Kanîya evînê ;  

                        Seydayê Mela Ebdulsemed 

Bedîrxan Epözdemîr

Di dîroka gelanda gelek gernasên bênav hene. Bêdengin, meriv gelek caran wan nabînê. Xebat dikin, bi şev û roj wek mêrûyan, bê westan. Kevirên havînê tim tavêjine kadînê. Ku rojêk bê meriv bikar bî sebra xwe bi wana bînê.

Lê ku qeyd û bendên başvemayî civatê zebt û rept kiribin, gelek caran hinêk tişt wate ya xwe winda dikin. Wate tên gûhastin, yan jî berevacî dibin. Wê demê jî kedera bindestî û başvemayî yê, teklîhevî destpê dike. Sedem vî jî pişkaftina pirs û pirsegirikan bi hêsanî cênabin.

Başe çîye gernasîya bênav ya gel? Ev dema ku gel û welat trajedîyek dijî pêwîste pirs bi hêsanî bê zelal kirin. Eger ku zelalbûn cênebî, bandora Donkîşot’an tê tim û tim xetma xwe li civatê bide. Şik nîne tê wê demê jî kambaxî dom bike û bi xwe ra trajedîyên nûh bîne.

Vêca em dikarin bêne bersiva pirsê; gernasên gel yên esl; bêdengin, kesayetîya wan tijî ye, li pey navê xwe û tiştên piçûk nagerin. Tim hûr, kûr û dûr diremînin. Rêyek danîne ber xwe, rêyeke dûr û dirêj. Bêwestan dimeşin heya dawîya temena xwe di vê rêda. Bêguman rêya wan wusa hêsa nîne, bi asteng, eza û sitrînan va tijîne. Dişkên, lê tucar natewin. Neynika civatê ne, rehjana civatê digrin. Rewş û mercên ku gel û welat têda derbaz dibin baş dizanin. Moral û menevîyata wan tim bilinde. Cirûskên evînî û aramîyê belavdikin li dor û alîyên xwe. Bi rabûn û rûniştinên xwe rêz û evîna dostan jî û ya dijminan jî qezenc dikin.

Nûr dibarê ji rûyê wan. Kanîya evîn û delalîyêne. Bi sebir û sebatin. Pêwîstîya wan bi meth û xwe nişandanê ra tûne. Na bêjin « ez » , tim dibejin « em » . Tenê nahêrin lê diefrînin jî. Dîrokin, helbestin, xetîbin, zmenin, çandin, pêşengên esl yê bêdengin.

Mixabin piranîya kesên ku dibêjin ; em ji bo civateke adil, wekhev û azad têdikoşin agahdarê van merxasên gel yên esl û bêdeng nînin. Yan jî lêvên xwe pê hildikin û derbaz dibin, wana nabînin.

Waye êşa me ya salan eve. Em qedir û qîmeta heyînên  xwe nizanin. Em dikarin li ser xelqê û pêşengên wan bi rojan qisebikin. Wana ji xwe ra pêşrev bizanin yan jî serokên xeyalî di mejîyê xwe da bixulqînin. Dermanên wana yên ku bi kêrî birînên me nayên, em ji xwe ra dixine melhem. Lê em dermanên xwe yên esl bi destên xwe berevacî def didin. Yanî bi kurtasî, em ji xwe dûr ketine, ji xwe ra bûne bîyanî. Ji dîroka xwe ra, ji axa xwe ra, ji çand û zmanê xwe ra û ji hêja yên xwe ra.

Heyhat! Gelo li ser rûyê cîhanê kesêk wek me hebûye, yan heye?

Dizanim, wê dîsa gelek kes li himber wan gotinan nerizayî ya xwe nîşan bidin û dij derkevin. Wê dîsa rastîyan bi tiştên sunî badene bikin. Lê ne xeme. Rastî nayê veşartin û li gor dilê meriv nayê şikildan. Êşa herê mezin eve ku pirî me gernasên sexte û pêşengên sunî afirand em malwêranbûn, kambaxbûn.

Êşeke dîn yê giringtirîn jı heye ; dema gernasên gel yên esl, ji nav me bardikin û diçine heqî ya xwe, wê demê ax û waxên bê wate destpêdikin. Vêca em li çokên xwe didin hawar û gazî dikin. Cîyê mixabinîyê ye ku gelek kes jî li ser van şexsîyetên paye bilind, ji xwe ra şexsîyetan  avadikin.

                          *                               *                                *

Nizanim, hun ket fikirîne, yan jî ji kerema xwe ra dikarin piçêk bifikirin. Sedemê esl ya trajedîya me çî ye ? Li gor min bersiv vekirîye ; bê evînî, bê evînî… Yanî em li himberî evînîyê tavandarin, deyndarin. Em rûmeta evînê nizanin. Di mala xwe da, di karê xwe da, di jîyana rojane da û di sîyaseta xwe da me bi inyad evînê mihandî ye. Sedem vî ye ku di her warî da rewşa me bûye mina gilokek benik, bûye mîna girîya kor. Binerin evîn li ku şîn bûye, derîyê serketinê li wê vebûye. Eger ku hun jî bi hêsayî fikirîn û gîhîştine pêwîstî ya encama evînîyê, verin em evînê şin bikin û himbêz bikin. Belkî evîn ji bo qedrê mezinayî ya xwe me bibexşînê. 

                        *                               *                                    *

Dema min xeberê wefata çinara mezin, mamostayê paye bilind Seydayê Mela Ebdulsemed bihîst, ez pir êşam. Lerizîm, qamqurfî bûm, ji taqetê ketim. Ji 15’Adarê heya îro min gelek caran xwest ku ez li ser jîyana Seyda rawestim. Lê divêm bi resteqînî bêjim ; ez û pênûsa xwe bêhêz ketin, li himberê xeberê reş. Çinkî Seyda, ji bo min gelek watedar bû. Remza wan gotinên jorî bû, ku min xwest ez li ser rawestim. Lê sed mixabin ku hêjmara wan mînak û remzan roj bi roj kêm dibî û wek kesatîyên xwe bêdeng ji nav me bardikin û diçin. Careke dîn mala xerîbîyê bişewite, careke dîn bila navê mirinê “bêbext”bî.

Ez navêm bi gotinên xaf û yên kevnar li wir pesnê Seyda bidim. Bawerim ku wek her kesê gernasên gel yên esl pêwîstîya Mamosta yê mezin bi vana tûneye. Gerek insan ne bi gotinan lê bi kirinên xwe bêne yad kirin. Ku em bivên ewana di gora xwe da rehet razên û hestîyê wana di gorêda jan nede, gerek em xebata wan ji xwe ra  wek numûne bibînin.

Jîyana Seyda, jîyanêkê dûr û dirêj bû. Di wê jîyanêda ewî gelek eza û cefa dît. Lê jîyanêkê bi rûmet bu. Tim serbilin û bextîyar bu. Ketibû şoreşa Şêx Seîd efendi. Di sala 1946 da li gel bavê xwe,  bi alaza tevlîbûna Komara Mehabadê, peyatî ketine rê. Lê mixabin sedem hinek astengan, ne gihîştine wî mirazê xwe yê pîroz.

Kî çî dibêjê, bila bêjê rola medresan di jîyandina çand, zmen û dîroka gel da pir giringe. Em gelek tişt deyîndarê seyda û alimên xwe ne. Ewana li ser reyên Feqîyê Teyran,Melayê Cizîrî û Ehmedê Xanê şîn bûne. Wek berdevkê wan, wana gihiştandine dema me. Me ji wan temên xweş û hêjayan bêpar neheştine.

Seyda li gelek deverên Kurdistanê di medrese yên xwe da bi sedan feqî û mela yên welatparêz gihîştandî ye. Di hêşyar kirin û rêzbûna gelda bandora feqî û melan nayê înkarê.

Mamosta yê nemir, Seydayê Mela Ebdulsemed li şamê bi nûnerê ronesansa kurd Mîr Celadet Bedir-xan ra hevdîtin çêkirîye. Sedem wê hevditinê di sala 1943 yan da li Tetwanê di heqî  wî da doz hatîye vekirin. Ji bilê wê dozê ji sala 1952 ya heya sala 1988’an sedem ramyarî û xebatên xwe yên welatparêzî û olî hatîye girtin û di heqê wî da doz vebûne. Lê ewî tucar li himberî dagirkeran serê xwe nizim nekirîye. Bi inyat heya dawîya temena xwe, ji bo edlayî, aşîtî, biratî, wekhevî û evînîyê têkoşaye. 

Nefs piçûk bû Seyda. Bi mezina ra mezin, bi piçûkan ra piçûk bû. Remza dilsozî û dilovanîyê bû. Bi bejin û bala xwe, bi rûyê xwe ken, bi rîyê xwe yê ku nûr jê dibarî bawerî û moraleke bilind dida meriv.

Min Seyda di sala 1968’an da nas kir. Pêwendîyên me li welat tim zindî bûn. Wek merivêkê tî û birçî min lê zîyaret dikir. Ez têr nebûm ji wê kanîya zelal û sifra dewlemend.Sohbet û şîretên wî pêşîya min vedikir.Dema sala 1980’ê ewirên reş ezmanê welat girtin, ez terkê welat bûm. Min hesret û kesera wî kişand bi salan. Di nav mercên dijwar yên penahendîtîyê da bi telefonan car-caran min bêna xwe derdixist. Gava digo “Bedirxan’ê min” (li xerîbîya xopan du kes bi vê xitabê moralê min geş dikirin. Yek Seyda bû, yê dîn jî rehmetî yê Hecî Dirsin bû. Ku ew jî berî salêk ço dilovanîya xwe. Her du ji heval û dostên hev yên dilsoz bûn.) min kul û xeman jibîr dikir. Dengê wî sêh meh têra min dikir. Piştî 12 salan ku ez vegerîya me welet dotira rojê ez çome zîyaretî ya Seyda. Bi hesreta salan min lê himbêz kir, destê wî maçê kir, min lê têr bên kir. Qey eybe ku ez bêjim? Ez têr girîyam. Ew jî kelogirinî bû.Berdilya da ber dilê min. Min hêsa kir. Va ku em tenê bimînin. Ji mehvanan îcaze xwest. Em li ku mabûn, me li wê dom kir. Ketine nav sohbetên kûr û me dawî li şevê anî.

                    *                                *                         *

Seydayê Mela Ebdulsemed sala 1908’a li gundê xorosa Hîzana Bedlîsê hatîye dine. Kurê seydayê mezin Mela Osmanê Xorosî ye. Mela Osman tenê ne li nawçe lê li seranserê welêt alim û tekoşêrêkê bi nav û deng bu ye. Mamostayê nemir Mela Ebdulsemet roja 15’yê adarê 2001’an de li Îzmîr’ê, di Nexweşxana ya Zanîngaha Ege’yê bi ruyê xwe yê ken, bi menevîyatêkê bilind ço ser dilovanîya xwe.Seyda 17’yê adarê 2001’an de li Tetwan ji hêla girseyî ya gel ya mezin ve hate pêşewazîkirin û li rexê mizgefta xwe hate veşartin.

Oxir be Seyda, Oxir be.

Em nagirin, ax û wax nakin. Li çokên xwe naxin. Çinkî baş dizanim, kêfa te ji sitêrkên çeva, ji dilopên xwînê ra û ji ax û waxan ra nedihata.

Oxir be mamostayê kanîya evînê, Oxir be.

Hêsa be, bila çevên te li paş nemînê.

Em şagirtên te yên rasteqînin. Em ehd dikin, sond dixwin, qewl didin;

Emê heya dawîya temena xwe li ser rêça te ya payebilind bimeşin. Sedem ku zarokên me jî vê rêça pîroz bişopînin, çî ji destê me bê emê bikin.

Û bi sond û peyman em qewlêkê dî jî didine te; dema hesretên te pêk hatin, emê bêne ser gor te, mizgînî ya mezin bidine te.  

Şika te nebî wê zarûyên te yên egit heykele te deynin. Wê mala te bibî navenda çand û dîroka gel. Wê zarokên me wê demê serbilind bin. Sedem ku nevîyên tene wê bi gurur temaşa cîhanê bikin. 10.Gulan.2001