar bû. Lê wek siyasetmedaran qise nadikir. Gotinên xwe rasterast bûn, çi pêwîst bû, wî ew digot. Ji bo vê jî carekê ji min re gotî bû: „Ji bo vî zimanî xwe yî sert min pir kes ji xwe re kirine dijmin!..“

Cigerxwîn jî şaîr û siyasetmedar bû. Bes Cigerxwîn wek profesyonel xwe helbestvan dîdît. Siyasetmedarî ji bo wî diket dereca duwemîn. Osman Sebrî wek gotina xwe dubarekirî „helbestvaniya xwe di rêya siyeseta xwe de ji bo ku ew baştirîn bêye fehmkirin bi kar tanî. Carekê bi min re gotî bû „Ez xwe helbestvan nabînim.“ Lê min ji wî re gotî bû, tu di nav helbestvanên Kurd yên şoreşger mezin de têt nasîn! Wê demê bê deng mayî bû...

Her du şaîrên mezin Kurdistanî bûn. Kurd û Kurdistan di ser siyeseta wan re bû. Wana dixwest bi siyeseta xwe xizmeta welatê xwe bikin. Ne bi siyeseta tevlihev aboriya xwe pêk bînin. Bi gotinek din her du jî tacîrên siyesetê nîn bûn. Ji bo vê jî jiyana wan dema ew sax bûn, di nav tunebûnê de derbaz dibû. Pir caran qasî xwe xwarin û ji xwe re kar dîtin ji wan re gelek dijwar bû. Bêkarî û neçarî pişta wan xwar kirî bû. Lê ewna bi serbilindî dijiyan û ti caran serê xwe li ber neyaran xwar nekirî bûn... Dema min Osman Sebrî li Şamê dît emrê xwe nêzîkî heyştê salî bû. Min dixwest bi xwe re bînim dervayî welat. Ji bo ku zarokên wî hemî derketî bûn dervayî welat û nadikanîn vegerin Sûriyê. Min jê re got: Ezê te bi xwe re bibim cem wan. Gotina min birî û ji min re got :„Lawê min hîn ez bê nasname me. Nasnama min nîn e, ku ez biçim ji xwe re çend kîlo şekir erzantir bikirim. Bê nasname jiyan nabe. Tu yê min çawa bê nasname bibe dervayî welat.“ Min jê re got, heke tu bixwazî, ezê te bi xwe re bibim. Pir nefikirî û got: „Ez naxwazim wek Cigerxwîn ji welat derkevim!.. „ Min jê re got Şam ne welatê me ye, lê tu lê ye!..“ Gotina xwe li min vegerand û got: „Ez jî dizanim Şam ne welatê me ye, lê nêzîkî welatê me ye.“

Şaîrtî û neteweperweriya wan li pêş siyesetmederiya wan bû. Zanayên Kurd yên wek Cigerxwîn û Osman Sebrî îro jî di nav Kurdan de hene, lê hindik in. Di aliyê din de zanebûn tiştek e, li ser mirovan tesîr kirin tiştekî din e!.. Ew her du şaîr di nav Kurdan de baş tên nasîn û bi nav û deng in. Lê hîn kesên navê wan nebîhîstî jî di nav me Kurdan de hene...

Kolonyalîstên kedxwar û xwînmij gelê me ewqas nezan û neçar hîştine ku bi milyonan nîşteciyên Kurdistanê bêxwendin û bênivîsîn mayîne. Ew du mirovên hêja jî mercên xwendina bilind nedîtî bûn. Lê xwe bi xwe fêrbûyî bûn wek feylezofan. Heya dawiya emrê xwe wana ji gelê Kurd re mamostetî jî dikirin, xwendin û nivîsandina zimanê Kurdî hînî Kurdan dikirin. Bi vî aliyê xwe ewna perwerdekarên ziman û çanda Kurd bûn.

Şaîrên cîhanê hemî di avabûn û tevgerên azadiya gelên xwe de ji wana her yek wek berên (kevir) koşan in. Di hin nivîsên li pêş me de ezê li ser teybetmendiyên wana yên cuda jî rawestim. Di siyasat (rêzanî) û di têkoşîna rizgariya gelê Kurdistanê de Osman Sebrî û Cigerxwîn ji wan her yek wek dîrokek zindî bûn. Mevan û dostên wan pir bûn. Bi her Kurdan re didan û distandin. Ji piran gazinc dikirin, lê wek neyar ser de  nadiçûn. Hinekan îxaneta xwe ji wan re nîşan dayî bû. Lê bi gelemperî Kurdan di saxiya wan de bi hurmetek mezin ewna pêşwazî hevdu dikirin û girîngiya wan di saxiya wan de deng dayî bû Kurdistanê.

Navê meha dehan meha cotmehê ye. Li hin ciyan pê re çiriya pêşîn, çiriya berê, çiriya ewil, kewçêr, an jî kewçêran têt gotin. Di hundirê vê mehê de Osman Sebrî (1905 - 11.10.1993) û Cigerxwîn (1903-22.10.1984) çûne ser heqiya xwe. Her duyan jiyanek bi rûmet û serbilind di ser heyştê salî re ji bo Kurd û Kurdistan di nav çalakiyên girîng de wek pêşewa derbaskirin.

Her du di destpêka sedsala bîstan de hati bûn dinê. Osman Sebrî ji malbetek axa û dewlemend, Şêxmus Hesen ji malbetek jar û feqîr çavên xwe vekirî bûn. Paşê ji Osman Sebrî re „Apo“, ji Şêxmus Hesen re jî „Cigerxwîn“ dihat gotin. Li pêş navê Osman Sebrî „têkoşer“, li pêş navê Cigerxwîn jî „Seyda“ hebû. Bi wan re dema mirov rû bi rû qise dikir, mirov digot „Apê Osman, Apo“, û „Seyda Cigerxwîn, Seyda“...

Di nav civata Kurd de navên mirovên mezin ji aliyê yên piçûk ve dema nav bêjin, ew baş naye dîtin. Ji bo vê jî hin caran li ciyê navê mirovan li gor salê wan, kesên nas re, an jî yên ne nas re „apo, mamo, xalo“ tê gotin. Apo û Seyda her duyan emrê xwe di têkoşîn û di rêya azadiya Kurdistanê de borandin.

Çi hîkmet e, ku îro ji neyarân bêtir, Kurd ji Kurdên xayîn û xwefiroş derbeyên mezin digirin. Di serhildana Dêrsimê de, ma yê serê Elî Şêr jêkirî jî ne Kurd bû?!. Ya Kurdan ji xayînên xwe kişandî ji dijminan qet nekişandiye!.. Neyar ji xwe neyar in! Emê çi bikin, ku di nav xwe de xayînên xwe bê tesîr bihêlin û emê perwerdeyek netewî çawa bikin para wan jî... Dema em xayînên xwe hindiktir bikin, wê demê em dikanin pişta dijminan jî xişkin!..

Teybetmendiya her du helbestvanên mezin yek jî walatparêzî û şoreşgeriya wan bû. Di jiyanê neteweyên cîhanê de şer û aşîtî li pey hevdu meşîne. Şerxwestin teybetmendiyek şerxwazan e! Lê dema mirov bindest be û ji hemî mavên mirovetiyê bê par be, wê demê li dijî zilm û zordariyê serhildan, berxwedan dibe erka ser milan... Osman Sebrî hestên xwe yên têkoşerî di salên xwe yên heyştêyî de jî diparast. Ji bo vê jî alîgirekî tevgera bakurê welat bû. Bes alîgirên tevgera çekdarî tenê ne, alîgirên hemî hêzên Bakur wek serdan ew ditîtin û jê ramanên rêzanî digirtin. Têkoşerî û aştîxwaziya wî beramber hev bûn.

Di aliyê têkoşerî de Cigerxwîn şervanê aşîtî û azadiyê ye. Ez bawer nakim, ku Cigerxwîn tifeng dest xwe xista û biçiya di nav şerekî dijwar de çend firindeyên çûk bikuştina!.. Li dijî şerê neheq Seyda Cigerxwîn jî wek şervanê aşîtî û azadiyê bû.

Di baweriya her duyan de şoreşgerî û neteweperwerî bi berz bû. Di kêfeya teraziya Osman Sebrî de giraniya heyî her xwe ber bi têkoşerî, Kurd û Kurdistanê dikişand. Di ya Cigerxwîn de jî Kurd û Kurdistan hebû, lê hêla navnetewî (internasyopnaylî) hin caran giran dikişand. Dema ji Partiya Demokrat Kurdên li Sûriyê qetî, ew çû, bû endamê Partiya Komunîst ya Sûrîyê. Demekê şunda ji wan jî diqete û tevî Partiya Demoqratên Kurdên Pêşverû li Sûriyê dibe. Dema li Ewrupa min ew nasî, wê demê ew berpirsyarê partiyê yê dervayî welat bû. Di wan salan de Apê Osman Sebrî bi gotina xwe ya bi min re gotî „ Ez bi ti partiyan ve nehatime girêdayîn! Lê ez li dijî ti partiyan jî nîn im. Pêwîst e, ku partiyên Kurdan ji gelên cînarên Kurd re nebin pêya!..“ Min jê re got: Dema di rih û hestên mirov de têkoşerî hebe, bê partî mayîn ma kêmasî ye? Li min vegerî û got:“Lawê min, elbet kêmasî ye! Ne cayîz e, ez bêjim çima û çi bû... Ji min re bêje, ma ez kîjan partiyê bigirim. Ji wana her yek pêyayên hinekanin. Xelk ji me sûd digirin û me bera ser hev didin. Em jî dikevin qirtika hev û şerê hevdu dikin?!“

Wê demê partiyên Kurdan piraniya wan karê xwe li dijî hevdu şerkirin bû... Hin li îranê, hin li Sûriyê û Iraqê bûn. Bi alikariya wan dewletan şerê hevdu dikirin û di wî şerê birakujî qirêj de bi hezaran Kurd mirin... Di ser wê boranê re sal borîn, dinê nûva bû. Em Kurd jî dawî de bi xwe hesîn, ku êdî şerê brakujî nekin!.. Bi vê bûyera dîrokî ya girîng ku ber bi yekîtiya Kurdan diçe, me dît ku em jî ber bi azadiyê diçin û dinê-alem me jî dinase... Êdî em jî dibin netewe!..

Di dîrokê cîhanê de hincaran neyaran bi destê Kurdên belangaz û xayîn bi Kurdan pir lihîstine. Lê di dema me ya îro de êdî Kurd netewî difikirin. Dema mirov netewî bifikir, tê wê wateyê ku hemî hêz û partiyên Kurd di xizmeta netewê Kurd de ne. Ti hêz û partî di ser netewe re nîn in. Seyda Cigerxwîn û Osman Sebrî di xetek usa de bûn, ku ji bo wan Kurd û Kurdistan di ser her tiştî re bû. Partî û hêzên Kurd dema di xizmeta gel û welatê xwe de bin, wê demê tê wê wateyê ku ew di xetek neteweperwer de dimeşine! Di ew hestên netewî bilind de hêzên bi hevdu re alîkarî nekin û ji hevkariyan birevin, wê demê perpirsiyariya wan ya dîrokî her heye û gelek e. Nebaşiyên dibin li ser milê wan dimînin û yên ji yekitiya gelê xwe direvin ew dikevin bin tohmetekê girîng ya dîrokî!.. Helbestvan û helbestvanî di dîroka Kurdan de ji bo hestên netewetiya Kurdan germ dikin û ji bo azadiya gelê Kurd pêş êxistinê de rolekî girîng dileyhîzin. Ji vê sedemê ye ku  bingeha şaîrtiyê û keseyetiya şair di merhaleyek pîroz de têt pejirandin. Bê guman ew her du helbestvanên mezin di qonaxek usa de rola xwe di nav civata jiyayî de bi kar anîne û ji bo vê jî, ji keseyetiya xwe re hurmetên mezin diyîne...

Dema şerê rizgariya Kurdistana Başur bi serokatiya Berzaniyê nemir dimeşî de her du şaîran jî bi dil û can xwestine, ku alîkariya tevgera azadîxwaz bikin. Di destpêkê de bi têkoşeriya xwe çekdarî ya Kurdistanî ew çûye nav tevgera Başurê welat. Lê çûyîna wî di nav gelek serêşiyan de boriye. Di salên dawî yên Berzaniyê nemir de nameyek din jî jê re şandiye. Lê ew nameya jî bê bersiv maye. Ew bûyera borî, têkoşerê nemir gelek xemgîn kirî bû... Lê dîsa jî wî rêza xwe ya bilind bi hestên xwe yên germ ji Berzaniyê gorbehişt re pêşkêş dikir...

Serboriyên Seyda Cigerxwîn yên Kurdistana Başur ne wek yên Osman Sebrî ne. Dayîn û standinên Seyda Cigerxwîn bi Berzaniyê nemir re gelek in. Seyda di sala 1969 an de di nav şoreşa Kurdistana Iraqê de beşdar bûye. Paşê çend salan jî wek Mamhosteyê Zanîngehê çûye Bexda ye. Di zanîngeha Bexdayê de dersên zimanê Kurdî dayîne. Hem Seyda Cigerxwîn û hem jî Osman Sebrî mercên xwendina bilind nedîtine. Lê ji wana her yek di aliyê zimanasiya Kurdî, wêje û dîroka Kurdistanê de wek profesor xwe perwerdekirine û bi her aliyê xwe mejiyê wan tijî zanîn û zanist bû.

Di salên hatî Ewrupe de Seyda Cigerxwîn serboriyêk xwe bi Berzaniyê nemir re bûyî, ji min re usa neqilkirî bû. Dema Partiya Demokrat Ya Kurdên Sûriyê ava bû şunda, bûyerek ne baş di navbeynê Partî û Partiya Demokrat Ya Iraqê de derbas bûyî bû. Bi gotina Seyda: „Wê demê hevalan heyetek çêkirine ku bişînin cem Serok Berzanî. Lê tirsa hevalan hebûye, yê çawa vegerin!.. Paşê hinekan ez jî pêşniyaz kirime, ku tevî heyete bibim. Bi gotina wan, gotine ku Berzanî ji Seyda pir hez dike. Ew jî bêt yê baş bibe. Dema bi min re ew pêşniyaza kirin, min jî pejirand û ez jî tevî heyete bûm, çûm cem Serok Berzanî. Wî camêrî qiymetek mezin da heyetê û dayîn û standina heyetê serkeftî derbas bû. Paşê em vegerîn Sûriyê... Berzanî bes ji Cigerxwîn tenê heznadikirye, wî pir şaîrên Kurd yên hêja gazî dikirine û bi wan re goftûgoh çêdikiriye...

Osman Sebrî di dema xwe de bi pir serokên partiyên Kurd re dida û distand. Pir serokên partiyan min dizanî ku ew serdan jî dikirin. Wî ti caran dayîn û standinên xwe yên napenî (veşartî, dizî) dikirin dubare nadikirin. Çi bûye li gel wî veşartî maye û dima. Ji pesinandina xwe jî qet heznadikir...

Her du şaîrên Kurd pir nefsbiçûk (bêwurşe, mutewazî) bûn. Ewna bi zarokan re wek zarok, bi jinan re wek rêheval û şoreşger û welatparêzan re jî wek wan bûn. Nadixwestin kesê pê re qisedike, mezinahiya xwe li ser wan ferz bikin. Lê mirovan ji xwe, ji wan re hurmet û rêz digirtin. Min carekê ji Seyda Cigerxwîn pirsî bû. Min jê re gotî bû, Seydayê Heja! Di dema borî de wek pêncsed sal berê tu bihata dinê û ewqas jî hezkirên te hebûna! Ma wana tu ji xwe re pêyamberek bidîtina te yê çi bikira! Li min nêrî û kenî... Bersiva min neda min! Ez dixwazim vê bêjim. Bi Cigerxwîn re mirov dikanî her alî de qise bike. Xweşbîniya wî gelek zehf bû. Apê Osman Sebrî jî usa bû, lê mirov bi xwe nadikanî her gotinê li gel wî bêje. Di nav Kurdan de gotinek heye, ku bi hin kesan re têt gotin ku „siya xwe giran e!“ Siya têkoşerê nemir hinek giran bû.

Di aliyê helbestvanî de Seyda Cigerxwîn pîtnas (profesiyonel) bû. Wî helbestvanî ji xwe re wek pîşe (meslek) didît. Li pêş helbestê xwe ew biriste, çend rojan bi pêlawaz (ritm) û rêzbenda (kafiye) helbest re mijul dibû. Dema ew bi helbestê xwe re mijul dibû, wî nanê xwe jî dixwar, hin caran bi mirovan re jî qise dikir. Lê di mejiyê xwe bi helbesta xwe re jî mijul dibû. Di wan navbeynan de notên xwe digirt. Ji helbestê xwe yê nû re dema xwe amade dikir. Dema helbesta xwe ya nû dest bi nivîsandina ser kaxizê dikir. Ew gelek rihet û vehesî bû, ku helbesta xwe afirandiye!..

Helbestvanên wek Seyda Cigerxwîn li dinê hindik in. Lê ji bo ew Kurd e, navê wî jî wek Kurdan bindest maye û li cihanê dengê xwe baş nedaye. Helbestên wî yên wenda bûyîn û yên nehatin çapkirin em bidin alîkî heyşt dîwanên wî yên hatin weşandin, hozantiya wî ya hemdemî nîşan didin.

Seyda bes ne tenê helbestvan û siyasetmedar bû. Ew di aliyê wêje (edebiyat), dîrok (mêjû, tarîx) û lêgerîn û lêkolîn de jî jîr û çalak bû. Qasî bîst berhemê xwe hatin weşandin. Dema min jê re gotî bû Apê Osman Sebrî ji bo te dibêje: „Helbestvanên rasteqîn welatê xwe bernadin û naçin welatê begane najîn û namirin!“ Dema Seyda ew gotina ji devê min bîhîst, ne hêrs hat û ne jî qehrî û bersiva xwe jî pir nerm bû û got :“ Osman Sebrî her dem camêr bû. Ew camêra rast dibêje. Van salan şunda çi karê min li derva heye? Lê di aliyê din de rastiya min jî heye. Wek çil (40) pirtûk derkevin di destê min de nivîs hene. Min xwest ku hemî dernekevin jî nîviyê wan ez bidim çapê yê ji wenda bûyînê xelas bin. Ji bo çapkirina wan ez derketim dervayî welat. “ Dema gotina Seyda min ji Osman Sebrî re dubare kir û got, wê demê Seyda çûyî bû ser heqiya xwe û pir jî, ji bo Seyda Cigerxwîn ber xwe dikêt.

Osman Sebrî bi têkoşerîya xwe di nav Kurdan û têkoşeran de bi nav û deng e. Di dema saziya Xoybûn de axayên Kurdan dema li dijî hev û hevdu nadixwestin ku bi hevra kar bikin, Osman Sebrî bê alî bû. Ji bo vê jî hemiyan ew dipejirandin û li dijî wî dernadiketin. Di navbeynê de pir sal borîn şunda di salên 1980 yî de li Şamê min ew nasî. Bi dayîn û standinan cara dawî min xwest dîwana wî ya helbestan komî serhevdu bikim. Min jê pirsî ma tu çawa dibîne? Bersiva wî ez nerehet kirim û bi min re got: „Ya rastî ew e, ku qet ti caran min nexwestiye dîwanek helbestan çap bikim. Di aliyê din de ez ne helbestvan im! Lê min dît ku bi helbestan gelê me bêtir fêrî welatparêziyê dibe, min jî bi helbestan hestên xwe gihandin mirovên Kurdperwer!“

Li ser helbest û helbestvanîya wî min jê re dûr û dirêj qise kir. Di dawî de biryara dîwana wî amadekirinê me da. Ji min xwest ku zûtir çap bibe û yek jimar di destê wî kefe. Çi mixabin çapxana apecê bi sedemên pûç dîwan dereng xistin. Apê Sebrî ji nav me çû şunda çapxanê cara yekem 1998 an de dîwan weşandin. Lê soza min dayî wî min negirtî bû, û xemgîniya min jî, ji wê bûyerê heya îro ranebû. Lê çapa dîwanê ya duwemîn di sala 2005 an di nav weşanên Evra de dema me da belav kirin, soza min daye, ez bawerim min bi cih anî. Di aliyê din de sala 2005 an sedsaliya wî ya hatî dinê bû. Li Elmanyê li bajarê Berlînê bi beşdariya hemî hêzên Kurd, qet yek jî, ji derva nemayîn sedsaliya wî bi şevek çandî û bi zimanên cuda bi heft serminar û konferansan hate pîroz kirin û hate bîranîn. Li doz û têkoşîna wî hemî sazî û partiyên Kurdan lê bûn xwedî. Osman Sebrî di nav şaîrên Kurd yên hemdemî de bi helbestên xwe yên berz, bi mijar û naverokên wan yên cuda cuda û bi berhemên xwe yên din ew naye bîrkirin. 

 Xwendevanên delal, bi gotinan û vegotina mirovên xoşewîst û hêja rawe kirin ne hêsan e. Ji bo vê sedemê jî ez dixwazim bi ew nivîsa xwe ya sêyem dawî li vê gotara xwe bînim. Lê bi kurtahî ez dibêjim mirovên wek Seyda Cigerxwîn û Osman Sebrî, heke îro di nav tevgera Kurdistana Bakur de hebûna, yekîtî û eniyek netewî ya Kurdistanî avakirin di nav Kurdan de yê hîn jî hêsantir bûbûya!..

01.11.2007

  A. BALÎ

çapkirin