Bêkes Têlo 

                                                              NÎTSŞÊ ,FREUD,MARKS - 2

 

 

                               

 

 

                              

 

Û ji xwe pirs dikim : gelo nabe bê dîtin ku Marks,Nîtsşê û Ferud me bi şîrovegeriyê dagirkirin,ew şîrovegeriya hergav xwe berovaje dike ,li dora me an jî , bo me eynikan avakirin .Wêneyên têde weke em dibînin , ji mere şermezariyeke nejibîrkirî ye,û bi taybetî  ev e nêrgiziya me ya ku  îro pêktê?.

Di her hal de,min dixwest çend boçûn li dor vê babetê bêjim.Bi min welê diyare ku Marks,Freud û Nîtsşê hejmara kodan li Rojava zehf nekirin e .Tu wateyekî nû ne dane tiştên berê ku bê wate bûn,ewan tenha xwezaya kod ê û awayê ku kod pê tê şîrovekirin, guhertin  .Pirsa yekem ku li vira dixwazim gotûbêj bikim : gelo raste Marks,Freud û Nîtsşê wisa bi kûrahî atmosfêra belavkirina kodan guhertin,ew atmosfêra ku kod têde dibe kod ?.

 

Di çerxa ku wê weke vegergeh min destnîşan kir bû,sedsala 16 -an ,kod bi hemojenî belavkirî bû,di atmosfêrekê de ku ew bi xwe hemojen bû di hemû aliyan de,kodên qad li ezman divegeriyan, wisa bi serkeftî jî,di cîhana bin qadê de .Kod dikaribûn bên sipartin ji mirov ber bi dewar ve,an jî,ji dewar bête rêkirin ber bi gîya  ve û berovajî.Ji destpêka sedsaliya 19 ve, bi destpêka Ferud,Marks û Nîtsşê kod di atmosfêreke pir neyeksane kindirî ji rexê kûrahî ve – ger kûrahiyê  ne  weke tiştekî ji hundirîn bête têgîhiştin, lê berovaje,weke ku ji jiderve be. Bi taybetî li vira li ser gotûbêja ne rawestyayî  ramandibim ya ku Nîtsşê bi rêvedibir ber bi îdêya kûrahiyê ve.Nîtsşê kûrahiya îdyalîzekirî û kûrahiya hişyarî rexne dike .wê weke xapînoka fîlosofan radihgîne.Ev kûrahî hergav  weke lêgera hundirîn bo rastiyê dihat pêşkêşkirin .

 Lê Nîtsşê wê weke kûrahiya ji destçûn,xapînok û veşartî destnîşan dike.Lewra gava şîrovger kodên vê kûrahiyê lêger dike ji bo wan derxe rohniyê ,pêwîste dakeve xwarê bi rengekî ber bi jêr ve (vertîkal) û xûyanî bike ku ev kûrbûna hundirîn ,di rastiyê de ,û bi gelamperî ne ew tiştê ku ji me re dibêje.Û bi vî awayî şîroveger pêwîste weke Nîtsşê dibêje : ,, bingehan baş  bikole,,.

 

 Lê di rastiyê de,ev rêçika ber bi xwarê ve,tê derbaskirin,tenha bo vegerandina wê serû(setih) , ya dibiriqîne ku veşartî û temirîye.Bi wateya ger şîrovger û pêwîste bi kûrbûn di ,,kolandina,,xwe de, bi live ,êdî bi xwe tevgera şîrovegeriyê- weke hewldana ber bijor ve ye,û di bin xwe  de kûrahiya radayî dihêle, wired wired zehf dîtwer dibe.Niha kûrahî tê dîtin weke poxê serû be,û bi vî rengî,firîna laçîn û hilkişbûna çiya û ev hemû vertîkalbûn giring in di ,,Zaradosta ,,de-bi peyvekî hûrbînî ev berovajebûna kûrahiyê ye û derxistina rastiyê ye,ku kûrahî weke lîstikeke,tawandinek ji tawandinên serû ye,û her cîhan bêtir kûr be, li ber meyzandinên me,hewqas dîtwer dibe û hemû kûrahiya mirov ne tiştek e, ji  bilî lîstika zarokan pêve.

Pirsdikim, gelo nabe em berhevdan (muqarene) - tevlî cudahiya diyarkirî - bikin  di neqaba wargeha vê lîstika ku Nîtsşê bi têgeha kûrahî ye ve bi rêvedibe,û lîstika ku Marks bi têgeha,, kesixî,,(tefahet)bi rêvedibe.Ev têgeh li ba Marks pir giring e,di destpêka ,,sermeyan,, de ,  diyar dike ku pêdivî heye bikeve nav mij bo destnîşan bike ku tu sawîr û sûrprîz  nîne ji kûrahiya têgeha Burjiwa bo peran,sermeyan û bûhayê  re û di rastiyê de,hîç tiştek li wira nîne ji ,, kesxbûn,, pêve.

Bê guman hêjayê gotinê ye,em warê şîrovegeriyê bi bîrbînin ,derhênana Ferud û ne tenê di tîpologiya wî de ya bi navûdeng ,,hiş û bê hişî,,,lê bingeh û displînên ku pêwîst in hişyariya psîxanalîzkar birêve bibe,yên alîkar in pê re bo disşefrekirina galgalên nexweşvan di ,,zinçîr xeleka,, axaftbûyî de.Wisa jî hêjaye bi bîrbînin wargeh a madî ku li ba Ferud giring e ,ya bi bandorê li nexweşvan ber meyzandinên psîxanalîzkar .

 

Mijara duwem ku dixwazim pîşkêşî we bikim, her bi xala yekem ve girêdaye.Û destnîşan bikim ku ji destpêka Marks,Nîtsşê û Freud çalakiyên şîrovegerî bû karekî dawî jêre tune,naqed e.Ta di sedsaliya 16 de jî, şîrovegerî bi bê dawî bû,lê wê çaxê kod li hev vedigeriyan, tenha ji ber pêwendiyên mînahev(teşbîh) a bi sînorkirî.Ji destpêka sedsala 19 ve ,kod bi hev ve dihatin girêdan,bi zînçîr xelekeke bê dawî ,ne ji berku mînahev li vira bê sînor bû, lê ji ber li wira tim vekiriyeke û qolên ku nayên girtin hene.Ne qedandina şîrovegerî û mabûna wê dubare li ber çav derbaskirnê re ,û mayîna wê weke şîrovegeriyeke daliqandî,em li  ba her sisyan  Marks,Nîtsşê û Ferud  bi rengekî weke hev e dibîbin.

 

Raman ku dibêje şîrovegerî berî kod peyde dibe an jî, li pêşiyê ye,wisa  di xwe de,dide xûyanî  kirin ku kod  ne xwedî xwazaya hêsan an jî, naverokek dilpakiyê ye,weke di sedsala 16 an de,dihat lê nêrîn.Tenha ji sedsala 19 ve bi destpêka Marks, Nîtşsê û Ferud ,şîrovegerî dest ji dilpakiya xwe diqere, bi wateya tamirandin  bi rengekî mijkirî,weke rengek ji ne dilpakiyê tê bi cîkirin .

Kod- şîrovegerî ye,ku hewl dide hebûna xwe bi behanê bike û ne berovajî.Wisa ye karê peran li gor ,,rexneya ramyariya aborî ,,û bi taybetî pirtûka yekem ji ,,sermeyan ,,û bi vî şêwazî jî, symptom li ba Ferud tevdigere.Lê li ba Nîtsşê peyv û wekhevî  , tendûtûjî neqeba pakiyê û xirabiyê ye.

 Bi vî rengî kod ne tişteke ji bilî rûçadir(maske) pêve ,bi wergirtina rêkiroxa nû – veşartina an temirandina şîrovegerî –kod naveroka hêsan ya xwe winda dike,naveroka nîşandêr bûyî.

Kûrahiya wê ya taybet vedibe,û di vê qolê de têgehên nerênî destpêk dikin ku bo têoriya kod beyanî ne.Wisa di atmosfêra kodê de , îhtimala îmakanên lîstika têgehên nîgatîv dertê holê ji dijberî û tendûtûjî.

Û di dawiyê de ,zirta dawî ji şîrovegeriyê : şîrovegerî ji ber bê çarebûnê, ta bê dawî xwe şîrove dike,tim li xwe vediger e .Bi vî awayî du encam hene :Ya yekem ,şîrovegerî pirsa ,,kî ? ,, radixîne,çimkî ne wate tê şîrovekirin lê ev pirs têkirin kî şîrovegrî bi karanî yê?.Ya giring di şîrovegeriyê de-şîroveger bi xwe ye,tu şîrovegerî nîn e bê şîroveger û dibe ev wateya ku Nîtsşê da peyva ,, psîxolojî,,.

Encama duwem ,dibêje ku şîrovegerî neçar e xwe ,bi xwe şîrove bike,nikare bireve ji vegera  xwe şîrovkirinê.Dema şîrovegerî giroverî ye ,cudaye ji dema kodan ya bi sînor e, tevlî ku dema gotûbêjê xêzekî ye (bi wataya xêzek panbûnê…wergêr).Dema şîrovegerî niçare careke din ji cihê derbas bûyî derbas bibe.Ji ber welê metirsînek tê holê– metisîna mirinê –êrîşî şîrovegerî ye dibe û bi xwe ev tiştekî seyre ku ev êrîş dibe ji aliye kodan .Bawerbûna bi hebûna kodan beriya şîrovegeriyê weke tiştekî resen û rast be ,bo şîrovegerî  mirin e.Jiyan jêre berovajî ye,ku tenha şîrovegerî heye.Bi ya min gerek têgihiştinek baş hebe ,îro pir kes vê  jibîrdikin ku :şîrovegerî û sîmiyotîka dijmin in hev in yên mirinê ne.şîrovegeriya ku xwe dispêre sîmantîk hebûna kodan ya bê dawî mukir tê,xwe dûrî van pesnin şîrovegeriyê dike weke kelemçebûn,neqedandin û bê dawîbûn.Têde têrora wateyê diyare û guman bi ser ziman diçe.Li vira em baş Marksîzm  têdigîşin û paş Marks çi pê hat.Lê şîrovegerî berovajî ku xwe disperse xwe û di hundirê ziman çalakî dike û ji hev qutnabe tim bi hev girêdaye û li vir cuda dibe dehbebûn û zimanê baqij .Û li vir em Nîtsşê dibînin.

 

GOTÛBÊJ

……………...

BEM

Bi rastî we şîrovegerî  li ba Nîtsşê ku nayê rawestandin  baş diyar kir,ji bilî vê jî,ravekirina,, cîhanê,, û ,,guheratina,,wê eynî tişte li ba Nîtsşê,gelo li ba Marks  wisa ye?.Di deqekî navdar de,guhertina cîhanê û şîrovegeriya wê dijberî hev datîne.

FÛKO

Bi rastî ez li hêviyê bûm ser vê derbirînê dijberiya hin bibînim  bo vê hevokê,ger we bala xwe dayê be, Marks di pirtûka ,, aboriya ramyarî,,çi dibêje,hûn e bibînin  wê weke awayeke ji şîrovegeriyê bi kartîne.Ew deqê ku we destnîşan kiriye li ser şîrovegeriyê, girêdaye bi fîlosofiya û dawiya wê ye ,lê dibe têkildare be bi aboriya ramyarî weke Marks  têdigihîşe . 

 

TOB

Bi baweriya min analîza we kêm e,we têknîka şîrovegeriya olî  û pêşketina wê ya dîrokî  we ne şopandiye .Bi min şîrovegerî ji sedsala 19 ve  bi Hîgil re destpêkiriye.

FÛKO

Ez li ser şîrovegeriya olî ne rawestyam ligel giringiya wê,çimkî bi kurtî min dîroka kodan  pêşkêş kir,ez alîgirê kodê me, ne alîger ê wate me.Pêwîste em dîroka fîlosofiya û kolandinên pênasînê tevlihev nexin .

 

 

VATÎMO

Ger ez rast ji we têgihiştim, gerek Marks têxin rêza ramankarên mîna Nîtsşê ku şîrovegerî  bê dawîbûn  dibînin.Lê li ba Marks tevlî wisa noqta dawî heye, ma ,,bingeh,, çi ye ger ne tiştek  weke asas  bête dîtin?

 

FÛKO

min hîn  nêrînên xwe baş li ser Marks ravenekirye û ditirsim niha jî,nikaribim ……………….Marks tu car şîrovekirina xwe weke ya dawî pêşkêş ne kiriye,ew baş dizane û dubare dike ku:hergav dibe şîrovegeriyeke kûrtir  an asteyeke bi gelemperî  bilind ji şîrovegerî ye bête dîtin,û nîne tu şîrovegerî li ba serû raweste.

DEMOBÎN

We li ser Nîtsşê  ezmûna ,,dehbebûn,,ê anî ziman, weke ya herî nêzîktirîn xal ji pênasîna bê dawî be,karim ji we bi pirsim di kijan rexî de bi nêrîna we de û çawa Nîtsşê vê ezmûna dehbebûn bi destxistiye?........em ê pirs bi sînor bikin li ser Nîtsşê.gelo mebseta we ,ev bû?

 

FÛKO

 

Erê.

DEMOBÎN

Dibe we dixewst bêjin ,,dehbebûn,, yan ,,hest,, û ,,texmîn,, a wî, ji ,,dehbebûnê,, re? gelo bi rastî hûn bawer dikin ku ramankarekî bi asteya Nîtsşê karibe binase ezmûna ,,dehbebûn,, ê?

FÛKO

Ji we re  erê dibêjim .

 

KELKEL

Pirsa min ew ê kurt be.Bi mijarê têklav e,ku we navê ,,têknîka şîrovegeriyê,, lê kirye……..gelo hûn bawernakin ku ev têknîk bi xwe têknîkên ,,êşbir e,, weke êşbira takekesane li ba Ferud e,û êşbira mirovahiyê li ba Nîtsşê ye, û  êşbîra civakê li ba Marks ?.

FÛKO

Erê.bawerim,wateya şîrovegeriyê di sedsala 19 de,nêzîkî vê wateyê bû ku we navê êşbir lêkir.Di sedsala 16 de ,şîrovegerî wateya wehî û felat distend,li vir dixwazim hevoka dîroknas,,GARSYA,,ya sala 1860 nivîsand bû,bînim ziman ,,di rojên me de tendirûstî  cihê felatê wergirtiye ,, .

                                                                 ,, Dawî ,,

 

Nivîskar : Mîşêl Fûko

Werger û amedekirin ji Rûsî :Bêkes Têlo

 

*Têbînî. Ji ber dirêjbûna deq û gotûbêjê min hewl da bi givaştin û xalên herî berz  bo xwêner ê hêja pêşkêş bikim.

* sîmiyotîka: peyvek Grîkî ye(sîmalogia:sîma bi wateya îşaret(kod) û logia bi wateya zanyarî.Bi kurdî hêsan e em bêjin sîmiyotîka an jî,sîmiyolojî.Zanyara li ser kodan e û lêkolîna jiyana wan di civakê de.Me ferî wergirtina tiştên veşartî û temirî ji paş peyvan dike.

 

 

 

çapkirin