BINGEHA VEGUHERÎNÊN CIVAKÎ Û HÊZA WÊJEYÊ (*)

I- Wêjeya Gelêrî

· Di dîroka mirovahiyê de karbeşiya yekemîn di navbera jinê û mêrî de çêbûye. Ji jinê re kar û bare malevaniyê û xwedîkirina zarokan; ji mêr re jî kar û barên nêçîr û bidestxistina xwarin û vexwarinê dikeve.

· Ji bo malbatê karbeşî bi rengê dê û bav xwe nîşan dide. Ji bo zarok bav dema ji nêçîrê tê serboriyên xwe yên seyd û nêçîrê dibêje; dê li ser bûyerên ku li der û dora malê dibin hevî û raman û tasawuran vedibêje. Bav serboriyên rastîn dibêje; dê hêvî û daxwazan li hev dihûne û wekî çîrok û meselokan ji zarokan re vedibêje.

· Di vir de mirov dikare vê bibêje wêje (edebiyat) di karbeşiya yekemîn de bi “hebû û tunebû…” yên dayikê pê kiriye.

· Bûyerên pêkhatî bi hêviyên dahatuyê re bi zimanê axaftinê hatine vegotin û jê wêjeya devkî derketiye meydanê. Çîrok, biwêj, gotinên pêşiyan, pêkenok, xeberoşk û hwd. wêjeya gelêrî derketiye meydanê û bi xwe re bûye bingeha pêşdeçûn û geşedana nifş bi nifş peresîna civakê.

· Her çîrokeke ku bi “hebû û tunebû…” dest pê kiriye hêviyeke nû di hiş û mêjiyê zarok de afirandiye; her biwêjek bûye xweparastina ji kêmasiyan û hêza karkirinê; her gotineke pêşiyan bûye şîreteke lixwexwedîderketinê.

· Em dibînin ku di nava her gelî de wêjeya devkî bi awayekî xurt heye û giyana wî gelî bi van berhem û afirînekên gelêrî û wêjeya devkî xwedî dibe.

· Gelê kurd jî yek ji wan gelan e ku wêjeya wê ya devkî bi her awayî xurttir e.

II- Wêjeya nivîskî

· Demek şûn de em dibînin ku nivîs derket û şekl û îşaret bûn amûr û alavên derbirandina hizr û ramanan.

· Kesên ramanxurt, pêşîvekiroxên pêşdeçûnê derdikevin û rastiya civakê û hêvî û armancan li hev dihûnin û berhem û afirînekên bandorker derdixin meydanê.

· Ev ji aliyekî ve armanca civakê vedibêjin û ji aliyê din ve hêviyan diçînin di dilê civakê de.

· Em dibînin ku Sîn Leke Unîyê Qasîtî serboriyên Gilgamêşê Ûrûkî bi hêviyên nemiriyê dinivisîne û ji nifşên nû re dibe armanc.

· Destan, çîrok, roman, helbest û berhemên bi vî rengî di vê çarçoveyê de ne.

III- Wêjeya Olî

· Paşê em dibînin ku ji aliyê bawerî û maneviyatê ve jî hêvî, armanc û daxwaz bi rengê utopyayê di astên bilindtir de dertên meydanê û ol û bawermendî weke bingeheke hêzdariyê çêdibe.

· Rasterast dinyayeke manewî (dinyaya din) ava dibe û taswîr û xeyalên xurt û zelal dibe perspektîfeke civakê.

· Hem pirtûkên pîroz û hem jî menqîbe û serboriyên muqedes wekî berhemên wêjeyî her di nava civakê de cî digirin û bi awayekî dibin bingeha pergala civakê ya siyasî û hiqûqî. Lê ev jî di bingeha xwe de wêjeyî ne.

IV- Wêjeya kurdî

· Niha jî ku em li wêjeya kurdî binêrin em ê bibînin ku ev pêvajo rasterast di civaka kurdan de pêk hatiye û “hebû û tunebû…”yên dayikên kurdan heta niha jî di hiş û ramanên kurdan de zîndeweriya jiyanî; bîreweriya dahatûyê; hêviya azadiyê hunandiye.

· Ji Sîn Leke Ûnî heta Baba Tahirê Hemedanî; ji Melayê Cizîrî, Feqiyê Teyran, Ehmedê Xanî heta Cegerxwîn; ji Mestûre Erdelanî heta çîroknûs, şairên jin yên kurd û heta niha bingeheke guherbariya civakî, evîneke pak û pîroz, hêviyeke xurt û zelal di wêje û wêjevaniya kurdî de heye.

· Mukemeliyeta evînê di van çarînan de nîşan e.

Delal, her du çavên min qesra te ne

Nav du çavên min cihê piyên te ne

Ditirsim tu xafil gav bavêjî û

Bi mijangê min biêşin piyên te (Baba Tahir)

· Welatê xweş û tasawura bihişta olî û oldariyê di van rêzan de diyar in.

….

Nuqteya daîreyê zîndan im

Lew şubê daîre sergerdan im

….

Tu mebîn bêser û bêsaman im

Şebçiraxê şebê Kurdistan im

….

Lew di iqlîmê suxen xaqan im

Sibehê îd e û ez pê nizanim

Gulê Baxê îremê buhtan im

Du bi dêra te seher qurban im

Wek birîndarekî bê derman im

Carekê şefeq ke rihim, canim

(Melayê Cizîrî)

· Lêgerîna razên kûrewer di vê malikê de diyar in.

Perde ku rabitin ji ber aridê dilîstanê xoş

Dil ji xeman ku bê te der bilbilê gulîstanê xoş

(Ehmedê Xanî)

· Kesandina xwezayî û bîreweriya lêgerînê di van çarînan de diyar in.

Ey av û av ey av û av
Ma tu bê eşq û muhbetê
Mewc û pêlan tavêy belav
Bê sekne û bê rahetê

Bê rahet û bê sekneyî

Yan aşiqê baxê xwe yî

Yan şubhetê qelbê me yî

Ji işqa kê natebitê

(Feqiyê Teyran)

V- Li ser vê rastiyê mirov dikare çi bike?

· PÊŞNIYAR:

1- Berê her tiştî divê ku di roja îroyîn de ku derfet bi her awayî guncaw in; KONGRE ya jî KONFERANS bê lidarxistin da ku hemû wêjevan û edîbên kurdan bi taybetî yên ku li ser xaka Kurdistanê dijîn bigihîjin hev û hevpariyek ava bibe.

2- Ji bo ku pirsgirêka alfabeyê çareser bibe divê ku rêze-civîn ji bo çareseriya pirsgirêka ALFABEyê bêne lidarxistin. Di destpêkê de li 4 navendên 4 parçeyên Kurdistanê (Amed, Hewlêr, Mihabad, Amûdê) şûn de jî ev berfirehtir bibe.

3- Ji her çar parçeyan muteşekîl xebateke ANSÎKLOPEDIYA WÊJEYA KURDÎ bê destpêkirin û berî vê sersalê bingeha wê bê amadekirin.

(27 Rezber 2009)

^(*) Ev nivîs wekî teblîx di Foruma Civakî ya Mezopotamyayê de, di Asambleya LI ROJHILATA NAVÎN VEGUHERÎNÊN ÇANDÎ Û AFIRÎNERÊN WAN de hatiye pêşkêşkirin.

çapkirin