Ziman kultrn di bin gefa jinavn de
 
 
Brvan Dosky
 
 
Dwana berz
Nivskarn hja
 
 
Sipas ji bo ku we ew derfet da min ez ji w trbna azad re biaxivim bi w ry, ronahiy bixim ser rewa yk ji zimann her kevnar, dewlemend, l li bea her zore welat xwe de qedexe kir.
 
Gele hjaye mirov ji wanre biaxive ku pns xwe di xizmeta mirovatiy de bikar tnin, l hinek j zehmete ku mirov di platformn azad de bas zimann di bin gefa ji navn de bike dema dibne ku xwediyn pnsn azad titek nakin ji bu nehtina v yek.  Renge gele sedem hebin ji bu nemana zimanan yan kelturan l her i sedem bin, ev yeke wendabunek mezin a mirovatiy ye, l sedemn bi tirs yn ku pirenspn mirovaty dxe bin pvanan ew gefin ku bi armanca jinavbirina tewaw ya ziman kelturan e.
 
Axaftin fadekirina raman bi w ziman ku bi awayek xwezay ji roja lidaykbn ve mirov p mezin dibe beeke ji kesayet (identity) ya mirovan bixwe bawerbn pkevtina mirov bi xwe re tne. Ew mafek serek mirove, l li piraniya welatn em Kurd l dijn, ji bo gelek kesn ku bi ziman min diaxivin, ew maf bi tawan t hesibandin.
 
Kurd ziman ku her km 40 miliyon mirov p diaxivin mrasa aristaniyek giringe chan, aristaniya Medya li Mezopotamia temsl dike, bi dest deselatdarn dagrkeran bi astengiyn yasay gefa ji navbirin re rbir ye.  
 
Mirovatiy gelek wendahiy mezin dane, gelek ziman, kultur aristan wenda kirine, pre beek ji nasnameya xwe j ji dest daye gelik sh azar dtine. L renge cara ykim be ku bi w away, bi zanebn, bi pilan li gor stratejiyek siyas hewla qedexekrina ziman kulturek dibne li himber de bdeng dimne.
 
Li Turkiy, mras pamayn kulturiyn bi hezaran saleye Kurdistan bi km 85 sale bi awayek sstematk t utin nivskar rewshenbrn w welat li hember w b edaletiy de b dengin, hela bigre hinek ji wan bi pvajoy re hevkarin j.
 
Her kultrek ku ji nav die her zimanek ku dikeve bin tehlkey, bi xwe re naneyek ji nasnameya mirovatiy dibe gor mirovatiy ji nirxn xwe bpar dike. L dema beek mirovatiy, kesn deselatdar bi bername bi mebesta tune kirin, pilana ji navbirina kultr an zimanek datnin, ew s mirovatiy ye pwste bikeve rza jinosayda kultr. Ji ber v j erk sermiln xwed hizr pns azad ewe ku li hember de bdeng nemnin.
 
Ew rojane destpka sersala Kurd, Newroz ye ku hem sal di 21 adare de t cejin girtin. Li bakr Kurdistan, nivsandina peyiva NEWROZ bi deng w qedexe ye li gor yasaya cezay ya Turkiy dibe sedema sizayn girtgeh. Li Iran, Newroz li wateya xwe ya netewey nasnameya xwe ya rasteqne hatiye vala kirin li Sriy j ew cejin nay qebl kirin. Rewa roye raq hatiye guhern, l r bidin ez bi ziman kurd w beyta helbestre ku bi sedan ke xurtn kurd di girtgehan de li ser gotina w hatine li sdaredan pk v civat bikim ku derkeve tawana wan i bye: Cjn e, cjn Kurdistan e, cjn Newroz e, be tk agir densim cejne proze herwesa Emroj sal tazeye Newroze hatewe, Cejnk kon Kurde be xo be hatewe.
 
Ziman kurd xwed nasname, mtoloj droka taybete xwe ye ku hem di war fontk hem j linguistic ji zimann dewletn deselatdar li Kurdiustan cudaye. Pirtka proze ola Zerdesht, Zend Avesta bi dialekta Hewramiye w ziamn versyonek w j bi kurmanc hatine nivsandin ro j wek pirtkn kevnareye proz di hermn cuda de tn bi kar ann. Ew serkaniyn her bi nirxe xwenasiya mirov nasna felsefeya Rojhilat (orientalism) ne ku li bin zexta hikmetn dewletn dagrker ji ber sedemn siyas, ji bo parastin, bi diz tn veartin. Ziman kurd di warn helbest, edebiyat, roman rojnamevaniy de bi astengiyan re r bi ry e ji bar Kurdistan (raq) bi der, r nehatiye dan bibe ziman perwerde an pwendiyn rojane. Bikaranna ziman li civak de, bi away devk an wek sembola dijber li hember zextn siyasiye dewletan, derfeta w nade ku ew ziman xwe bigihne asta zimann ku xwe li hember pkevtina teknolojiya moderen de bigre xwe modernze bike.  
 
L bingeha ziman Kurd xurt e heta destpka saln 1900 j di asta zimann crann xwe de wek ziman deselatdariya herm dihate bi kar ann. awan di droka edebiyata ingils de dewra William Shakespeare sedsala 16an giring e, wesan j saln 1695 nav Ehmed Xan di droka edebiyata Kurdistan de xya ye. Di w dem de, Xan dastana civak evndariye Mem Zin pk mirovatiy kir. Her weha berhemn felsef, edeb r yn wek Melay Cizr Feqiye Teyran mraseke xurte edeb bo ziman Kurd xuliqandine. 
 
L di destpka sedsala 20 an de pit damezirandina dewletn nye etnk li Rojhilata navn de ew ziman edebiyat hate qedexe kirin bikaranna w wek tawan hate hesibandin. Ziman kurd kete eva re dr dirje drok niha j li Turkiye, Iran Suriy derfeta bi karann gulvedan j re nay dayn.
 
Bi qedexekrina dehan sale r nedan bo bikaranna fermiye ziman, hatiye xwestin niha j hewl t dayn piya drokek were girtin,  nasnameya gelek were re kirin mtoloj beek ji nirxn mirovatiy b al kirin. Herend li Iran, Iraq Suriy bi away devk ziman nehatibe qedexe kirin j, l deselatdaran r li ber pketina wjeya nivsk girtiye tu derfet pk ne anne ku ziman xwe n bike, bi pvena teknoloj civak re here p bibe ziman perwerde birveberiy. Li Iraq rew hatiye guhertin ziman kurd heta radeyek bye ziman deselat.
 
Li gor destr Iraq ku di refranduma 2005 an de hat pesend kirin, du zimann ferm li Iraq hene; Kurd Ereb. Ereb ziman yekeme li hern Erab ji Iraq Kurd j ziman serek yekem li Kurdistana Fedral de. Dukoment belgeyn ferm, civn danustendinn Parleman qann bi herdu zimanan bi rve diin. Di destr Iraq rensa destr herma Kurdistan de giringiyek taybet daye ziman kemneteweyan. Ziman Suryan, Turkoman Erman xwed payeke bilindin li baur Kurdistan.
Di pratk de bi hezaran xwendingeh ar zanngeh li bar Kurdistan de hene ku  Kurd ziman frbn ye. Kurd ziman rageyandin ye di TV, Radio rojname govara de. Derdura 300 bilawirawe hene s apxane. Bilawkiraweyn taybet bi Jina, genca, sipor zaroyan hene bi Kurd herwesa bilawkiraweyn ku ji bo civakn taybetn ol mna (zidi, kakey xiristyanan). Govara Serdem wek minak ku li bajr mezine Silman y derxistin taybete bi wergerandina wjeyve ji bo Kurd.
 
Li Iran Kurd netew syemne pit Fars Azeriyn Turki zimann e. Ziman Kurdan di keve nava heman bingeha zimann Fars, Bel hin kmnetewn din li Iran. Di bar yasa de birga 15 di dastr Iran de imkana hin dide ku perwerde bi ziman dayik b kirin ji bo hemu geln Iran bi Azer, Belj, Erab Kurdan re. Ew dikarin xwendingehan vekin bi ziman xwe digel ziman ferm ku Farisye fr bibin. L eve 20 sal dibe ku ten yek xwendingeh j bi Kurd ne hatiye dann. Helbete v end sedemn xwe yn siyas j hene ji ber ku Kurd serkya bergirya dij rejma Iran dike. Kurd xwed payeke bilin bu di dema komara Mehabad de di 1945-1946 an de, di w dem de ziman herm y xwendin, rvebirin fermiyet bu. Di pitre hin hewl hatin dan ku piran hewln taybet yn ne ferm bun ku hin xwendingehan bi Kurd li Mehabad devern din yn Kurdnin vekin. Li Iran kontrol sansurek b wne li ser bilawkirawe, pex dezgehn kultr yn Kurd de hene. L bel xwendingeh, xwendin danasnn fermi bi Kurdy li devern piran Kurd de nnin. Fiarek nu jderketiye hol dij nav Kurd.
 
Surya t destnan kirin ku welat nebuna mafn azadiya syas pl kirina mafn mirove ye. Dirindiya b maf kirin tune kirina nasnama Kurdan hemu aliyn jiyan girtine. Rast v end di gehne ku Surya mnaka her tar ye di tune kirina nasnama Kurdan de. Di nava pitir ji 12% ji serjimra Kurdan li sertaser Sry pitir ji 90% li hers bajrn Kurdan de ziman Kurd bi awayek ferm nehatiye nasn, xwendingeh bi away bi Kurd nnin bi u rengan di dezgehn ferm de Kurd nay bi kar ann. Di dema dagrkirina Ferensay de berya ku partiya Bees destelat bistne, jiyana kultr ya Kurdan gele batir bu. Di wan deman de helbestvan, nivkar zana ziman Kurd Mr Celadet Bedirxan li wir jiyaye karkiriye.
 
L li Turkiy, ne ten ziman bi ykcar hatiye qedexekirin, belk nav, nan her titek ku nasnameya Kurdistan pve diyar hatine guhertin jenosideya kultur hatiye birvebirin. Nav bajaran, gundan, kesan, herman, iyayan, em deryayan, teyr tewalan sewal heyvanan j hatine guherandin navn turk l hatine kirin. Hewl hate dan hem nwarn drokiye li Kurdistan hey werin veartin heta drok nasnameya gel Kurd were tune kirin.
 
Dema gelek r j re ney dayn bi ziman xwe biaxive, bifikire, binivse nasnameya xwe fade bike, hebna w j dikeve tehlkey de. L gel Kurd di bin zextan di nava agir de, her awan agir Newroza xwe ge ragirtiye, berxwedana ji bo parastina ziman xwe j didomine. Ew berxwedan, berxwedana hevbee mirovatiy bo parastina mrasa xwe ya kultur dewlemendiya nasnameya xwe ye.
 
Ji bo ku jenosayda kulturiye li ser gel Kurd b betal kirin, pwstiya me bi xebatek hevbe heye. Di w xebat de em we hem nivskarn iyar li cem xwe dibnin.

 

 

 

 

apkirin

copyright 2002-2006 info@pen-kurd.org