Dr. Ali KILIÇ
01-09-2006

 Namayên Prof. Dr. Qanatê Kurdo

Li dîroka zimanzanîstîya rojwelat de, zanyarê nemîr Prof. Dr. Qanatê Kurdo cîye xwe girtiye. Şuna Wî giran û pir bilindê. Jîyana Wî akademisyenê kurd, parçeyek ya trajedia gelê Kurd û Kurdistanê ye.

Mijara bindestîya pirsgireka Kurdan, Kurdistanê Bolşevîkan eleqedar nake. Yekitîya Komara Devletên Sosyalîst, bi polîtîkayek enternasyonalist ku alîkarîya rejimên dagirker, xwunxaren Kurdan dike dişopîne. Wan komaran qet alikarîya Kurdan nêkir in. Ser hertiştî Kurd bilavkirin û êşandin. Gora şertên enternasyonalîzmê helvest negirtin, tevnegerîyan.

Kurdên ku li Sovyeta berê hatibûn bilavkirin li mafên xwe gerîyan. Mafê çand û zîman heta merhelekê , cîkî bi dest xistin. Zîman û çanda Kurdan hin azad bû. Çanda ku rejîma sovyetêra xizmet nedikir, gora pîvanên rejîmê « nebaş, rind nebû) qedexe bû. Kilamên olî-bawerîyê, kilamên axatîyê, mîrtîyê…..Jiyana zanistê zanyarê nemir Prof. Dr.Qanatê Kurdo parçeyek ji wê azadîya hindike.

Sala 1975’an min helbestek xwe rêzan Prof. Dr. Qanaté Kurdo’re de ithaf kir ; « Azadîya Kurdistanê, xelasîya gele dinya, xelasîya gele dinya, azadiya Kurdistanê ye. » Rêvebirîya « Kovara Riya Azadî » weşandina, neşra wê helbestê qebûl nekir, red kir. Ku min alîkarîya werger û çapkirina pirtuka Nikitin ku mijara wê Kurdbûn jî kiri bû.

Sala 1977’an de, ez li Unîversîta Hacettepe li bajarê Angorê-Tirkiya, li beşa fîozofîyê de mamosta bûm. Min li vir, dersên fîlozofîya dema sedsalên berê-kewn antîk (grek û latînî) û fîlozofîya zanîsta moderne didan. Cem vî karî hêla din va jî serokê « Yêkîtîya hemî mamosteyên akademî û unîversîteyên beşa li bajarê Angorê » « TUMAS », bûm.

Wê demê rêvebirên « Kovara Rîya Azadî », helbestên mînên bi zaravayên kîrmançkî-dimilî û zimanê tirkî, bin nave « Elî Dersîmî » weşandin. Destnivisarek jî li ser jîyana nemir Prof.Qanatê Kurdo neşir kir in.

Hikimeta Fransê ji bo karzanista li ser filozofên wan Jean Paul Sartre û Gabriel Marcel weku bursiyerek ez daweti Fransê kir im. 17 Cutmeha 1979’de ez çum Unîversîta Dijon’ê , Fakîlta Filozofi yê.

Min Jean Paul Sartre û Simone de Beauvoir li Parîsê, li mala wan ziyaret kir in . Li ser existantializme Sartre û G.Marcel, me danistandin, gotibêj kir. Wê demê Sartre pir nexwaş bû .

Ew du entellektuelên fransizî, endamên komelaya « Association France –Kurdistan » bûn ku François û Daniella Mitterrand jî endam bûn.

Simone de Beauvoir’re min behsa pirsgirekên kurdoloji kir. Wê jî, min ra got ku ; « Beşa, departementa kurdoloji tunne. Tenê Iranistik heye. Beşa îranîstîk de dersen kurmancî, çand û litteratu ra kurdi heye. Serokê iranistik jî Prof. Gilbert Lazard e. Mme Joyce Blau jî li wê derê dersen soranî di de.Dema K. Bedirxan de Dr A; Ghassemlou li weê derê dersên droka kurdî di de »

Min ku ew agahdarî girt, çum cem xanima Joyce Blau. Ser mijara projeya doxtora xwe, fonoloji û morfolojiya Kirmançkî-Dimilî qezi kir. Xatun Joyce Blau min re got ; « Dema, weqta ku tu Lazard efendî bîbînî, ne bê ku kirmançki-dimilî zaraveyê zimanê kurdi ye. Tu ku bibê Kirmançkî-Dimilî zaraveyê zimanê kurdi ye, proje ya doxtora te qebûl nake.

Ramana Prof.Gilbert Lazard ew e ; « kirmançki-dimilî zaraveyê zimanê kurdî nîne. Zaravayek zimanê farsî ye. »

Ez şaş bûm û min dest bi pirsan kir ; Xanim Joyce Blau qey Lazard Efendî zaravaya kirmançki-dimilî-zazakî dizane? 

Xatun Joyce Blau bersiva min da «Na, na nizanî. » Ez fikrîyam. Akadesmiyenek, xwe rêzan dide naskirin, kirmançki-dimilî-zazakî nizane, dengnake(xebernade) û dibê ku, ew zarave, zaraveyek farsi ye. Bi wê nêzikbûna xwe jî xizmeta dijminên çanda Kurdan dike. Binyata, hîme qelişandina ziman bi mêjîyê kolonyalîstan, dagirkeran datî ne.

Min “Kovara Roja Nu“ da Xatun Joyce Blau. Ku wê kovarê de helbestên min hevpeyek Dr; A. Ghasselmou li ser Soreşa Kurdistan, hatibûn weşandin. Dema (veqta) ku min Prof.Gilbert Lazard dî, Wî, min re got “ Ez helbestan naxwazim. Min re textên kirmançki-dimilî lazim in, pêvîst in. Îsal ne mimki ne. Sala pêşîya me bi textan were. Em hev re qezî bikin. » Dema Wî ev bersiv da min, min famkir ku Xatun Joyce Blau helbesta min bê xebera min da ye Wî kesî.

Min havina sala 1981’an, 200 rupel li ser mijara prensîbên fonoloji û morfolojîya nemir Prof. Q.Kurdo textek seba (bo) doktora xwe nivisand. Meha îlonê çum bajarê Parisê ku doxtora fonoloji û morfolojiye Kirmançkî-Dimilî-zazakî bidim Prof. Gilbert Lazard Efendî.

Dema çum Universita Sorbonne, Min Prof. Gilbert Lazard dî, Prof. Gilbert Lazard min re go“ Ez vê projeya têzê qebûl nakim. çimki, têza te û têza Prof. Q.Kurdo yê ke. Zaravayê Kirmançki-dimili-zaza, zaravaya zimanê kurdi nine. Zaravaya zimanê farisî ye. »

Min pirsa yekemin kir; Hun Kirmançki dizanin?

Wî bersiva min da “Na»

Prof. Gilbert Lazard ; kesekî bîyanî, ziman û zaravayên me nizanî, projeya taza doxtora min qebûl nekir. Zaravaya ku ez pê girbûme, min ji merîyên xwe bîstîye, hûbûme, ew kesê bîyanî digire dibe, zimanê farisîra girê dide. Ezê çutan doxtora xwe li Wî camêrî bidim qebûlkirin, Wî re yêk kara zanîstê bikim.

Paşîyê de, davîyê de doxtora nat pejirandin, qebûlkirin. Min pir eşkere dî ku ez nikarim cem wî merîkî rengdarê, tîtra akademîsyen bigirim. Min dîtînên xwe Wî kesî re pirs vekirî gotin û xatir lê xwast.

Polîtikaya devleta fransa ew bû ku nedihîştin çanda Kurdan pêşbikeve. Akademîsyen jî weku rêvebirên wî devletî bûn. Min li Universîta Paris VII’an, sala 1982 dest bi doxtorek nû, beşa Sosyolojî Polîtîk kir. Mijar; “Pirsa netewi û bindestîya Kurdan» bû. Min li Universîta Dijone de sala 1985 dest bi doxtorek duyemin, beşa Filozofiya Zanistan kir. Mijara min; “Klassifikasyona Zanistan û Enformatîk- Li ser himên, bingeyên filozofikên Enformatîk » bû.

Beşa yêkemin a vê xebata doxtorê sala 1985’de xelas-temam bû. Min ev beş îthafi Prof. Dr. Qanate Kurdo kir. Beşa duemîn çile ya 1988’de teva bû. Min ev jî îthafi dayîka xwe Melek a Hemedî, kalikê xwe Hemedê Mîrzalî yê Silêmanî û bavê xwe Uşênê Hesenê Pitalî yê Mille Uşenî kir. Mînakek li vê xebata min “Cîte des Sciences-Teşniques-Industries-France-Paris” de bi êjmara-kod a “RC 1 591 KILIA” tê parastin.

Wê xebata xwe de, rûpelên 443 û 444’de, min cîh(şun) da kîmyabarandina navçe Xelepce û dugelên ku ew axu(jehrî) dabûn revebirîye S.Hussên û nameya ku Dr. Abdulrrehman Ghassemlou, Sekreterê Yekitîya netevan re şansibû, ku bîryara Yêkitîya Netevan a 598’an ku mijar Kurdan jî elekeder dike.

Hêla din va jî min bîryara xwe da; hemu texten ku seba doxtora xway prensîbên fonoloji û morfolojîya zaravaya Kirmançki-dimili-zaza nivisandibûn adare 1982’de, bi rîya postê Prof. Dr. Qanate Kurdo re, bi navnîşana Akademiya Zanista Leningrad şandin. Prof. Dr.Qanate Kurdo bi rêz û hurmet bersiv da nameya min. Nameya ku min re şandibû, 8-11-1982’de ket destê min.

„Heval û hevkarê delal

Eli Qiliç can,

Nama te derej kete deste min,çimki, nav û nişanên mın rast nenivisi bûn.

Ez gelekî şad bûm ku nika ji bıraye me zaza merivên wek te zîmanzan,filolog hene û mîjuli lêgerina zaravê zaza dıbın. Ez geleki şadım, ku tu li Parisêda dımıni, li lêgerina zaza wek zaraweki kurdi dıbi.

Li sala 1975-da min kıtabek li ser beramber kirina zazâ û kurmanci nıvısi û daye çapxanê bo çapkırınê. Ew destnıvısar nıha lı çapxanêdaye, hividarım,wê çap bıkın.

Lı sala 1976 mın lı kıtêba“ Iranskoyê Yazikoznanîye-dapertokek li ser zaza û kurmancî nıvısi, ez wî nıvısara xwe ji tera dışınım. Mımkûne jı tera lazım bê.

Mın kılama (strana),te xwend, tu rast û bı xweş dınıvısi:

« Azadiya Kurdistanî,xelese gele dinya

 Xelasiya gele dinya, Azadiya Kurdistaniya „.

Ew nişan dıke, ku tu yan şayri, yan ji dengbejî, eger dengbêji, lı ser kasêtekê dengê xwe jı mınra bı nıvıse û bışine.

Nıha ez mıjûli komkırına qewlê kurdan dıbım, ez dıxwezım wana kom bıkım, lı berhavokêda çap bıkım.

Eger mumkûne, tu jî madeyên zazakî,çirok,hekyat,kılam û (metelokan), li berhvokêda çap bıke,eger peviste li rexgan, têxtanda ferhengoka zazakî kurmancî –fransizi bınıvıse;Eva, dıbe işeki baş û heja bona lêgerina zaravên kurdî.

Lı sala 1978 kıtaba mın“ Grammatika kurdskogo yazika na materyalê kurmancî i sorani“ çap bûye,eger lı cem te,tune, ezê ji tera bışinım

De bı xatırê te.

Qanatê Kurdo, 8-XI-1982

( bi destnivisa xwe)

Nav û navnişana min :

 Leningrad, 196143 Yr. Gagarine 45 kv. 50 - Qanetê Kurdo.

Beri ku ew nameya jêr ya zanyarê nemir gêşti min, min hemû destnivisarên xwe Wî re şandibûn. Du da bi vê name ku tarîxa 20-04-1983’e Prof. Qanaté Kurdo bersiv da min.

 “HEVAL û HEVkarê delal Elî qiliç can,

 Mın nama û destnıvisarên te standın, dılê mın gelek pê şa bû, kêfa mın xweş bû, ez pê hesıyam ku nıvisarên te rınd hena. Destnıvisarên te lı ser zaravê zaza, lı ser filosofiya kevn, lı ser markısîza û lı ser faşizmê tırkan nişan dıkın ku, zanyarêki gıhişti û mezıni. Eva mın geleki şa dıke. Nıvisara te derheqa fonêtika zaravê zaza geleki bı mın xweş tê, eferım, ez dıbinım ku kurdeki heja pir zana û pıspor heye, mina mın xerêqi Lêgerina zımanê dayıka ewe dıbe. Ez hıvidarım,dıbe bı sılameti tu nivısara xwe lı ser formzanina zaza ji xılas biki û bıxêr û sılameti nıvisara xwe çap bıki.Lê lazıme bêjım ku nave nıvisara xwe bınıvisi nek “So Be“.Ev gotın bı zazakî yanê“Here vere“.Gotına merıvên zaza“nabêjin „Here vere, em dıbêjın „So Be“ nişan dıke, ku ez dıxwazın bêjın em mına kurmanca napeyvın(xeber-nadın), yane zarave me ne mına ye kurmanciye.Baş dıbe tu vê gotına van lı peşgotına nıvisara xweda bınıvisi,navê nıvisarê bı cureki dın bınıvisi.Yan jı bınıvisi.” Legerina zaza yên nehiya(rayona) Dıyar bekırê.”

 Nıvisare xwe lı ser Kurmancî û Soranî ezê jı tera bışinım. Ezê usa ji jı tera Ferhenga Kurdî-rusî ya Soranî, ku çap dıbe. Ji hevalé xwe delal ra bışinım.

 Mın nama ji hevalê Kendal stand, ku Parisê Institûya Kurdî ve bûye, tı tev boyî,alikari van dıki yan na? Bona pêşketın û serferaziya Kurdnasiye lazıme bı hevra alikari bıkin. Mın soz daye,ezê ji alikari van bıkim, nıvisarên xwe bı zımanê Kurdî ji van ra bışinım ku ev çap bıkın.

 Eger tu Kendal dıbini, bı kerema xwe van gıliyu jêra bêje:”Mın nama wî stand, gelek jî razıme, ezê bersıva wı bınıvisım.

De bıxatîrê te, dılxeza mıserbestiya teye.

Qanatê Kurdo. 20-04-1983.

( bi destnivisa xwe û mora tillî yê )

Bêri wê nameya zanyarê nemîr Prof.Qanatê Kurdo, min suretên li hemû dest -nivisarên xwe û suretek (copiyek) wê namê da Kendal Nezan Efendî ku Serokê Instîtûya Kurd a Parîsê ye.

Zanyarê nemîr dema bersiv dabû nameyên min, min re nivisî bu ku << Bona pêşketın û serferaziya Kurdnasiye lazıme bı hevra alikari bıkin.>> Berî avakirina Instituya Kurdî a Parîsê, sala 1982’an de, mîn û hevalên minên ku bi eslê xwe frensizin me hev re Radyoyek wekir( K.Libre). Min li wê radyoyê de heftê de 12 seet kurmancî, kirmanckî û fransizî program amade dikirin. Min navê beşê kir “Denge Kurdistan ê.” Sê sal, 1200 seet min tenê, bi serê xwe program amade kirin û weşandin. Heftê de 12 seet weşan û wan 12 seeten de, çand, weje û dîroka me, mijarên nivisên nivisar Prof.Qanatê Kurdo, mijarên rojevê, bî zîmanê fransizî, zaravayên kurdî; kurmancî, kîrmançkî-dîmilî-zaza seba kesên eleqedar da bîstin, naskirin, guhdarkirin.

Ew helbest min li bajarê Estenbolê sala 1975’an ciwîna şewa Dêrsim’de ber 16.000 kurdan xand. Sala 1983’de K.Libre FM_87,7 mhz. Denge Kurdistan ê ”

Seba programa ku mijar sersala bûyîna zanyarê nemîr Prof.Qanatê Kurdo bû, mîn pir kes daveti mala ku şuxilê radyoyê pêktênîne kirin. Cem hemî textên ku mijar karê Wî bû xwandin ew helbest jî xwand.

Dr Ali KILIÇ, 01-09-2006

Mamostayê mezin,

                                    Zîmanzan û azadkare gele me yê Sovyetîstanê

Prof. Dr. Qanatê Kurdo’re

« Azadiya Kurdistanî, xelese gele dinya

 Xelasiya gele dinya, Azadiya Kurdistaniya 

Vaze! Kurdistan ê min, vaze!

         Kamy tu kerda kolétié na dinya?

Nu seno ĉılo şao tu gureto pa?

Hard û asmen bîyene sor khıla çekê to’ra

Vaze! Kurdistan ê min, vaze!

         Kamy tu kerda kolétié na dinya?

Ma zoneme, dinya, dinya dewuz û qislacûn a

         Dinya wi axa û begû niya

Ma oncia zoneme

Ma dardekerdime, qîrkerdime gîle kou’ra,

Riznai,wesnai, dardywe, dew û sukhe ma,

Vaze! Kurdistan ê min, vaze!

         Kamy tu kerda kolétié na dinya?

Ma zoneme wuaştiv

Wi(yi) zorkesu, yi emperyalistu, yi faşistu

Bindentên û koletiya mîletên dinya.

Jî tû, ju Wietnamî, Jî Qamboçiya

Jî sarê latin û Amerika

Yî sarekerdu, y^zordestû, yî leyrunên emperyalizmi

Wuaşti bî

Serv û Lausanne’ra barekerdena tu

Tu sarekerda, tu kerda çor leteyî

Jî sarê u cigerune

                            Alişer û Seyyid Rizai.

Ĉere tû Mezopotamia û Basra

Ĉore tu Qafîkaasia

Pers û Erav û Grek û Latinî

Tu sero ostori fiştî bî xîlî

Dewleta Ali Osmanî jû jobina mıletî

Derd û ciran,xort û citkarî berdi qır kerdi

Zaf bê keşeni ame sarê tu ser

Eve hozorû milis, eskher rusnayî

Dewujî, qıslaci,ĉolegî, morevayî

Axlêrî, çêyen pêseyî, xanadanen mîletê kurdî

Juvin’ra giredayî,berdî qır kerdi

Zof çeneyî, zaf domonên qij, za çineviâyêyî

Juvin’ra giredayî,berdî qır kerdî

 Berdi vera sare bırnayî.

Avê, hêgayî ramnayî,

ĉolegi, qıslaci, gurenayî

kam kê sare de we berdî qır kerdi

dodima koli bırnayî,gemy wêsnayî

kou’ra,pulu’ra bîry qedenayî

pêyecu,zıft, osın,paxır, zern, şem,

peme, genim,ĉew,lazut,nuky, kuncî,

asm û roj,jede fıre bôjune ma ont berd,

ont berd zern û şeme Kurdistanî.

Dora tipiya, name ma vurnayî,

qamçur guret ma’a,eskher wuast,

zone ma dard we, roşta ma kerde tari.

ma rai vraşti bî, wî(yî) sera şi fêtêlayî

ma pırdi vraşti bî, wî(yî) sera şi bover

ma da pêro guret, yî ma sero bî axayî.

yî bî ospor, ma kerdime payayî

yî bî mırdi, ma bîme teverayî

ma uştime’ra hu ser, yî ma sero bî zulumkarî

yî koletikari, yî faşistên murdarî,

yî berdeştunên emperializmî

ma sero şındori bırnayî.

Marx û Engels û Lenin,

wu hevalo çerr Stalin vejayî

raya pilê mısnera palê û citkarî

raya azadî mısnera dewuz û qıslaci,

mısnera xelkên bindestên hemû karkeren dinya

palê û citkarê sovyetistanî, rizna çefe tzarî

raa partia qommunistîya sovyetistanî,rara Lenin de

jî venge tuye meste Kurdistan,

sazbiye, Respublika sosyalistiya Yekiyiya Sovyetistanî

Pukê azadî dêmdê Asia û Afriqa

Vejiya’ro ser çin, bınde mend,

                                     Japon û Ameriqa

Emparializme ameriqan guret xwu binde naro

 Palê u cîkarê Kuba

Çeke Sor,Çeke proletaria, sare serde

 Darde kerd Hitler

Lête Europayé pil kot hête ma,

vilik da Balqania...

Gelê bındest,gelê Kurdistanî, gelê tirk,

Palê û citkarên tirk û kurdî,erav û hermenî û persî

Vırayê juvin’ra fiyenê

Xwu çip girede xelkên sosialistanî’ra

Piya bî rijnime çefe faşizm û emperilalizm û kolonializm

Marxizm Leninimz dismala ma

Xwu ver erzene, çîp virayê juvin’ra fiyene,

ma zoneme, nara tipiya,

nê Musolini,ni Hitler , ni Salazar

ni Misto tirk, ni Pinoşet, ni Faiq Turin

nê yîye bin

endî bese ne kene endî

ma zoneme, verva faşizmî

 verva emperilalizmî

 verva kolonializm

 Azadiya Kurdistanî, xelese gele dinya

 Xelasiya gele dinya, Azadiya Kurdistaniya 

 Ali KILIÇ, Kurdistan 17.10.1975

çapkirin