Dr Ali KILIC

Daxuyani Bo Perpirsiyaren Malpera PENa Kurd

Rêvebirên Pena Kurd re ;

Birayên hêja min xwe mecbir dît ku vê namê binivsînim. Em hevidi rindtir(bachtir) nasbikin ku bikarin hev re bi rehetî xebata Pena Kurd bidomînin. 1966 an vir ve ez bi zimanê me eleqedarim, dinivsînim. Wê demê kesen ku Zazaîstanê diparêzin tunnebûn. Hember xwînmijên Kurd, dagirkerên Kurdistanê dengê cûda nebû.

Me welatparêzî ji generasyonên nû hûnnekir(fernebûn). Serhildana Qoçgîrîyê (Rojava Dêrsim) ya sala 1921 an ku armanç Kurdistanek demokratîk û azad bû û berxwedana 1937-38 Dêrsim dîroka welatê me de cîhek giranbaha girtiye. Ez bi çanda berxwedanê ya echîra Demenan gir bûm. Bi çanda dagirkeran mêjîyê min nahat dagirkirin. Ku ew echîr teslim nebû. Bi salan li çîyan xwe parastin. Sedan endamên vê echîrê hatin chevitandin, xeniqandin. Dayîka min bixwe hêsîr hatibû girtin. Gora min Prof. Qanadê Kurdo rêzane ke. 1982 vir ve  ez xebata Prof. Qanadê Kurdo ku binyata li zanîsta ziman tê, weku rehber digirim. Hemî berhemên xwe ser vê binyatê dikim.

Ez davîya wê nameyê de  helbesta xweya ku min 17.10.1975’an li Prof.Qanadê Kurdo’re chandibû û bersiva nemir Prof. Qanadê Kurdo jî dichînim. Sala 1982 min nivisandinên xwe Prof. Qanadê Kurdo re chandin. Prof. Qanadê Kurdo gelek bi zanabûn, kîbarî, nezaketî nêziki min û berhemên, xebta min bû. Moralekî pir-gelek bilind da min.

Sekreterê Pena Kurd birêz Dr.Z.Aloyan li min vergera daxuyanîya navenda Pena Kurd ya mijara yêkbûna alfabeya kurd û zaravayên kurd xwestibû. Min xwastin hanî cîh. Daxuyanî wergerand zimanê fransizî û zaravaya kirmanckî-dimilî-zaza. Daxuyanîya ku min wergerand, malpera da hat cîh kirin.

Du wê wergerê de 25.8.06 de, bi rêz Dr.Z.Haco li min re sipaznameyek şand. « Birayê gelekî hêja, kekê Dr.Elî Kilic, em bi xebata Te gelekî serbilind in, gelek spas j ibo nivisîna daxuyanîya Navenda PENa Kurd bi zaravê Kirmanckî. Bi hêvîya xweshîya Te. »got.

Du wan tichtan de 28ê meha gelawêjê(Tebax) li malpera Pena Kurd de endamekî rexistinê, bê danustantin, bê gotibêj, bê pirs, bê dîtîn girtin, bê binyata zanîstîya ziman (lenguîstîk) daxuyanîyêk kir.

Ez dizanim ku nivisandin azadîke. Azadîya ramanê ye. Gelek normale ku chaxsîyet dîtînên xwe binivsînin. Çewtî ewe ku, kesêkî ew gotar nivisandibû min nasnake, xebata mina ser zimanê me nizane. Nivisandinên minên ku malpera Penê da hatin wachandin nexandîye. Fîlozofîya Ehmedê Xanê nexandîya.

Tichtê ku ez êchandim, pirs min re amade kirin ew e ; revebirên malpera me dîtîna min nepirsîyan, negirtin. Bi rastî Pena Kurd azadbûna, zelalbûna ziman û zaravayên ziman diparêzî, hêla(alê) din ve jî keseku zimanzan nine, ji zanîna ziman bê xebere ( bixwe wer dibê ; « xebata mina ser kurdîya zazakî ne weku lenguîstekî ye, zêdetir wek edîbek ez bala xwe didime ser sîstema hemu diyalektên kurdi û heta bi farisî » weku zana, rêhber digire û wergera ku min dem da, bi dimilîya herî zelal, bi lefzên ku dimilî rojane dengdikin(xeber didin) nivisand, ji malperê rakirin, ya ku keseku îddîa dike ku ez zazaîstan cî me, alfebeya M.C.Bedirxan naxebitînim daynan chunê(bi cîh kirin).

Ez dipirsim ; ew kes bixwe dibê ez zimanzan nînim. Hêla din ve em seba(bo) zelal bûna ziman nîqachên zanabûn diparêzin, dixwezin. M.C.Bedirxan kurdekî herema Bohtan bû. Zaravayê kirmanckî-dimilî nedizanîya. Kurmancîya herema Bohtan û ya herema Dêrsim jî pir cûda ye.

Alfabeya ku M.C.B. amadekiriye bin qontrola zabîtên fransiz ( Pierre Rondot, Pierre Lescot ) de hatiye amadekirin. Heta naha li Fransa Kurdolojî nîne(tunne) ! Rêxistinên kurd yên ku bi zanîstê alaqedarin elfabe gotibêj nekiri ne. Keseki zaravayê kirmackî-dimilî nizane çutan dikare elfebeyê amade bike ? Nizane, nikare dengan derxîne.

Fransizên ku zimanzanin bûn sebebê, bînyata Zazaîstanê. Gilbert Lazard, Joyce Blau, Pierre Lecoq, wan kesan ew ticht îddîa kirin ; « Kirmanckî beşek zimanê farsî ye. Tu ku ve gotinê qebul nekê, neparêzî nikarî cem me doktora bikê. » Loma ez Prof. Qanadê Kurdo re ketim danustandinê.

Emerikî, Alman û Hollandayî jî weku fransizan difikrin. Karwana Zazaîstanê re rehberin, alîgirên komara Tirkîyê ne.

Hevalên ku revebiriya Pena Kurd dikin vê zaravayê nizanin, fêmnakin. Çutan revebiriya Pena Kurd dîtîna hêlan nagire û kesekî ku bixwe dibê « ez zimanzan nînim » dîtînên, nivisên Wî weku dîtînên herî rast digire ber çavan û malperê de bicîh dike. Emeg, xebat hirmetê dîvê(dixwaze) !

Ez çend seetan xebitîm ku gotinen nav gel de bênîm bîra xwe û daxuyanîyê de bicîh bikim.

Berîya demekê min nameya ku bi zaravayê Kirmanckî-dimilî-zazakî di girtigeha Amedê(Diyarbekirê) dayîka xwe re sala 1973 de nivisandibû da malpera Peyamaazadî. Malperê de ew name hati cîh kirin. Wî endamê Pena Kurd bê pirs, bê dîtîn girtin midahaleya namê kir. Name xwirakir. Min name bi dimilîya herema Dêrsim nivisandibû. Mafê Wî kesî tunebû ku tîpan, devokê biguherîne dimilîya herema xwe. Berîya her tiştî şert hene. Meri xwediyê gotarê re dikevî danusandinê, dîtîne digirî, gotibêj dike.

Ew kes xwe li ser me kesên ku bi zaravay dimilî dinivsînin digire, hesab dike. Rêzên hirmetê teqîb nake. Cara duduyan jî midaxellaya wergera daxuyanîya Pena Kurd kir. Ez wan hevleyan weku bêrêzî, bêhirmetî, weku pêlikirina chaxsîyeta xwe dibînim û pê dêchim, diqarêm, aciz dibim.

Endamê Pena Kurd ku wî mafî(heqî) xwe re dibîne ku xwe tev li hemî nivisandinan bike behsa « pîtên  ku min bi rengê sor îcharetkirine di elfebeya kurd nînin û bêyî vana hindek pîtên din (  )ji xebitandine. Ev çi deng in, an ji ev çi pît in ? Ez nizanim. Ger kurdekî kurmanc ji vana fam neke kurdekî zaza hîç nikare fam bike ! » Ew hevok nîchan dikin ku endamê Pena Kurd get dîroka zimanê kurdî nizane. Bê xeber e. Prof. Qanadê Kurdo pir vekirî ser vê mijarê sekini ye. Ew mijar min gotara xwey davî de xebitand, ser nivisand.

Ew mijar bi hêla birêz  Prof. Qanadê Kurdo  va bi kurîî hatîye destgirtin. 

Prof. Qanadê Kurdo ; « aî, eî ye ku kirmanckî-dimilî de heye, zaravayê kurmancî de dibe a »dibê. Herviha « a » yê zaravayê kirmanckî-dimilî û kurmancî mê ye.

Zaravayê kurmancî de « e » dibe « î ». Kirmanckî de « a » dibe « e ». Seba enformasyona zedetir serî gotara ku min bi fransizî û kirmanckî nivisandibû bikin. Ez bi van hevokan dixwazim ku bibêm seba (bo) yekbûna zimanê me, cara yêkemin rêzimana komparaya(danberhevdin) zaravayan yek û yêk bînin, bidin ber hev. Pachê, rêzimana kompare, rêzimana dîrokî ( fonetîka û morfolojîya dîrokî) berî rêzimana netevî vereçekirin. Nav vê demê de elfeba hevidi digire, yêkbûn çêdibe. Loma(lewra) gotara ku min bi zimanê fransizî nivisandibû ser gotar ew bû « Li ser statûya lengustîka dîroka zimanê kirmanckî û dîyalektolojîya kompare(danberhevdin) û rêzimana fonetîka dîroka Mîtanî, Hurî, Kasîd, Luvî, Gutî, Urarî, Zendawesta û Kurdî » Li ser Malpera PENa Kurd (Sur l’Unité Linguistique ) Ew nîchandide ku karzanîsyatê zanyarên Kurdistanî, li ser yêkîtîya zimanê netevî, kurdî pir(gelek) mihim e.

Ez xwe mecbir dîbînim û dixwazim ki vê hichyarîyê jî bikim ; bin rûberîya gotina zazaîstanê de ber nivisandina zaravayê kirmanckî sekinandin feyda nade neteva Kurd û zimanê Kurdan. Eger ku em mafê ramanê diparêzin, ew kesê ku dibê ez zimanzan nînîm û gotara Wî kesî malperê de te bicîh kirin, yak u min jî wergerand pêwîste we re bi cîh kirin. Rakirin astengîyê derdixinî. Zanîna xebatê li ser hîmên buxtanan(îftîran) nayê daynîn û feyde nade xebata  zanîstî.

Bimînîn xwechîye de. Xebata We de serkeftin, serfîrazî.

Dr.Alî Kiliç, Calabria, Italia, 31-08-2006

Ex ; 1- Nameyên birêz, nemir Prof. Qanadê Kurdo.

       2-Helbest

çapkirin