BABET DUWA

 

Nivsna Pakokan (personal endings)

Navbera Liken Nelikan de

di Ziman Kurd de

 

-im               -in

-e            -in

-             -in

 

 

Ev babet di pertka min de hatiye belavkirin, l ji ber hin aiyn ap,  min xwest ez v be rast bikim ji n belav bikim. 

 

Di v lkoln de ez dixwazim girkek di nivsna Kurdiya (Latn)de berav bikim, her ew j ewe ku van pakokn han, di weya rziman rnivs de gelek qerebalix bi xwere aniye, l em ten di aliy rnivs de, li ser van pakokan br raya xwe bidin,  heren de astn kariya zimanvan ji hev venaqetin.

Di axaftin nivsna Kurd de (be Latn) bi awayek git, weha diyare ku pakok, bi roleke pwst radib, i di ast watasaz de i di ast forimsaz de, ku riste di ziman Kurd de h wata nad, eger pakok di rist de nebin. Ev pakokn han ligor kesn rist, herweha hin ketgoriyn rziman (syntactic categories) yn dtir: Cins, jimare, tak ko (المفرد الجمع) kes weha tn diyarkirin. Herweha di herd nifn rist de diyar dibin: risteya bkar, risteya bikar, wek di van risteyn jr de xuya dikin, ligor ku di rnivsa Kurdiya ro de diyar dibin:

Risteya Bikar: الجملة الفعلية 

Pakokn (-im, -, -e, -in) di ristn Kurd yn bikar de serbixwe nayn nivsandin, ango bi dawiya karve tne nivsn, wek:

    Bar tak  حالة الإفراد                Bar ko  الجمع  حالة

Ez dixwnim ... diim.              Em dixwnin .........diin

Tu dixwn ......... di.              Hn dixwnin .........diin

Ew dixwne ..........die.            Ew dixwnin .........diin

Di weya nivsna van pakokan di risteyn bikar de ti nakok yan dudil li ser v away nne, li ser v yek em ranawestin. Aliy ku em dixwazin tde bikolin rove bikin ew j aliy risteyn bkare, yn ku nakok navbera du weyn ciyawazde dib: pevvekirin yan cudakirin.  Ez dixwazim v yek li gor baweriyn xwe li ser bingeha zimanvan areser bikim, ka gelo kjan we ya raste?

 

Risteya Bkar:  جملة غير فعلية(بدون فعل)      

Pakokn (-im, -, -e, -in) di ristn Kurd yn bkar de serbixwe tne nivsandin, ango dr ji peyva ber xwe ve tn, ku ev destra rnivsa tpn Latn li nik hem nivsern Kurdn Tirkiya Sriya bikar t, wek:

weya (A)                          weya (B)

Ez  Kurd  im                      Ez  bir  me .

Tu  Kurd                           Tu  bir  y .

Ew  Kurd  e                        Ew  bir  ye .

Em  Kurd  in                      Em  bir  ne .

Hn  Kurd  in                    Hn  bir  ne .

Ew(an) Kurd  in                Ew(an)  bir  ne

 

Inca keya me di v mijar de ewe ku pakok di risteya bkar de, bi peyva ber xwe ve nayn nivsn, ango bi weyeke serbixwe, weku peyveke serbixwe, t nivsn wek:

Ez mezin im.

Em mezin in.

Ew mezin e

   L di risteya bikar deالجملة الفعلية   bi dawiya kar ve t nivsn ew j h gelemee li ser nne, ango zimanzann Kurdan hem li ser yek br rayne, ku eva han wilo raste :

 

(Ez m,  Ez diim,  Ez dixwnim) .

 

Bel, ke bi xwe di away nivsna van pakokan deye, dema ku di risteya bkar de diyar dibin, ku ew j baqe (cuda) tne nivsandin, wek di rzimana Celadet de hatiye:

Tak المفرد                       Ko   الجمع

1~ Ez mezin  im                   Em mezin in

2~ Tu mezin                        Hn mezin in

3~ Ew mezin  e                    Ew mezin in

 

Li v pk, nivsern Kurd ji hem cih aliyan bi v destr girtine, b ku yek ji wan nivser zimanzanan br li v key bik, ka gelo pvekirina van bjeyan (morfman) bi peyva pit xwe ve raste yan ne?

Bi rast ez bi xwe ji despka kar xwey nivskar ve ji v away nebawerim, lewra j min ticar bi weya cuda ev pakok ne nivsandine, hertim ez wan bi weya pevvekir dinivsim.

V dawiy ez prg rojnameya Kurmanc bm, ew rojnameya ku end zimanzann Kurd, serperitiya w dikirin. ku tde min dt vaye wan j, wek Bedirxan, weya cudakirin dupat kirine, b ku key bixin bin roniya lkoln de, wan j weha dane xuya kirin, di risteyn tekz de j anne, wek:

Ez          im          me

Tu                        y

Ew         e             ye

Em        in           ne

Hn       in           ne

Ew         in           ne

 

Ez          kurd       im

Tu          kurd      

Ew         kurd       e

Em        kurd       in

Hn       kurd       in

Ew         kurd       in

 

Ez          gund      me

Tu          gund      y

Ew         gund      ye

Em        gund      ne

Hn       gund      ne

Ew         gund      ne

 

Sedema v Pevvekirin:

Bi rast weku destreke rziman Celadet Bedirxan eva han wusa daniye, ango dema em risteya bkar binivsin, divt em pakokn ristan (personal endings) bi awak cuda, wek peyveke serbixwe danin. Ez bixwe dixwazim v yek di v lkoln de rove bikim ku raya Bedirxan ae, rayeke dtir li n bidim. Celadet Bedirxan di danna v destr de, li pka nivsna zimann Ewrup ye, nemaze, y Frens Ingilz gelekn dtir, wek:

 

Ingilz

Frens

Kurd

I am good

You are good

He is good

She is good

It is good

We are good

You are good

They are good

Te suis

Tu es

il est

Elle est                   

Il\Elle est

Nous sommes

Vous etes

Ils sont

Ez ba im

Tu ba

Ew ba e

 

 

Em ba in

Hn ba in

Ew(an) ba in

 

   Di risteyn jor de, yn Ingilz Frens, peyveke taybet heye ku ew j di Ingilz de (verb to be = am, are, is)e, di Frens de (suis, es, est ...)e, yn ku dikevin ber nif kar de, ku weyn kar (bn) di dema nihok de werdigirin. Ango ev morfmn han nakevin ber nif pakokan (suffix)an de, ji ber wilo j, riste heye ku bi v peyv dest pbik, weku di risteya pirsyar de t :

Are you good ?

Ma tu ba ?

 

Morfma (am, is, are) di risteya Ewrup de, dikar cih xwe biguhz, dikar wek peyvn dtir qalib xwe, di ziman de biparz, rola xwe bi weyeke serbixwe bibn, wek:

A. He is a tall man, isn't he?

B. Is he a tall man?

C. No, he is not a tall man.

Herweha ev peyvn (am, is, are) tne gerdankirin (tesrfkirin) dibin (was, were) di dema buhrk (br - past)de. Bel morfmn ziman Kurd bi ti away v rola han bi van weyan, xwe nadin diyarkirin. Lewra ez wa dibnim, ku Celadet Bedirxan di destnankirina van morfman de, ketiye aiyeke rziman, (-im, -, -e, -in) wek peyvn serbixwe li wan diner, bo v yek j, wan cuda dinivs, nemaze, ku bi dawiya rista bkarve tn. ku ev destra rziman di bin kartkirina zimann dtir de hatiye hnandin. L eva han bi weyeke rt b belge nay pejirandin (qeblkirin), ji ber ku her zimanek, herende nzk li yn dtir bik, sstemeke xwey taybet heye.

 

Pabend Serbixwey:

  Pabend serbixweyiya van morfman di axaftin morfosaz watasaziya wan de diyare. Em vegerin ser mijara xwey serek: Aya morfmn (im, , in, n, e) pakokin yan j peyvn serbixwene? Bersiva v pirs rziman dikar bid, ku ew j di baweriya min de ligor zanyariyn min zimanvan her ewe:

 

1- Ez wa dibnim ku ev morfmn han weku peyv xwe diyar nakin, ango (im) (in) () di weya pakok de diyar dibin wilo dikarin wataya ziman bidin ku li cnav cuda serbixwe vedigerin, ten di war ristesaz de, dema ku (isnad) di rist de peyda dib, ku her ev j roleke pir giringe ~ min ev j di lkolneke serbixwe de daye ber qelem .

 

2- Ya dtir j ewe pakok wataya xwe bi away likan (متصل) did, ango (im, , e, in) wataya titek yan kesek bi tena xwe baqe nadin, l dema ku bi peyva ber xwe ve tn, di hundir rist de ku hevalbendn wan (ez, tu, ew, em, hn, ewan) j tde (diyar dibin), hing wataya xwe bi drust didin, wek: (Ez Kurdim) .. ku (~im) li cnav (ez) vediger, ya dtir j, riste b (~im) birryar isnad pkna-n.

 

3- Titek dtir j heye ev morfmn han, dema ku tn gotin dengkirin, h rawestan navbera morfma (Kurd) (im) nne, ango ez nikarim bjim ez (Kurd) rawestim, dv re bjim (im), ji ber wilo j ev morfmn han, di war likan de tne guhartin, ji ber diyardeyn dengsaz wek awa peyvn ku daw bi (~) yan bi (~o) yan bi (~a) tn, van morfman werdigrin weyan diguherin, wek :

Ez merdim                Ez tme,

Tu merd                   Tu tiy (tiy)

Ew merde                 Ew tiye (tiye)

Em merdin               Em   tne

Hn merdin              Hn  tne.  

Ew(an) merdin        Ew(an)  tne.

 

4- Herwek ji ber de zimanzanan ew yek dupat kirine ku ew bjeya dest p nay kirin, herdem bid peyvek yan bjeyeke dtirde t, nemaze ku diyarbna van bjeyan (im, , ...) di war ristesaz de bicih t.  Jiber v pakobna han wek taybetiyeke ziman di hebna van morfman de, ew j di piroseya xwendin de bi peyva ber xweve tne bilvkirin. Inca eger ev bje di xwendin de nayn cudakirin, w ima di xzika nivsn de bne cudakirin, wek me ber niha di peregrafa p de ev xal an ziman.

 

5- Eger em bjeya (im)a (merdim) ligel (me)ya (tme) beramber hev bikin, wa diyar dib ku sedema v j pevvkirina wan morfmn bi peyva ber xwe ve di away dengkirin de hatiye, ango Kurda ew bje ji hev veneqetandine ta ku em werin wek nivser wan ji hev veqetnin. Her ev cudakirin j di war xwendin de t ku zarok zehmetiy di xwendina van bjeyan de dibn dema ku wan veqetand dibn, ji ber ku evane di weya dengkirin de bi hevve tne bilvkirin. Me ber niha j ev ke rove kir ku valabn di xzika rnivs de rawestanek di nern hi xwner de ava dik, ku her ev j gelemeyan di piya hnkirina ziman Kurd de drust dik, ku roj ya pwst ewe wek van astengan bne hilann.  

 

Encam:

Li dawiya v gotar, dixwazim w yek diyar bikim, tiliya xwe danim ser cih lkoln, ku ti belgeyn rziman di dest me de nnin, ku ev morfm cuda bne nivsandin, ji ber ku ev bjeyn han, wek form qeware di rziman de dikevin ber morfmn ristesaz yn ku di weya pabend (bound morpheme)de bikar tn. Lewre, ez wa dibnim, ku ev morfmn han (im, ~ , ~ in) pakokn kesne (personal endings), pwste bi peyva ber xwe ve, bne nivsn j dr nekevin, ji bil ku ti rawestan di pvajoya xwendina wan peyva ber wan de nne, jibo wilo j bihevekirina wan bi peyva ber ve, xwendina ziman xwe hsan dik, l cudakirina wan ji peyva ber wan, xwendin zehmet giran dik.

   Bo v yek, ez weha dibnim ku weya cudakirin (nelikan) wer hilann, ji dvla wilo, weya bihevve (likan) bikar wer, ango destra likan الوصل bikeve na مكان nelikan الفصل

Weha bi v weya xwar b nivsn:

Ez      kurdim

Tu     kurd

Ew    kurde

Em    kurdin

Hun  kurdin

Ew    kurdin

 

Ez      gundme

Tu     gundy

Ew    gundye

Em    gundne

Hn  gundne

Ew    gundne

 

 

Likan Nelikana  Pakoka (-ne): 

Di hin riste de weya cudabna pakokan xwner dik nav aiy de, nemaze ku (ne) wek peyveke serbixwe j t nivsn, ango du erkn ziman di v bjey de tn bra xwner, ku away xwendin bi weyeke a di ser, ya ku r li erk (ne)ya nern vedib, eva han j ber wata di rist de diguher ser alk a de, wek v rista ku min di be (Babetn Peyv) de nivsiye:

       

1. Daritin lkdan datan s mkanzmn serek ne di avakirin ronana peyv de

2. Daritin lkdan datan s mkanzmn serekne di avakirin ronana peyv de

 

Di rista yek de wilo rastexo nay famkirin ku (ne) pakoke, bel pirtir nzkay li (ne)ya nern dik wek em bjin (ne di avakirin ronana peyv de). Bel di risteya duwa de morfma (-ne) di  weya pevvekir ya (serekne) de ji nern dikev, lewre wata di weya rist de rast dik mijmoran ji ser tavj.      

 

Tbniyek Rziman :

Bi rast rayeke min taybet di destnankirina van pakokan de, heye, bi taybet (~e), ku pwst bi lkolneke serbixwe heye.

 

 

 

apkirin

copyright 2002-2006 info@pen-kurd.org