Hevpeyvînek li ser erdnîgarîya me ya birîndar û dîroka me ya tarûmar (3)

                         Bi Hemreş Reşo ra gereke niştimanî

Bedirxan Epozdemir

Beşa sîyem:

 “Ez Li Elmanya Li Ala Kurdistan  gerîyam”

Divê beşê da:

                       . Ez çawa derketime derve yê welat ?

                       . Doza 55 an.

                       . Pêwendîyên min û Faiq Bucak

                       . Mr. Nove û bîranînê wî.

-Yanî gengeşiya Bariş Dünyasi(Cîhana Aşitî) û Yön(Quble).  Ku Bariş Dünyasi wek kowareke liberal ji alîyê Ahmet Hamdi Başar va, Yön wek kowareke çep ji alîyê Doğan Avcioğlu va li dardiket.  Di her du kowara da jî bi zimanê wê demê “Mesela Rojhilat” dahata gengeşî kirin. Tê gotin ku wê demê xortên Kurd yên ku çep bûne piştgirîya Yön, yên ku çep nebûne wek Musa Anter. Abdurrahman Efem piştgirîya Bariş Dünyasi kirine û di wan kovaranda bîr û bawerûyên xwe nivsandine. Lê tişteke balakêş heye ku  xortên Kurda bi taybetî di wan kowaranda ketine gengeşîyê ku pirsa gel û welat bikevê rojevê. Bi ya min ku meriv li gor mercên wê demê merheze bike, ev mantiq û teqtîk rastbûne.                                                                                                                    

Sedem ku bi taybetî guhdar û xwendevanên me yên xort agahdar bibîn, tê zanîn ku piştî 1960            an nermbûnek, hidik bî jî piçek demokrasî û azadî hate Tirkîyê. Bêguman Kurda jî ji wê rewşê feyde dît. Gelo wê demê kowar û rojnameyên Kurdî jî derdiketin ?

-Belê. Dîcle-Firat derdiket. Piştî kowara Deng û Yeni Akiş derketin.

-Başe, tê bîra we, hun yekem car kengê derketine derweyê welat ?

-Baş tê bîra min. Ez cara yekem,  16 meha didûyan sala 1963 yan da derketime derveyê welat.

-Cara yekem hun hatine ku, sedem çî bû ku we, wê derê tercîh kir?

-Ez hatime Siwîsre, bajêrê Zurich ê. Sedem jî ev bû. Ji Siwîsre ji wî bajarî yek hatibû Kurdistanê. Hatibû hêla me jî. Ew bi xwe resam bû. Ew, wê demê nexweş ketibû. Min lê ji Kolikê bire gunde me. Dû mehan  min lê li gund xwedî kir. Ji alîyê madî wa rewşa wî ne baş bû. Yanî xizan bû. Bi xwe Siwîsreyî bû. Sedem ku li mintiqa me ez yekem kes bûm ku bi Îngilîzî dipeyivîyam, ev jî bû sedemek ku ez li gel  vî cûwamêrî pewendî daynim. Ji bo wî hatine gund. Ji min ra gotin yekê xerip hatîye wıra. Halê wi nebaşe. Ez çom, pê ra peyîvim. Min rewşa wî fêmkir, min lê bire gund. Tedavîya wî  li gund kir. Dû meh ma mevanê me. Ewî  ji min ra go, ku tu rojek hatî Siwîsre tu yê bibî mevanê min. Ewî min li wê mevan kir. Sedem wî 18 meha diduyan sala 1963 yan gihiştime Zurichê. Piştî sê rojan yanî 21 ê mehê  çûme Lozanê, cem İsmet Şerif Vanli. Divêm niqteyeke dî jî zelal bikim. Dema ku ez li İstenbolê bûm; çend Kurdên Kurdistana Başûr li İstenbolê xwendekarbûn. Wek İbrahim Mam Xidir, Cemal Alemdar. Ev endamên “Komeleya xwendekaran Kurd” bûn. Wek şaxeke komeleyê jî kardikirin. Lê pir nehênî bûn. Nedikarîn xwe bidine nasîn. Dema ez derketim, wana nameyan dane min. Min wan nameyan gihande Evrupa.

Derketina min û nameyan jî tişteke zor seyîr bû. Dema ez ketime trênê hevala gotin, ji sedî-sed wê te bigirin, tiştên te ji te bistînin. Haşa di trênê da ez çûme cîyê avrêjê. Min kaxizên avrêjê verşand, nameyan xiste bine kaxizan. Min kaxizan li nameyan lefand. Min texmîn kir ku heya em ji sînorê Tirkîyê derkevin, ku bi kar were ev name wê di wirda bimînin.  Wê demê min li gel xwe dû nameyan anî bû. Yekî ji bo İsmet Şerif ku Musa Anter nivisandi bû, bi navê Zerdeşt. Yek jî, ji bo Kemal Fuad, ji bo Komeleya xwendekaranê Kurdistan bû.   -Tê gotin ku derketina we ji bo derveyê welat pir hêsa nebû ye. We nikarîye bi rîyên fermi pasaport bigrin. Lê bi rîya yekî ku bi eslê xwe Kurd bûye, piştî jî ku wezîrtî kiriye li Tirkîyê bi arîkarîya wî cûwamerî hun derketine. Derketina we jî wek gurubek xwendevanên universîtê ji bo mehek bûye. Gelo ew kesê ku arikari da we, ku belkî jî gelek Kurd lê nasnakin. Ku tê da zîyan tinebî hun dikarin bejin ew kî bû û çawa arîkarîya we kir ?   -Ew bi xwe xelqê Edenê bû. Navê wî İbrahim Tekin bû. Wêga rehmetî bûye. Wê demê wezîr bû û Kurdeke gelek dilsoz bû. Dostanîya wî li gel rehmetîyê Faik Bucak gelek hebû. Kek Faik me bi hev da naskirin. Ne ku bi bandora wî, lê bi taqtîkê wî min kari pasaport bistînim. Bi min ra hate cîyê pasaport girtinê. Wê demê  sedem ku meriv bikarbî pasaport bigrê hinek belgan  dixwestin. Wek nûmune  eger tu Universîte dixwînî  gerek ji şuba eskeriyê kaxizek binî. Têde jî bahata gotin ku eskerîya te tecîl bûye û  li bin jî binivsandan ku derketina derveda mehsurek tune ye, dikare derkeve derveyê welat. Min çend dixwest, tedayê li şuba welat dikir, ev niqte ne dinivsandin. Digotin tecîla salekî eskeri, lê ne digotin tu asteng nîne ku ew bikarbî derkeve derve. Ji ber ku  ev niqte kêmbû wana ji nikaribû pasaport bidine min. Ewê pasaport dida nasê rehmetîyê İbrahim Tekin bû. Divara bide lê ditirsîya. Sedem vî ewî got, li vir “Kara Kuvvetler Komutanlığı” heye.Cîyê eskerîyê yê herê mezine. Nezikî daira pasaportê bû. Gotin, nîvro here wê. Sedem tehtîla nîvroye li wê zabitek yan dû zabit hene. Ji wan ra bêje, ez xwendevanê zanîngehê me, gurubek diçine derve. Heya ez ji şuba xwe ra binivsînim, ezê dereng bikevim, ez nagehjime wan, heyfe wê ev heqê min bişawite.Bi vî teqtîkî ez çome wura. Li wura Yüzbaşi û Albayek hebûn. Min derdê xwe ji wan ra got. Li gel hev gengeşî kirin. Ji hevra gotin, em nikarin bidin,filan. Yeki ji wana  got, tişt nabî xorteke, guneye, firsendeke ji bo wî, bila herê, morek em lêxin, zerar tune ye.Bi vê morê ez çom, pasaport hazir bû. Piştî girtin, dane min. Paşî edî ez bi hezar fên û fetlan çom. Piştî disa ketine dû min. Lê min disa çare dît, ku ez bikarbim bê girtin derkevim.

-Sedem ku ji bîra min neçî. Di nav axaftina we da navê nemir Faik Bucak derbaz bû. We kengê rehmetîyê Faik Bucak naskir ?

-Min û rehmetîyê Faik Bucak  di sala 1960 an da hev naskir. Wê wextê Înqilaba eskerî çêbibû. Merivên me gişt biribûne yassi  adayê. Ji bo vî jî ji me ra digotin, “dûvik” Hem ji alîyê sîyasî wa , hem jî jl alîyê partîya demokrat(DP) da. Min wê demê dev ji metrepolan berda. Ez neçome Kolikê. Ez çome Rûha yê. Demek li wura mam. Faik Bucak’e rehmeti li wir bû. Paşî hate girtin. Doza 55 a çêbû. Anîne Enkerê. Merivên me jî wê demê ji welat dûr xistin.

-Merivên we jî ji doza 55 an hatine girtin?

-Belê, belê. Apê min ewana gişt ji 55 an bûn. Wan anîne  Enkerê komkirin.

-Navê Apê we çî bû ?

-Zeynel Turanli û pismamê min Abdullah Turanli. Ew berê serokê belediye bû. Gişt li wira kom bûn. Mala Şêx Seid, Mala Bûcaxa, ême, êdîn. Yanî çiqas 55 hebûn, hatibûn li Enkerê kom bibûn. Berê her yek dabûne derêk. Paşî karibûn bêne wira. Rehmetîyê Faiq Bûcak li vir jî nivîsgeheke(yazîxane) xwe vekir. Yanî rê danê wî ku Bûroya xwe ya Abûqatîyê veke. Me tim di ofîsa wî da hev didît. Ji xwe me bi malbatî jî hev nasdikir. Ewana xelqê Siwêregêne, em cîranên hevin. Ji xeynî vî jî wek eşîr jî em hevdu nasdikin. Lê em ne yek eşîrin. Dan û sitandinê her dem wek dû eşîran li gel hev hebûne. Keçên wan bûne bûkên me, keçên me bûne bûkên wan. Lê li gel nemir Faiq Bûcak pêwendîyên me li ser hîmê welatparêzîyê bû. Wek ku min berê jî got, wextê ez derketime derveyê welat ez bi taybetî ji İstenbolê hatime Rûhayê. Min Kek Faiq dît, hingî vegerim û derketim.

“Bawer bike wextê ez hatime Elmanya ez li Ala Kurdistan gerîyam.”

-Dema yekem car hun ji welat û Tirkîyê derketin û hatine Siwîsre hiseke çawa li we peyda bû?

-Ku ez hinek tiştan bejim hunê bikenin.

-Na, haşa. Hevpeyvîna me bi rengeke sohbet derbaz dibî, fermo.  

-Nıha propaxandayeke gelek baş di nav me Kurdan da hatibû çekirin.. Ew jî ev bû ku, di rîya Komela xwendekarên Kurdistanda li Evrupa xebateke gelek mezin heye.  Heta wuha digotin, ku tu biçî Munih tu yê bibînî ku sefareta Tirkan li ciyeke balakêşe û ala xwe kişandîye. Tam li himberê wan ji Komela xwendekarên Kurdistan cîyek girtîye û ala Kurdistan kişandîye. Bawer bike wextê ez hatime Elmanya ez li ala Kurdistan gerîyam. Yanî em ewqas hesasbûn, zîzbûn. Ji ber vî ez gelek kêfxweşbûm. Min digot, ezê herim, bixebitim. Dinya min vebû, kesê ku min bigre êdî tunebû. Ez dikarim bilevim, ku derê bixwazim herime wê derê. Hatina Karkerên Kurdistan jî destpê kiri bû. Mesela em bêjin ji ber erdhejîna Varto gurub-gurub insanên me hatin. Me digot, ev jî ji bo me firsendeke. Em dikarin wan hêşyar bikin û ew jî zarokên xwe bidine xwendinê. Ev ji şensek bû ji bo gel û welat. Ku ewana bikarbin sibê, ji bo Kurdistanê kareke hêja bikin. Û ditina Kamûran Bedir-Xan ji bo me mirazek bû. İnkî me lê wek mîrê Kurdistanê didît. Ji xwe Kamûran Bedir-Xan û Celadet Bedir-Xan Beg di sala 1919 da hatibûne cem kalê min. Ev wêneyê ku hun dibînin ji wê demê maye. (wêne yê Kamûran- Celadet Bedir-Xan û kalikê Hemreş)

-Ez dikarim wêne bibînim ?

-Eva. Wê wextê ew Mr.Novel dibêje . Di pirtûka xwe ya bi navê “Seyhateke taybetî li Kurdistanê” da diyar dike.  Min ji arşîva İngilîzan derxist. Her wek tu jî di wêne da dibînî, Eva eşîra me ye. Ewên di wêne da xuyadikin; Kalê min, Apê min û pismamên me ne. Sedem vî jî min dixwest Kamûran Beg jî bibînim. Bi kêmanî ev bûyer çawa qewimî ye, jê bibihîzim. Wek tu jî dizanî, di wê demê da Mıstefa Kemal, li Siwasê Kongre li darxistî ye. Ewana jî li wir civîyabûn ku bawejine ser Kongre. Di wê civînê da Bapîrê min û Kamûran Bedir-Xan Beg jî amaden e.  Ev meseleke dîne, meriv dikarî paşî li ser biaxefê. Lê tiştek heya ku ev qewmîn pir bi şaşî hatîye nivisandin. Wek mînak rehmetîyê Musa Enter, Ekrem Cemil Paşa nivsandine lê pir şaş nivsandine. Pêwîste meriv li ser vî jî rawestê.

-Sedem ku xwendevan agahdarbin, meriv bi kûrtî çawa dikarê bûyerê şîrove bike ?

-Mesela Kek Musa Enter dibêjê; Filankesî ji min ra gotîye ku, ji Erzeromê heya Siwasê peyayên Hecî Bedir Axa,  bi filankesî û bi min va wana parastine û anîne. Di rastîye da di wê demê da civîn, li çîyayên Kurdistanê çêdibin. Li Meletyê, tevî Celadet û Kamûran Bedir-Xan, tevî Ekrem Cemil Paşa , Mr. Novel (Mejer) û çend kesên dîn. Û li gel serok eşîrên vê mintiqê ku bi kalê min va girêdaybûne. Ne tenê eşîra me,  eşîrên Merdis, eşîrên Bizik, eşîrên Kalikan û gelek eşîrên dîn jî bi kalikê min va girêdayîbûne.

-Navê kalikê we çî bû?

-         Jê ra digotin; Hecî Bedir Axa. Ji binemala Mehmed Beg bû. Wê demê ew biryardidin ku  bavejine  ser Sêwasê. Veca bûyer li vir bi xwe ra zelalbûn tine.  Yani ewên ku bi insîyatîfa xwe biryarbidin û bavêjine ser Sêwasê, çawa dibî ku  parêzgeran bidine Mıstefa Kemal û hevalên wî ku wana biparêzê heya binê Siwasê ? Tişteke wuha tune û ne raste. Ku meriv nitqa Mistefa Kemal bixwîne, di wir da li ser vê babetê bi zelalî dinivsîne. Dibêje kombûne, dikarin bavêjine ser me. Heta name dinivsînê ji Paşa re. Ji ber ku Elî Galip Paşa Walî yê  Xerpûtê jî li gel wan e. 

-         Li alîyê dîn  Ekrem Cemil Paşa dinivsîne, dibeje; “Siwte germbûn, piştî sarbûn, roja dî ez hema siwarbûm û çom.” Tu ku da herî ? Ku ewana riza nîşannedin tu nikarî, herî jî. Ji ber ku li wan çîyayên Meletyê, heya biçî Rûhayê bi kêmanî ji te ra çar roj pêwîste. Wê demê bi dewaran, bi hespan diçûn.

-         Lê bîranînên Mr. Novel bi xwe hene. Mr. Novel di bîranînên xwe behsdike. Dibêje; Kurda ji Elî Galip dixwest îlah biçe ser Sêwasê. Kurda jî digot, ku em  dixwazin ji bo Kurdistanê bixebitin, divê em sifte Meletyê dagir bikin. Piştî wê jî herne wê derê.

Eger meriv paşî pirtûka wî blxwinê, Deme Elî Galip hate girtin di ifada xwe da  dibêje; “Ku ez nebûma, wê Kurdistan çêbûya, wê demê min asteng çekirin.” Yanî di virda meriv dikare, bi du niqta lê binêrê û rastîyê bibînê.

-         Pirsipas. Hêvîdarim ku min we newestand. Ku hun mandîbûn em dikarin rawestin ?

-         Zor başe, mandî nebûm.

(Wê dom bike.)

Di beşa çarem da:

 -Xebata Kek Hemreş di Tevgera Tekoşîn û Azadîya Kurdistanê da  li derveyê Welat.

-Pêwendî li gel Nûreddîn Zaza û Osman Sebrî.

- İsmet Şerif Vanli û Kamûran Bedir-xan.

-Berpirsîyarî ya Şoreşê û Komele ya Xwendekarên Kurdistan.

çapkirin