Danna Peyv

Astn Zimanvan

Kertkirin Pevvekirin

 

Berzo Mehmd

berzomehmd@myway.com

 

 

Di dengsaz de s tgeyn ziman: deng fonm tp tn rovekirin, pwend n dengkirin, i xwendin nivsn, t diyarkirin. Helbnavbera hers trmn zimanvan di sstima ziman de, i axaftiet ev deng, yan ev fonm, yan ev tp, erk wata wernagir, eger her girpek ji van tpan, i hindik i gelek, nekev bin bar rrew sstemeke snordar de, ango komkirin rzkirina van tpan, bi rnsa kurd, daneyek watedar did, ku dikar roleke ziman di axaftin de bibn, ev daneya watedar bi nav (peyv) li nik hem kes t naskirin, wek:

-        ba, ta, p, ka, ar, ez

-        zar, ling, dest, av

-        yek, do, s, ar

-        maze, desmalk, xan

-        serbest, diljar, destar

-        xwarin, vexwarin, pxwarin

Eger em li daneyn jor binrin, em bibnin ku her daneyek ji end dengan, yan j ji end tpan pkt, wek:

ba  (b + a)

zar (z + a + r)

maze (m + a + z + e)

serbest (s + e + r + b + e + s + t)

pxwarin (p + + x + w + a + r + i + n)

Ev daneyn  jor, ku ji wan re dibjin: peyv (wue, word, الكلمة  ). L pirsek di war danna peyv de ser xwe hildid, ew j: Gelo, tevayiya peyvn ziman ji yek parey  pktn, yan j hin ji wan yek parene, hin ji wan du parene, hin s parene? Mebesta me ji pare, her ew daney bi tena xwe yan j ligel daneyeke dtir dikar wata bid.

Bi serincdan di ziman kurd de, wa derdikev ku binyata peyv bi weyeke hemecor diyar dib, ku ew j s corn serek tde hene:

Girpa yekem: girpa peyva sade:

Ew peyva ku ji yek pare yan ji yek dane pkt, wek:

ba, ban, dest, bet, bask...

Girpa duwem: girpa peyva nesade:

Ev peyv pirtir ji yek parey pkt, wek:

ban, destar, destik, serdest,

betek, serban, bare, bakurr...

 

Eger em peyvn girpa yek bixwnin l temae bikin, em bibnin ku wek van peyvan nikarin pare bibin, yan j, ruw duwem, ku wateye, d winda bib, jiber ku bje, wek Sosr ron dik, ji du ruwan pkt:

1-        Ruw yekem denge.

2-      Ruw duwem wataye.

Inca parekirina peyva (ba) i di morfoloj de, i di rnivs de, (b a) her yek ji wan, i (b) i (a) bi tena xwe wateya (ba) nad. Herweha peyvn dtir j yn v girp, wek:

                   (dest)

                   (d est)

                   (de st)

                   (des t)

Ev parekirina morfoloj, parenekirin di ast rnivs de bi xwe re tn.

Bel, peyvn girpa duwem dikevin ber weyeke wusa ku dikarin ligor yasayn morfoloj watasaz pare bibin, l ev parebn ten di war lkoln de dib. Dema yek bixwaz binekoka peyv nas bik, bes, ango peyvn girpa duwem, herende ji do s ar paran ava dib, l nivsna peyv wek yek parey, bi ser hev de t nivsandin, nab parn peyv di rnivs de ji hevd dr bikevin, jiber ku her pareyek (yan her daneyek ji parn peyv bi tena xwe watayeke taybet did), drketina wan pareyan (peyva n, peyva lkday) ji hev dix, wataya w j tkdi, wek:

Ba (1) + re (2) = bare (3)

1)             ba: nav hewaye

2)            re: reng ree

Par yekem: (ba)ye.

Par duwem: (re)e.

Par syem: (bare)e,

 

Inca, ev form di riya lihevdana par yek duw bi hevre di arweya rjeya lkday de t, weha j peyvn n drust dik, wek: peyva destik: dest(1) + ik(2) = destik(3)

(1)- dest: nav endamekye ji la mirov.

(2)- ik: pareyek zimanye, bi tena xwe wata nad, div bi peyvek re wer, ta ku wataya xwe bid. Ji van pareyn weha re (pagir) dibjin.

 

Em  tne ser w serinc ku (peyv), di rziman rnivs de, heye ku ji yekpare b, heye ji end pare pkwer. Xwendin zann di bar binyata peyv de kar beek zanistiye, jre dibjin (morfoloj) ya ku li ser pareyn peyv dixebit, wata rol erkn ferheng ji alk ve did ronkirin, herwusa rol erkn ristesaz ji alk dtir ve did diyarkirin. Morfoloj wek zanist li ser dest Ewrupiyan pket, gelek nihniyn peyv di riya morfolojiya (morfm=morpheme) de hatin ronkirin.

Wek awe fonm wek biktirn pare (dane وحدة ) di be fonoloj de derdikev roleke giran di avakirina peyvn ziman de dibn, wek peyvn (kir, kar);   (bar, bir);   (ker, kerr)ku di her cotepeyvek de fonmek bi tena xwe wata diguhern.              

Weha j morfm biktirn pareya watadar zimanye, dib bingeh jibo avakirina lkolna be morfolojiya peyv, ya ku dib bingeh jibo danna rnivsa ziman kurd, eva han j di v nexa jr de diyar dib:

 

 

 

Pit ku tpn ziman kurd li ser bingeha fonm tiyoriya fonoloj hatin naskirin. V yek encama xwe da ku awe ew tpn kurd bikevin weya peyv de. Bo em bikevin nav bax gulstana peyvan de, darbar binyata peyv bidin ber lkoln, pwste em bi roniya morfoloj v yek rove bikin, ka awe ilo peyv saz dib ava dib, i wek peyveke serbixwe, diyardeyek nan dik, ku di ferheng de diyar dib, i wek peyveke ferheng l kiras ristesaz wergirtiye, ango em werin ser babeta her dijwar ku awe em peyv li ser du astn zimanvan bidin ber lkoln, ji ber ku pare kertn peyv, ne ten fonme, l bel daneya her gring tde (morfm)e.  Peyv h weyeke serrast wernagir, eger nekev war destnankirina kertn pkhatina w, ku ji van kert pareyan re (morfm) dibjin, wek navlkirineke zanistiyane, di war morfoloj de, du weyan werdigr:

I-            weya ferheng.

II-         weya ristesaz.

 

Ber ku em van herd weyan: ferheng ristesaz, di war rnivs de diyar bikin, me pwst bi lkolneke morfoloj heye, ku danna peyv bi end astn zimanzan ve berde:

1-            Dengsaz.

2-           Morfosaz (morfoloj).

3-           Ristesaz.

4-           Watesaz.

5-           Rnivs.

 

Bo diyarkirina peywest الرابطة  navbera wan astn ziman yn li jor, em hin nimne berav bikin:

1-            Dil min dixwaz te bibn.

2-           Kea min xwest te bibn.

3-           Ez dilxwaz te me.

4-           Ez xwestiya Azadim.

5-           Ev p, piy mraye, ne y jinaye.

 

Nana izafe di her pnc risteyn jor de bi end weyn hemecor diyar dib, ku ev j encama yaseyn dengsaz (v+v) morfosaz (nr m), wek:

 

(-)nana nr

 

dawiya peyv dengdare

 

dil min

(-a) nana m

 

 

kea min

 

(-) (-a) dibine (y) (ya) dema ku peyv bi dengdr daw pt.

Herweha, eger peyv bi dengek dengdr dirj daw pt, dema ku nana zafe werdigir, ew deng dirj kurt dib, wek:

 

1-       Xwest + a = Ez xwestiya (Azadim).

2-                         :   Ez dilxwaz (teme).

3-       P  +     = Ev p piy (mraye).

 

Di her s risteyn jor de, diyare ku yasayn dengsaz morfosaz kar di danna peyv de dikin, i di bar ristesaz de, i di bar ferheng de.

       Ez Kurdim.

       Ez time.

       Ew Kurde

       Ew tye

 

 

 

                      A- pakoya cnav       

                                      Ez    

 

 


     im                                                                      me

                                 

 

Dengdar                                                           dengdr    

 

 


        e                                                                        ye

 

 

 


                                       Ew \ ev

                                         we 

 

 

                                                                                                                             

 

 

 

B- Bjeya Xwest peyveke yekmorfme (monomorpheme), dikev nav girpa forma sade de. L (xwest) peyveke ferhengye di form rjeya nav berkar de hatiye, ku ev j  bi danna kar rabird ligel pagira (_) drust dib:

(xwest + ) =  xwest

(kut + ) =    kut

(veart + )  = veart

 

Di avakirina v rjey de du kertn ziman, yan j em dikarin bjin du bje, yan j em bjin du morfm (xwest + ), (kut + ), (veart + )  bi hevre watayeke taybet didin, lewre herd bje pevre, wek yek pare tne nivsandin. Di v weya peyvronan de bjeyn wek (xwest kut, veart) dikarin bi du rola rabin:

1. Ristesaz wek kar buhrk (simple past),

2. Peyvronan wek peyveke darit

Herweha peyva (dilxwaz) ji nif lkdayiye )  مركبdil + xwaz), du morfmin, l di weya peyva sade ya darit de t nivsn, ango di rnivs de wek yekpare peyv t jimartin:

 

dil + xwaz   =   dixwaz

 

Ev peyva lkday ji ber nav kar niha (present stem of the verb) pkhatiye, l peyva p ji kar buhrk (past stem) b. Her yek ji van herd karan bi rol watayeke taybet radib:

1. Kar nihok bi bar nav kara radib.

2. Kar buhrk bi bar nav berkar radib.

L bel ev herd morfm (dil + xwaz) dema dikevin bar ristesaz de, we t guhartin, ango her morfmek ligor danna rist serbixwe diyar dib, ku weha dib:

dil   xwest

Eva han j jiber hokarn morfo-ristesaz (morpho-syntactic) ku danna rist bi watayeke taybet, hin morfmn taybet bo derbirrna mebesta axver di v bar de, yan di w bar de, werdigir.

Di v rovekirina jor de, wa diyar b ku astn lkolna zimanvan, hem bi hev re bedariy di danna daneyn ziman de dikin, bigire ji peyva yek morfm ta ya du morfm s morfm ar morfm, ango ji peyva sade, ta darit, ta lkday, ta firaz, ta rist bi hem enn xwe ve.

 

 

 

 

apkirin

copyright 2002-2006 info@pen-kurd.org