Numneyeke balak di edebyata Kurd ya pkenn da:

 

MELA EMER GULPK

 

                                                                                                                   Bedirxan Epzdemir

 

Her wek gelek caran t gotin; edebyata me, gelek dewlemende. L li gel w dewlemend y sed mixabin ku ro j em nikarin bjin, di konax edebyata chan da ye. Sedem pirin. L bi gelemper; wrankirin talankirina welat, and edebyata me j kambax tarmar kirye. Qedexe kirna salan mecal nedaye ku ziman and pva her njen bib. Li gel van kirin qirj gemar, 1i  pya mayina edebyata me bi rast j gelek balake. Berxwedana edebyata me sedem v titek her proze. Ku em van deh saln daw lnekin, di war nivs da kambaxbn girantire. Xezne di devda maye, derbaz ser kaxiz nebye. Sedem v , gava dibjin edebyata kurd; pra edebiyata devik t bra meriv. Di saya ser hinek dezgehn kevnar da edebyata me y devik mecala jyan dtye. Sed mixabin ku bi salan, xwendevan pveryn kurdan dij wan dezgehan derketine rmeta wan nezanne. Ku meriv bi hsay bala xwe bide droka gel me, t meriv bikarb rola axa, mr, beg,x mela yn me, di jyan parastina edebyata me da bibn. Div war da medrese rol her giring leyst ye. Rola medresan di edebyata kurdanda hewcedar lkolneke bingeh fire ye. Sedem ku armanca v nivs ne ev pirsn jorin, ez li vir li ser wana nasekinim. Ev pirs pirsegirik babet nivseke dr dirje. Min va ku ez pik tema edebyata me ya pkenne bi we bidime temkirin.

 

Mela Emer Gulpik k ye ?

Bi salan ber gava ku min hink mesele pkennn Mela Emer bihst, ji min ra pir balak hatin. Balak bn, ink naveroka wan di her warda dewlemend bn. Ez li ser rawestyam.Li Dor al min va ku di heq w da zedetir agahdarbim. Mala wan ava, evkan yn min mela feq bn. L heyf mixabin, agahyn zede li cem wana j tunebn. Divm, bi taybet ji mamosta Feq Huseyn ra sipas bikim, ku di derheq Mela Emer da hink agahdar meseln w ji min ra kisekir.

awa t gotin, Mela Emer, xelq Hzan e. Ji gund Gulpik e. Keng ji dayk bye, keng oye heqya xwe ne dyare. Her wek t gotin kebra w li gund w ye. Mamosta Feq Huseyn dlbj; dareke gilyaz j ra hatiye weqifkirin, min ji w dara gilyaz gilyazan xwari ye. Seyda y w Mela sa y xoroz b ye. Xuyaye ku seyday w j pir zrek b ye. Eger zrek nebya agirteke wuha nedighitand.

end pkenn ji Mela Emer:

Rojek Mela Emer, bi seyda y xwe Mela sa va tev hinek nas dostan bi cyk va diin. Ji nikava tareta Mela sa t. Mela sa j pir tekwa bye, tekwa bna w li herem deng daye.Ji Mela Emer ra dibj;

-Mela Emer tareta min ya pik t, vaye av tuneye ez ava tareta xwe bigrim ?

Mela Emer dib;

-Seyda hesaye. Derkeve ser v dar, li w tareta xwe bigre, iql dar bikne xwe p zuwa bike.Tareta pik e titk nab, heya em herine gund.Mela sa dib;

-Wille bae.

Mela sa derdikev ser dar, tareta xwe eda dike. Mela Emer j doxna xwe vedike. Li dorme dor dar mz dike. Vca Mela sa li ser dar nikar b xwar. Dike hawar gaz. Eman-yeman...Dib;-Kuro, Mela Emer, Feqe Emer te ikir? Te mala min xirakir. Ez awa bme xwar?

Mela Emer ji kena xwe dev bernade dib;

-Wille Seyda t tu y li w bimn, ev. Ez herim w gur bn te bixwin. Xwed j razi ev tekwatye, hale, ye , hewqas tekwat dib? Qey te nikarya hama li vir tareta xwe bigirta. Filan, bvan. Gelek lomana dike.

Mela sa;

-Mela Emer  Dev ji tinazan berde. Ji bo y xwed ryek ji min ra bibne.Mela Emer;

-Seyda t tu bid min?

Mela sa;

-Tu bixwaz ez bidime te.

Mela Emer;

-Cotk dar Gilyaz, li ber der te hene. V cota dar Gilyaz tu y li ser min li ser nesl min weqif (ev dara Gilyaz ku min li jor an ziman yek ji wana ye) bik. Ez ryek ji te ra bibnim, ku tu bikar b by xwar.Mela

sa, di reweke bareda ye. Sedem ku ji v rew xi1as bib xwesteka Mela Emer qebul dike dib; Bel, di rya xwed da min wana ji bo te malbata te weqif kir.

Mela Emer, ara xwe hama vedike. Ciy ku l mz kirye, ara xwe li dor aly mz girdide dibj; D di ser ara min da vere xwar.

Mela sa bi v reng ji ser dar t xwar.

 awa ku Mamosta Feq Huseyn ji min re kise kir, ew w cotika dara Gilyaz li ber der mala Mela sa dtye, ji wana xwarye. dib,"wext ez gham gilyaz hj gelek digirtin. Zarokn neviy Mela Emer, dihatin ew gilyaz ji xwe ra diinyan dibirin. Min j ji w gilyaz xwarye." Ji van agahdaryan, meriv dikar bj ku, Mela Emer, xwar-jor beri duset sala jya ye. L heyf ku heya ro j em nizanin ka li pey xwe berhemeke nivs hit ye yan, na. T gotin ku di nav gel da helbest fiqre yn w pir hene.

*  *  *

Mela Emer, rojek ga y xwe zn dike, hefsar dixe ser, siwar dibe ji gund derdikeve.

Gund yn w j dipirsin;

-Mela Emer te xre, tu y her ku ?

-Ez herme cirt.

- cirte Mela Emer?

 -Li Hzan Seyd El pwazyek 1i dar xistye, ez herime w pwazy.

 -Pwazya gayan ne ?

 -Nexr pwazya hespane.

 -Pwazya hespane, tu awa siwar gayan dib ?

 Mela Emer;

 -Hespn min tune. Gayn min hene, ez siwar wan dibim diim.

Gundyn Mela Emer;

 -Bae Mela Emer, key ev ga t bi van hespn kihl ra bikarbin bibazin?

 -Wule wext golik b, tu hesp p ra nikarya bibazya. Nha bye ga,ehlaq xwe terkand ye.

 Ez nizanim.

Wusa xuya ye ku Mela Emer, nuktedaneke osta hazir bersiv bye. Bi rast j pkennn w ro j ji bo gelek meselan wek numnene.

* * *

Mela Emer Mela Heyder gundyn hevbne. Her roj sib hev li mizgefta gund dibnin.

Mela Heyder her dem ji Mela Emer pirsan dipirs. Pirs axaftinn w hama bje her tim wek hevbne. Ji xwe Mela Heyder, her roj yan, pn roj, deh roj carek ji Mela Emer ra dib min te di xewna xwe da dt ye. Ji bo ku xwe p bide rnkirin, her tim pesn w daye. Rojek dsa sibeye, gelek kes ji bo limja sib amadene. Mela Heyder dibe;

-Mela Emer ev min te di xewa xwe da dt.

Mela Heyder, dest bi xewa xwe dike. Min te wuha dt, wuha dt.

awa t kisekirin, di war zanst da melat ya wana wek hev bye. L Mela Emer, gelek caran ji Mela Heyder ra seyda gotye. Mela Heyder, sofi, experest menfietperest bye. Ev taybet yn wuha li cem Mela Emer tinebne. Vca rojek j Mela Emer, wext t mizkeft ji Mela Heyder ra dib;

-Wile, seyda ev min te di xewna xwe da dt. Xewneke zef ecp b.

Mela Heyder, sil dibe, guh l beldibin, bi mereq;

-Xr b, kan bibje ?

-Wile, nha hi min li ser min nne, pit limj bila cemet rn, pa em xeber bidin.

Neyse, pit limj, her kes dizan ku Mela Emer, Mela Heyder di xewna xwe da dtye. Ka bi away dtye mereq dikin. Tn li dora wan dicivin.

Mela Emer dib;

-Min di xewna xwe da didt, er b ereke giran b. Pber me kafir Urus heb. Tu qumandan alay by. Ez di alay ya te da bm. Ez j tabr qumandan bm. Alay ya me pber Urus, tabra me li pber Urus erek tund dikir. Me bi hevra l dida. er dahata merhelk wusan lekern me iqas dio km di byan. Min ji te ra digot; Seyda vaye lekern tabr j, yn alayy j km dibin. Pwste em bi pa va bikin. Te digot;  -Na ji ber kafir pave kan ne raste. Em, erkin.

Me dsa bi hevra l dida. Ne di tabra min da, ne j di alay ya te da tu kes nedima. Ez te ten dimana.Min digot; -Seyda em birevin.

Te digot;

-Na , li ber qafir rev ne raste. Hj mecaln me hene.

Tifingek di dest te da b. Gava te gulebaran dikir, s-ar qafir bi hevra dirj erd di bn.Min j libo-libo dikut. Di dawy da berikn te j min j xilas dibyan. Vca min digot em anbikin? Ji nikava te duayek dixwend, te pif dikira xwe tu difirya y. Min j ev dua xewend, pif kire xwe, l ez nedifirim.Ba min ranedikir. Dijmin dihatin bi aly min va, ku min bigrin. Min digot; -Seyda medet, ya medet... !

Hama tu ji jorda dahat, te ev dua dixwend, te pif dikira min, te ez tavtim. Vca ez j difir ma. Min ji te ra digot; -Seyda min ew dua end caran xwend, pif kire xwe, ba li ber min neket, ez nefirim. Ev b?

Te ji min ra digot;

-Mela Emer dua ev dua ye, l dev ne ev deve.

Em difirna, difirna, difirna...Heya cyek mrg man, ciyek gelek xwe. Te ji min ra digot; -Mela Emer ku em li ha berjr xwar bibin awa ne?

Min digot;

-Wile seyda pir xwee.

Me li w xwe berdida xwar. Gava me xwe berdida xwar, ez diketama nava kvyek, tu j diket nava kupk. Gava min mze dikir, ev kvy ku ez ketim h tij pstay ya insana ye, y te j tij hingivne. Tu diket nava kup hingivn.

Div navber da sedem ku her tit di leh Mela Heyder da t kisekirin, gelek li xwe w t.

iqas Mela Emer rok dirj dike, ew tim dib; , , ... rokke xwee ka dom bike 1o.

Mela Emer didomne.

-Pit ku tu ket nava kup, ez j ketime nava kv ne tu dikaryay derkev, ne ez dikaryam derkevim. Me li berxwe dida, eman-yeman me tu ara nedit ya. Pa ev rewa ha bala gelek kesan dikiand. Li dor me dicivyan. Me ji v rewa han xilas dikirin. Me derdixistana. Ji me ra digotin; -Wille hun herduk j qirjin. Em nikarin xwe nzk we bikin, we j tekl xwe bikin.

Me digot;

-Nexwe em awa bikin?

Ewana digot;

-Pwste hun herdu hev bi alsin.

Seyda, haa min te di alst, te min di alst. Di dawy da ew kes dihatin, 1i me mze qontrol dikirin.

Di bin guh min da hink pstay mab. Ji te ra digotin, d v piik j bi alse. Te v piik j di alast.

Mela Emer hja gotinn xwe naqedn, Mela Heyder bi hrs :

-Ev ne xewne Mela Emer... !

Mela Emer pit v hrs gotina xwe didomne.

-Pit ku me kar xwe diqedand, ewan mirovan digotin; hun herduk pwste bne weznandin giran ya we weka hev bin. Me dibirin, diweznandin. Dema me diweznandin, ez paryek ji te girantir dahatim. Pit merheze dikirin, ka em awa bikin, awa nekin ku giran ya me weka hev bn. Pit dengek ji pava hat, got; -Min are dt. Kuro, xr Mela Emer bibrin, bixne qna Mela Heyder.

Li ser me v emelyata zehmet pkann.Gotin gerek arke dn bne weznandin. Pit dsa me weznandin. Vca tu paryek ji min girantir dihat. are ji v ra j didtin, gotin; Ziman Mela Heyder bibirin, bixne qna Mela Emer.V emelyata han j li ser me dikirin. Dsa me diweznandan. Vca em wek hev dahatin. Pit me azad dikirin.

Her wek bala we j dikn; ev nukte nukteyeke gelek balake bi hostay hatye honandin.Belk j nu-

mneyeke hja ye di nav wja me ya nuktedany da.

*  *  *

Li gund Mela Emer, bi nav Hemza Axa axayek heb ye. Gelek dewlemend b ye. L di kirinn xwe da merivek normal b ye. Yan zilma w j, edla w j heb ye. Nv gund y Hemza Axa bye, nv mayn j y hem gundyan bye.

Mela Emer, bi xwe pir xizan b ye. Gelek caran debara w ya rojane j tune b ye. Rojek li mala wan titek nemaye ku bixwin. Zar z w birne. B mecale. Radib, jin zarokn xwe dide pey xwe dine mala Hemza Axa. Dikevine hindir, rtinin, zikn xwe tr dikin. L Hemza Axa ji Mela Emer napirs ka hatye . end roj di navda di, Hemza Axa temae dike nyeta Mela Emer tune ku her. Mereq dike, ji Mela Emer dipiris ;

-Mela xre, tu end roj bi jin zarokn xwe li vir ?

-Hemza Axa min end roj br xewnek dt. Min va ku ez v xewna xwe ji te ra kise kim.

-Xwed li ser xr binivsn keremke.

Mela Emer dest bi xewa xwe dike ;

-Min didt, ez di nav hewk da bm. Di nava hewda gelek mislixn av hebn. Ez li wan ecebmay dimam. Min hev dt ku melyaketk j li v ye.Ez hd-hd bi tirs ome bal. Bi xof min j piris;

-Ev mislix ne ?

Ji min ra got ;

-Ev mislix, mislixn risk insananin.

 Min l nr, ji hinek mislixan hindik, ji hinkan zef, ji hinkan dilop-dilop ji hinkn d j qet av nay.Ez li v rew sosret dimam. Min v rew ji melyaket dipirs;

-Ev ye, tu li vir dik ?

Melyaket bersiv dida ;

-Ez melek risq me. Ev mislixn ku tu dibn, heryek y mirovkin. Wext Xweda irada xwe li ser wan dyar dike, ez j li v gor kar xwe pk tnim. Ku yek hjar bibe, ez li vir mislixa w piikek badidim. Av hindik j t, li w risq w km dib. Ew bimr j ez mislixa w bi tevay dadidim.

Min mislixa xwe ya te pir mereq dikir ji melyaket dibiris ;

-Ka mislixa min kjane ?

Melyaket mislixa min nan min dida. Ji mislixa min dilop-dilop av dihat.

Min digot;

-Mislixa Hemza axa kjane?

Mislixa te j nan min dida. bibnim, ji mislixa te aveke wusa bo dihat, wek cuwa a b.

Pit melyaket bi kar xwe xerk b. Paryek ji min dr ket, o aly d. Min j v firsend d bnefs kir, ez rabm, min mislixa xwe bada, hindik vekir. Dilop bne irik. irkek zirav zelal ji mislixa min hat. Tu nebj melyaket p hisya. Ji dr va  qrek da min, hrs b, ji min ra xebera got. Hat, mislixa min bi tevay dada. Min ax wax kir, min p va hv zare-zar kir;

-Min bibexne, min as kir. Tika dikim, mislixa min weke, bila wek ber b, bila dsa dilop-dilop b, ez zdetir naxwazim. Ez qima xwe li rewa ber tnim.

Melyaket pir hrs bib. Min da neda ji ya xwe nahate xwar. Bi tnd go;

-Te b emr ya xuda kiriye, d ji te ra risqeke serbxwe tune ye.

Min go, d ez awa bikim, awa nekim, key ez bimrim?   

Bersiva min da;

-Na tu namir.

-L ez awa bijm?

Min d ku dest xwe avte mislixa te, hinkd j vekir. Ji min ra go ;

-Min risq te j berda ser y Hemza Axa. Ji ro pva tu y risq xwe li cem Hemza Axa bixw vexw.

Sedem v ez li virim, ez ji bo risq xwe hatime.

Ku meriv pkennn Mela Emer ba lkoln bike, v meriv bibne ku naveroka wan pir mandar balakin.Ew bi wan gotinn xwe yn hja rewa gel raxistye ber evan. Ji bo wekhev edlayy senet pkenn gelek rind bi kar anye.

*  *  *

Mela Emer, rojek mevldk dide. Ji bo mevld barek mewj dikir. Bar xwe tn datn mal.Xwendina mewld xilas dib, dor t belavkrna mewja. Mela Emer dib;

-Gel gundyan, ez mewjan wek mirovan, yan wek xwed belav bikim?

Gundyn Mela Emer bi yekdeng dibjin;

-WekI xwed be bike.

Mela Emer cembk dide Hemza Axa, cemba may j li end maln nv dewlemend be dike. Titek par feqran nakev. Gund nerazya xwe nan didin;

-Seyda ! ke xwed wuha ye, ev bekirine ?

Mela Emer  bi aram bersiwa wan dide;

-Temaa rewa gund me bikin. Xwed j mal mulk gund wuha belav kirye. Min j weka w kir.

*  *  *

Mela Emer Gulpik, ji bo ku destmj bigir di ber emk. Pit destmj div gora xwe bixe py xwe. Ferk dixe py xwe, fera may nabn.Temae dike ku fera gora w bi avve di. Zor dide xwe, xwe dirj dike ku fera gora xwe bn, w dem bayk ji ber di.

Mela Emer bi hrs dibje;

-Ha ji te ra destmja te, bide min fera gora min.

Ji van herdu pkennan meriv tdigehj ku Mela Emer, di dema xwe da merivk pir al b ye. Li gel br baweryn xwe y ol, gelek caran j as b ye.

*  *  *

 Dsa rojek, Mela Emer di cem Mela Heyder. Mela Heyder li mizgefta gund bye. Rewa w ya abor ji ya Mela Emer tr bye. Pwstya Mela Emer bi hinek diraf heb ye. oye j xwestye. L Mela Heyder gotye  per min tuneye nedaye. end roj di nav da derbaz bye Mela Emer dsa oye mizgeft. Ji Mela Heyder ra gotye;

-Seyda min ev  xewnek dt.

-Xwed xrke, ka bje ye?

-Min te di xewna xwe da didt. Xre, ere ez nizanim. L xewneke pir eceb b.

- b?

Mela Emer;

-Min didt,ku heir rabi b. Ez dioma her, li w gelek insan di ona ber eyn, ber mzn. Herkes gunehn xwe, xra xwe mana xwe diwezinand, li pyan hisabn xwe didtan. Ewn cenetbn diandana cenet, ewn cehnembn diandana cehnem. Ez j diom, gava mana min gunehn min tavtina ber hev; hing mana min ji gunehn min kmtir derdiket. W dem melyaketek dihate ba min ji min ra digot;

-Vaye hefqas mana te km maye, gelo ka tu nikar peyda bik, ku em deynine ser.Tu heyf em navn te bieynine cehnem.

Min digot;

-Ez li ku peyda bikim?

Melyaket ji min ra digot;

-iqas nas dostn te hene li virin, di nav her dane. Tu dikar ji wan bipirs.

Ez dioma cyek, didoyan, sisyan min pirs dikir. Herkes ji min ra digot;

-Ha ew adirn ku xwya dikin, tu dibn?

-Bel ez wan adiran dibnim.

Digotin;

-Di wan adiran da bi nav Mela Heyder melayek heye. Tu l nasnak?

Min digot;

-Wle, ez Mela Heyder ba nasdikim.

Ez li nav adiran digeryam, min pirsa te dikir. Ji min ra digotin;

-Ev adira pexember e, ev adira El ye, ev adira Ebbekir e, ev ya Emere e ev j ya Mela Heyder e. Sedem ku adira te li ba adira pexember van eshaban b, ez gelek ah di bm. Dema min te didt; ryek nran li te, quranek li ser oka te, tu quran dixwn. Min silav dida. Te ser xwe radikir, silava min digirt. Min digot;

-Seyda, vaye hal mesela min wuha ye. Kederek mana min km e. Tu dikar hinek ji mana xwe bid min ku ez bibim, deynime ser mana xwe? Ne xwe w min bieynine cehnim.

W dem te dest xwe li quran dida digot;

-Mela Emer, bi v quran, bi v quran, bi v quran piikek j mana  min tune. Tu ji min dixwaz?

Pit ku Mela Emer xewna xwe kise dike, Mela heyder l hrs dib j dixeyid careke d nave guh bide w.

Belk j Mela Emer, mela mehreke me y duwemne. Em nizanin. Pwste em b westan li heynn xwe xwed derkevin. Titn ku ji ber talankirin werankirine mane birjnine ser kaxiz. Ev bareke li ser mil me hemyan. Gelo em bikarbin di heq v bar giran proz da bn?