Zimanê Wêje 

Arşeve Oskan

Dema ku navê wêjeyê tê gotin, bi xwe re gelek tiştên giring tîne hişê mirov, ji wan tiştan jiyana civatê, ezmûneyên kesane, têgihiştina di rewşa jîwarî de, bûyer û serpêhatî….

Bê guman ew ziman ji bo civatek wek civata kurd dibe neynikek giring, ku her kes xwe têre bibîne, çi ji layên serpêhatî û jiyana kesên yekoyek, yan jî bûyer û rewşa gel bi tevayî, ku bi awayekî ji awayan di dîrokê de dibe xwedan rol.

Bawer dikim, li cem kurdan ev ziman hinekî ji gelên din cûda ye, ji ber ku wêje jî bi pêşveçûn û nîrên dîrokî ku di ser miletekî re derbas dibe tê girêdan, û hêza lehengên wê bûyerê bi wan nîran re tê pîvandin. Ku em werin û di wê neynikê re li wêjeya kurdî binêrin, emê li gelek kuştar û qîrîn û gaziyan rast bên. Ev nijad di wêjeya kurdî de eşkere ye. Her tim mijarên me bi awayên tevahî hatine ristin, ji ber ku hîn kesayetên me ji bin bandora siyasetê nehatine rizgarkirin, lewra jî bi piranî bêhna zimanê siyasetê ji zimanê wêjeya me difûre. Her ku topek dijminan teqiyaye, beşekî mezin ji gel daye ber xwe, ti caran cûdahî nexistiye navbera kal, pîr, zarok û jinan. Li vir ez dikarim bibêjim hawar ji gelek seriyan bilind bûye û ew deng ketiyê guhê wêjenivîsan, lewma wêje bêçare ku van êşan himêz bike û di rûpelên xwe de hilgire. Li ser vê mijarê romannivîsê kurd Laleş Qaso li ser qaba pirtûka xwe ya Rewşenbîr wisa nivîsiye „Ronakbîrî her çi tiştên ku mexzena êqil bindest digire û rê nade aqilyetê, pêşketinê civakî û ilmî, pêşverû dibîne; xweşiya jîn û jiyanê bi bilindahiya maqûliyeta kesan û civakê ve girêdide û li hemberî zulm û zorê pevçûneke bê westan emir dike“.

Ji aliyekî din ve ku bindestî û tiştên ku bi xwe re aniye, badoreke mezin li ser nivîsandinê kiriye, wek nemûne ku nivîskar kurd Helîm Yûsiv jî navê romana xwe ya dawiyê dike Tirsa bê diran û ji me re dibêje „Eger rojekê kesek ji we li tisê rast hat, jê bipirsin bê li kû ji dayik bûye. Wê ji we re bêje li wê çargoşeya ku di navbera Sûrî, Tirkî, Îran û Iraqê de ye“. Li vir mirov teqez dike ku têkilya zimanê wêjeyê bi jîwariya mirovan re heye (Cografî). Çi di romanê de yan di çîrok û helbestê, yan jî ew wêneyê xwîna zarokan gelek caran di tabloyan de jî reng vedide.

Ji layekî din ve, zimanê wêjeyê dikare bi gelek şêweyan bipeyive, lewra ez dikarin di du xalan de binav bikim; zimanê wêjeya pîroz û zimanê wêjeya erzan. Ew zimanê ku nirxê serdemiya kesan û girûpên wan didin û ji bo hin berjewendiyên kesane, dîrokê serobinî hev dikin. Lê zimanê wejeya pîroz, ewe yê her dem di gewdekirina asta rastiyê de dilive û qelen jî buha dide.

Du nerînên cihê hatine gotin li ser forma nivîsandina zimanê wêjeyê, ew jî nerîna Îtaliyan ku digotin: „Nûjenî, hunermendya formê peyda dike“ lê Rûsan berovajî wan dinirxandin û digotin: „Naverok ji formê dizê“ .

Di derbarê zimanê helbestê de, ku nûneriya wêjeya bilind dike, ev ziman bi taybet li cem hinek gel wek Ereb û derdorên wan û kurd jî di nav de, pir dewlemend e, lewra li cem kurdan, tu bê û dîroka wêjeyê bipîve tê di derîkî fireh re derbasî helbestê bibe û dibe ku dîroka wêjeya kudî bi xwe bi helbestê tê naskirin, û vê yekê hetanî niha cihê xwe li cem nivîskarên me girtiye. Dema ku bixwaze dest bi nivîskariyê bike, xwe li helbestê digre ku bi serket, berdewam dike, ku têkçû rûdinê û nema bi nivîsandina wêjeyê mijûl dibe, ev nemûne li ser piraniya me pêkhatiye.

Helbest zimanê hest û giyane, ev zimanê hest gelek balê dikşîne ser xwe, ji ber ku zimanekî rasterast e û xwe dighîne her beşê civatê, çi di hidurê mûzîk de yan ji devê helbestvan bi xwe be. Di helbestê de pêwistya mûzîkê xurt e, gelek caran bi pêşkêşkirina helbestê re mûzîka romansî roleke xurt dilîze, û dihêle ku helbest bi awayekî xweşiktir bighêje guhê guhdar û aliyê giyanî dewlemend dike.

Helbest zorê li hevoksazioyê dike, lewra ku zimanê devokî li ber radiweste. Hûnandina hevokên helbestî, formeke nû ji hevoka zimanê devikî re peyda dike, û gelek caran jî êrîşê dibe ser aliyê kevnar yên ziman jî, bi vî awayî form û rengekî afirandî derdikeve pêş xwendevan, gotin ji wê helbestê re dibin stûnên zimên yên balkêş, ev yek ji bo şayikkirina hêrmonî di pêlen dengan de, hêzê diyar dike.

 Lê zimanê roman û çîrokê ne wisa ne, dikare bibe zimanê civatnasînê û serpêhatiyan.

Sê tişt dikarin bi serkrftina berhemeke wêjeyî de, xwedan rol werin dîtin, yek jê dewlemendiya zimanê ferhengî ku bi rola nasname tên dîtin, di riya wî zimanê dewlemend tu dikare mijarên xwe têr bike, bê aloziyên hûnadinê û ya duwem babeta ku berhem li ser tê avakirin û armanca nivîskar tê zelalkirin, bê vî nijadî berhem seqet û bê wate dimîne, û ya siyem xeyala nivîskar bi xwe ne nijadekî ji yên berî xwe kêmtir e, di baweriya min de, ji ber ku xeyal û nîgara nivîskar dikare ji mijarên biçûk berhemên tê wate û wêne biafirîne, li vir bayê xwedanê gotinê dikare rabe, ji nemûneyên ku di cîhana wêjeyê de derketine pêş,  mirov dikare Ahmedê Xanî yê Kurd, Nazim Hikmetê Tirk, Ferdosiyê Farisan û Mutenebî yê Ereban û Boşkînê Rûsan ……. Hwd, nişan bide.

çapkirin