anmeldung

STÛNA HER NETEWEYEKÊ ZIMAN E

Arşevê Oskan

Her pêvajo di dem û çaxên xwe de taybetî û pîvanên xwe berçav dike; ew taybetmendî di hemû qounaxên sereke de dibin mîna nîşanekê û her gelekî ji gelên din yên dinyayê cuda dike. Helbet ev cudahî tiştekî pêwîst di nava xwe de hildigire û tiştekî bi xwe re tîne holê jî.

Bê guman, ev stûnên ku cudahî xwe dispêre wan ne tenê ax, dîrok û ziman ine. Li ba me kurdan, destê me ji axê bi birîn e, ango ji hezarên salan de pilan û xapandinên cînaran û xwedanhêzên dîrokî, ew ax tim û tim ji bona qezenc û berjewendiyên xwe xebitandine; ew kirine lîstikgeha nakokiyên herêmî. Hem di hêla aborî û hem jî di hêla ramyarî de, ew dane ber pêla wendabûnê. Geh bi navê olê û geh bi navê asoyên mirovatiyê – di gel ku kurdan jî ji bo nirxandina pirsgirêkên mirovatiya xwe, di nav gelên cihanê û cînaran de, axa xwe li bin lingan raxistine û fîdakarî di hemû waran de pêşkêş kirine. Lê belê heyanî kîjan radeyê bersiv ji hevbeş û hevparên xwe yên dîrokî girtine.... ew jî li ber çavan diyar e.

Di heman demê de, dîrok jî nebûye samaneke mezin û sûdekarî nedaye mirovên Kurd; ew jî ji sedema ku axa me ya dewlemend, ji zîv û zêr û petrol û çandiniyê, ji destê me hatiye girtin, herweha hêz û îmkanên kurdan sînorkirî mane.

Çendî mirovê Kurd, ji xwe bawer nake, ku rojekê ji rojên dîroka berfireh, di welatê xwe yê dewlemend de serdarî kiriye. Gava ew li vê rewşa xwe ya îroyîn dinêre, xwe belengaz, xizan û bêcare dibîne; tevî ku çerxa dîrokê gelek diyar e… ji Keyxisroyê Mîdî, Zerdeşt û Noşîrwan bigire heya bi Selahedînê Eyûbî... û hwd.

Ev hemû bûyerên dîrokî bûne encam ji bo guhertineke fîzîkî, ku di kesayetiya mirovên Kurd de cih girtine; ew kiriye mirovekî ji xwe nebawer û xwediyê dilekî kêm eşq û evîn – ew di moralekî şikestî de dijî. Helbet ev bandor li ser beşekî mezin ji gelê Kurd rolekê dilîze, û şaxên xwe bi tewşî berdide nav rahên civaka Kurd.

Ji ber wisa jî, guhertin û çareserkirin ji aliyê saziyên civakî û tevgera siyasî ve pir li keleman rast tên. Da ku mirovên Kurd karibin xwe bigihînin refên xwe yên perîşan, da ku xwe bigihînin baweriyeke tund û dirust, divêt ew jî wekî hemû mirovên seranserê cîhanê xwedan doz û berjewendî bin, bigihînin asteke bilind, ku bê pirsgirêk û alozî bi jiyana xwe şad bibin; bi taybetî di vê rewşa niha de, ku cîhan bûye mîna gundekî biçûk, bi lezgînî û bi alavên hemdemî li hev dizîvire.

Heger em – wek mirov – li van mafan xwedî dernekevin, kesekî din nayê û nabêje: Kerem bike kurdo mafê xwe bi diyarî wergire!. Vêca… pirsa ku heyanî niha neteweya me li ser lingan hiştiye û em wek milet parastine ziman e, ewa ku mijara me li ser ava dibe, di binê gundan de, ji devê pîr û kalemêrên me ye. Ev parastina ziman, ku çendîn di bi zor û zehmetiyan re derbas bûye jî, ew gewdeyê xwe û taybetmendiya xwe winda nekiriye. Ev fîdakarî bi xwe dibe nîşaneke payeberz ji kesayetiya mirovên Kurd re, û sembola resenî û kevnetoreya wî ya dîrokî bi bingeh dike.

Piştî ku zimannasên me yên mîna Celadet û Qenatê Kurdo û hestenasên me ji Cezîrî û Xanî heyanî bigihe Cegerxwîn û Namî, ev ziman bi me dan naskirin û hezkirin, rê li pêşiya me vekirin, kelem û astengî rakirin, divêt ku em jî wan kedan li pey xwe nehêlin û wan temîniyên pîroz di ser guhên xwe re navêjin; em bi wan netewe û taybetiya xwe biparêzin; di van nîr û guhertinên lezgîn de ji nifsên paş xwe re bidin naskirin û hezkirin.

Di baweriya min de, ku di van demên dawî de rola berfireh ya teknolojiyê pir mezin bûye – heger em zimanên Turkî, Erebî û Farisî li şûna zimanê kurdî bi kar bînin, emê têkevin şaşiyeke mezin û gunehkariyeke dîrokî. Heger em bifirin esmanan jî, zarokên me dê madê xwe ji me û zimanê me bixelîlin .

Ji bona vê yekê, min hêvî heye, tevgera me ya siyasî, di hemû demên xwe û dezgehên xwe de zimanê kurdî bikin bingeh, heval û hogirên xwe bi wî perwerde bikin. Dema ku em tên welatên Ewropî, di navbera çend mehan de, em di bin şert û mercên zor û dijwar de xwe hînî zimanên wan dikin; lê mixabin em di sîh-çil salî, di nav gelê xwe de, li ser axa bav û kalan xwe hînî zimanê dayîka xwe nakin!. Heger mirov li sedemên vê diyardeyê bikole, dê gelek tiştên din jî jê derkevin.

Dema mirov xwe dispêre zimanekî - çi ziman dibe bila bibe - girîngî û pêdiviya wî zimanî di jiyana xwe de dipîve. Vêca hêdî hêdî... wî zimanî bi psîkolojiya xwe ve girê dide. Lewra nemûneyên zindî di vî warî de hene; wekû miletê Ereb hînî zimanî Ingilîzî û Firensî dibe, tevî ku cudahî di navbera wan gelên Latînî û Ereban de heye, û zarokên Ereban ji wan çêtir hîn dibin. Ev jî ji sedemên perwerdeyê tên. Wekî nemûne: Gelên Mexrib û Cezayir, heyanî niha jî li malên xwe bi zimanê Firasî mijûl dibin, û zimanê wanî Erebî bi wan giran bûye, ev sedem ji çend salên dagirkiriyê hatiye… bawer im. Ji ber wisa ez jî dibêjim, çawa bav û bapîrên me li çiyan, li koçeriya deşt û zozanên Kurdistanê zimanê xwe jibîr nekirin û ew taybetmendiya tekane (ziman) ku di destên me de bû, parastine.

Di gel ku em dibêjin, em rewşenbîr û zanyar in, lê nikarin vî zimanî têxin tevgera xwe ya rojane, û di gel xwe de bikarbînin, tevî ku me pilanên dijminan li ser wendabûna mijara ziman pelandine û ew tehlî tam kiriye. Talankirina ziman, windabûna neteweyekê bi serê xwe ye. Helbet ziman di destê mirovan de çekeke mezin e, ku bi ziman çîrok û lorîk û serpêhatiyên xwe di dergûşa hebûnê de dihûnin û şoreşeke vejandî pê dixemilînin. Ev kar dikare ji aliyê sazî û partiyan ve baş were ronahîkirin; tevî ku rola nivîskaran, ewên ku bi zimanê kurdî mijûl dibin ne kêmî ya wan e; pêwendiyeke cedelî di navbera herdu aliyan de heye.

Ev nayê wê wateyê, ku ez li hember zimanên din radiwestim, lê belê berovajî vê yekê ez diramim, ku her zimanek mirovek bi serê xwe ye. Dema ku mirov bi gelek zimanan hestên xwe derbibire, babeta mirov jî, li gorî wê berfireh dibe. Lê dema ku mirov bi zimanê dayîka xwe nikaribe hestên xwe bihûne, ev tê wateya ku neteweya wî li paş maye, ti wateyê ji jîrbûn û şarezayiya wî re nahêle, ew di çavên xelkê de jî biçûk dimîne; li ber rola bikaranîna çand û kultura xwe jî kêm û şikestî dibe.

Lê dema ku setelaytên kurdan çêbûn û li hemû dinyayê weşan kirin, ti gotin ji kesî re nehiştin, ji bilî pirtûk, rojname, kovar, navend û weşanxaneyan... yên ku li Ewropa bi zimanê kurdî diweşînin. Ev hemû akameke erênî li ser gelê Kurd dikin, ku bi zimanê xwe bixwîne û binivîse. Herwekî tiştê ku hatiye serê miletê Kurd, gelek miletên din jî di cîhanê de, berî rizgarkirina xwe, têre derbas bûne. Lê ev pirsgirêkên yekîtiya ziman dê di dibistanên fermî de bêne çareserkirin.

Vêca, li vir dikarim bibêjim... partiyên me bi kar û barê dewleteke biçûk radibin. Helbet saziyên dewletan jî ji partiyan pêk tên. Ji niha û pêve, ku gelê Kurd bi zimanê xweyî dayîkî nepeyive û nexwîne, tê wê wateyê, ku baweriya wî di warê neteweyî de kêm e, û dûrî giyanê welatparêziyê dijî.

çapkirin