YEKSANIYA ZIMAN KURD Y AWA BIBE

 

 A. Bal

 

Yeksaniya (standart kirin) ziman kurd y li ser bingeha zaravayn kurd pk be. Zaravayn kurd, bi gotinek din ziman kurmanc ji aliy pir zimanzanayan ve hatiy tesnf kirin. Di ew tesnfn hatin kir de nav zaravayan piran li ser bingeha herm (coxraf) hatine bi nav kirin. Wek Lor (Loristan), Hewreman, Soran, Goran, Zaza Kurmanc. Nav Kurdan cinarn wan bi wan re Kurd bi bi welat wan re j di dema Selukiyan p de Kurdistan gotine. L Kurd bi xwe, xwe re wek Ehmed Xan di berhema xwe ya bi nav deng Mem Zn de dinivse Kurmanc dibjin. Ew gotina Kurmanc ro li rojavay Kurdistan li ciy gotin Kurd bi kar tt.

Di v gotara xwe de ez dixwazim gotin lkeran (bi ereb fiil, fl, bi tirk eylem, bi latni Verb) di ziman kurd de awa tn gotin wana hinek bikolnim. Di ziman kurd de j wek zimann din li din hey gotin (bje, wue, kelme) bi nav, cns nav, lker, rengdr (xeysetnav, sifet), pronav (cnav, zamr), hoker (adverb, flni, zarf), bernav (edat), banean ( nda) pevgirek (gihanek) ji hevdu tn cuda kirin. Dema me bi nav gotin destpkir, em w bikolnin. Du wateyn v bjey (gotin, or, peyv, kelime) hene. Wateya yekemn gotin nav e. Dema mirov bje end gotinn min li ser jiyan hene. Di vir de gotin ne lker e, nav e. L dema mirov bje Wan bi me re sa gotin. Di v hevok de gotin lker e reha (kok) lker j got- e.

Dema navkirin zaravayn kurd ne bi navn herm be, bi tasnfek njen (modern) mirov dikare bje: a) Zaravaya (diyelekta) Kurmanciya Jorn. b) Zaravaya Kurmanciya Jrn. Di Kurmanciya Jorn ( Kurmanciya li bakur welat) de bi nav kirina lkera gotin exs syemn de reha lker piran wek go tt bi nav kirin. Dema di hevokek de derbas bibe:Min ji w re go. bi v ikl tt gotin. Di Kurmanciya Jrn de (Kurmanciya li baur welat) de bingeha lker naye guhartin. Kar anna go wek got dimne. Di kar anna pir lkeran de exsa syemn de -t hebn xwe diparze. Ew di lkera tt hatin de j xwe dide xuyakirin.

Di berhevanna wha de gotina kovar an j govar gelo kjan rast e? Di ferhengn li bakur welat hatin weandin de mirov rast gotin govar naye. Li ciy gotin govar gotina kovar pk hatiye. Di mantiqa aqil paniy de tu tit berhev ann de dijayetiyek hebe, ji wana yek rast dibe ya din j a dibe. Di lkera gotin de navek din ji gotin mirov bike nav gotar yan nivs, bend, meqele heye. Dsa li ser v bingeh ji lkera gotin bjeya go-var, go-war)  dibe. Mirov w nikare bi ekla kovar bje. Ji bo ku bjeya gotin reha xwe bi ekla ko-, kov- nabe. Mnak di gotina govar an j gowar war gotinan, ciy gotin l kom dibin l dicivin hev de peyva her rast e.

Li jor me got b li bar welat bingeha lkera gotin exs syemn de got e. Gelo ima ew nabe gotvar, dibe govar. Di vir de ji lkera gotin bjeya got-ar di ciy xwe de ye rast e. L ima got-var li ser qeydeya Kurmanciya Jorn bye govar e?.. Ew gotina govar j pa hatiye guhartin bye kovar!..

Ziman bi netewe ve hatiye girdayn. Netew bi dewlet nebe, an j ferm ziman ji aliy dewletek ve nye parastin, ew zimana bi rk pk nabe p ve j nae. Di yekt standartkirina ziman de b guman rola dewlet mezin e. Saziyek ziman bi mkan bi qadroyn ferm yn zimanzan dikarin ziman kurd (kurmanc) li ser bingeh zarava devokn hey standart bikin. W dem peyvn di ziman kurd de hey ew koma zimannas yek bi yek p avn xwe re derbas dike. Ji wan peyvan kjan rast e, ew tesbt dibe di ziman nivsk y axaftin (xeberdan, peyvn) de gotinn rast bingeha xwe digirin tn kar ann. W dem ziman j dewlemend, njen hemdem dibe, dibe ziman zanist wje ye.

Her kurd deyndar ziman xwe ye. Ji bo ku di drok de me ziman xwe wek welatn din ba neparastiye me ew nekiriye ziman dewlet y hemdem . Ji bo v sedem j ziman kurd her jar hustxwar maye.

Di ew saln daw de konferans civnn li ser ziman kurd dibin girng rola ziman kurd nan dide. Ziman bingeh sedema hebna netew ye. Ziman nebe, netewe j nabe. Ziman kurd bendewar me ye.

 

31.05.2007

 

A. Bal

 

 

 

apkirin

copyright 2002-2006 info@pen-kurd.org