Dr. Zara Brahm

 

Ziman kurd avjeniya serbest di nava tpn Latn de



Bguman em karin bjin ku Mr Celadet Bedirxan b xwediy oreeke zimanevan di droka rziman kurd de. Danna tpn latn bo ziman kurd, neten rizgarbn b ji pabendiya tpn ereb di zarav kurmanc de, l btir ew tevl njeniy zimann chan kir, nemaze di war dengsaziy de (lenguestic).
Weke ku em dizanin zar kurmanc di nav be her mezin ji milet kurd de t bikar ann, l li rex din, zar soran nikarb xwe xelas bike ji bandora wje anda ereb slam di aliy tpn ereb de yn ku nakevin kiras dengsaziya ziman kurd de.
ro roj di war praktk de, nemaze li Kurdistana Bar, zarav soran bi wan tpn ereb btirn bikar t, i weke zimanek ferm di dibistan zankoyan de i j di mediya kurd de be. Ev dibe kelemeke mezin li piya ragihandin tgihitin di nava ben din li Kurdistan astengiyeke nehindik di paeroj de w der bibe. Mebesta me ji van gotinan, hewildana
danna zimanek kurd hesan hevbe, b ku em ji nirx van zaravan km bikin, jiber ku ev di hem zimann chan de hene, l li hember w j zimanek standard ten heye, loma em v pirs di deynin piya pispor zimanzann kurd ku karibin di rojn b de v pirs di rya
konfiransek zimanevan de, ku ji hem parn Kurdistan l bedar bibin areser bikin
brraya xwe di v pirsa giring de bidin!! Gelo ro roj em karin zimanek standard bikin? Yan her zaravek bixwe zimanek e, tita ku giran zengnbnek dide ziman kurd, weke ku mamosta Berzo Mehmd j daye xuyankirin di pirtka xwe Rnivsa Peyva Kurd de ron avtiye li ser gelek ke giriftariyn ziman kurd. Hjay gotin ye ku gerek ev pirtk ji aliy pisporn zimanevan ve b xwendin li ser rawestin. L di baweriya min de, ro em nikaribin zimanek standard ji van hers zaravan bikin, ik her yek ji wan bixwe zimanek e, i soran be, i kurmanc be yan j zar zazak be bguman ev rastiyeke berz e ku em nikarin j bazdin.

Di dema sedsaliya bihr de, neten guneh kurdn bar b xwendin nivsandina bi tpn ereb, jiber ku ingilzan bixwe di sala 1918 de zar soran biwan tpn ereb kir ziman kurdan ferm r li piya rewenbriya kurd bi alkariya M. Soan ngilz vekir, y ku pispor b di ziman kurd faris de gelek pirtkn w di v war de hebn. W bixwe serperitiya hin rojnamn kurd dikir weke ( Tgitin rast ) li Silmaniy ta ku hin ayatn Quran j bi rengek pir xurt zanist wergerandibn ziman kurd. Helbet wan j (ngilzan) ew armancn xwe yn siyas di v ry de pktann propagendeke xurt di nav kurdan de belav dikirin li dij tirkan elmanan, yn ku hevkar bn di er chan yekemn de. Sedemek din j heb, y ku divegere xurtbna bajar Silmany bi . Mehmd Hefd ve pwendiyn w bi ingilzan re pwstiya pitevaniya kurdan ji wan re. Pey w re, espandina ziman kurd di dewleta raq de di peymana 1958an de di adara 1970 e, dsa bi weyek ferm. L di v dema n de pit dora 15 sal ji jiyaneke serbixwe azad di v parey Kurdistan de, em tu hviyn hewildana guhertina bi aliy tpn latn de nabnin.

Bi rast ev dibe sedemek ku qel cudabnek bikeve nava parn din ji Kurdistan, nexasim ku gel kurd bi hejmareke mezin, tpn ereb nasnake, loma ev dibe dwarek li piya w stratjiya yekbna hestn netew, ik nikarin berhemn v be azad bixwnin tbighjin, jibil ku ew zarav bixwe li ser wan giran e. Ez bixwe di vir de weke pniyar dibnim ku dest bi xwendin nivsandina bi tpn latn ji temen 5 sal de bibe berdewam bike bi jor de ta ku bingiheke rast ji v ziman re b dann, tevl ku w gelek asteng j derkevin, ik her tit li dibistan zankoyan bi tpn ereb hatine apkirin. L ev dimne hewildanek di rya rast de. Dsa j em dibjin ku nivsandina bi tpn latn xurtbn njeniye bo ziman kurd gerek e milet me y kurd li bar, nemaze xwediyn zar soran, ticar nekevin wan sawr gumanan ku ziman wan w winda bibe yan w b biaftin eger xwe biguhzin tpn latn.
Hin caran, gava mirov derbas maln kurdan dibe, tu dibn ku li kenaln ereb meyze dikin, em dibjine wan: ima hn li televziyona kurd nanerin? Ya rast we div, axaftin hem bi zar soran ye em j fam nakin, kurmanc gelek di wan de km e me div ku pirtir bibe. Bi rast pirseke giring xwe tne ziman div ku bi berpirsiyar li ser b rawestin bi sngeke fereh bi hestn kurdayet em arek jre bibnin, jiber ku jibil v ziman mediya kurd, zar kurmanc j heye, y ku pareke mezin ji millet kurd p diaxive, l ro roj hn cih xwe y xurist di mediya kurd de negirtiye ev zarav ahk hesan hn xweik nehatiye bihstin naskirin. Div ku em bi nerneke ryal v rew areser bikin hem zarav cih wan di televziyonn kurd de hebe, ik kurd bixwe neteweke xwed pirzar e ev titek normal e di hem zimann chan de nabe ku guhdan ten bi zaravek b kirin em yn din bavjin jiber ku ev zengnbna ziman e. eger em li pey v atiy herin, em i karibin bjin milet kurd y ku bi zar zazak diaxive???? Em ber w bikve didin? Jiber ku hin dixwazin wan dr netewa wan a kurd bixin div em bedar v kar a nebin li dij van nakukiyan rawestin ew stna zimanevan div ku bimne di nav milet kurd de bibe rik rbaz bona yekbna w ev bixwe dibe ji erk mediya kurd rola w ya serek di serrastkirin belavbna ziman kurd bi hem zaravn w ve.

Helbet ev tbn rexnn birat dikevin bin siya xewnn kurdan yn paeroj, di avakirina welatek azad serbixwe, y ku pwst bi bingeheke zimanevan rast heye, y ku guh nade snorn dagrkeran w yektiya hestn kurd xurt dike pitevan di nav milet kurd de btir dibe ta radeyek j bingeha guhertin vedana w be azad ztir belav dibe.

Ne ten tbniyn me li ser televziyonn bar hene, l em dibnin ku ev pirsgirkeke mezin e di nav beek pir ji kurdan de ye hem gazinan j dikin, tevl ku kenalek bixwe heye bi zar kurmanc ye (Rojtv) kmasiy j nax aliy zaravn din de, l di wir de j ne hertit weke ku kurd dixwazin pk t. Gazin di aliy wan de j hene weke ziman, ik frbna a ji ziman kurd re di rya medyay re, w zimanek xwar derbixe, nexasim gava ku ristn wan zimann biyan yekser bn wergerandin bo kurd.
d ew taybetmendiya ziman bavkalan namne ziman me weyeke mkank distne. Wek nimne, em karin hin nimneyan di war v guhestina mkank ji ristan re bidin:

- Rewa Heway: ya ku ji tirk hatiye ( hava dorumu)
- Roj Ba: ne ten ji tirk hatiye, l silav bixwe a t gotin, ik dem
her her w xwe be, ne w ba be. Em karin bjin ev zilam ba e, l nexwe e helbet eva ha w ji roj re new gotin, l roj eva me w xwe bin, ne w ba bin, weke ku Zinar Mistefa j di gotara xwe de di govara Pirs ya di bin nav Silava te dibe a ku tu bibj: dema we bibe ba de dab xuyakirin. Gelek nimneyn din j hene em karin di babetin din de li ser rawestin, l ne ten wergerandina gotinan e, ta bilvkirina zar gotinan hik ziwa weke ziman biyan t ew eksnta kurd tde nne, weke ku mirov ristn kurd bi tirk bixwne!!! Loma pwst e ku pisporn ziman di Rojtv de, li ser van xalan rawestin areser bikin, ik axaftina bi Tirk li cem beek ba ji milet me y Kurdistana Tirkiy, hn di w mentelt de ye ku meznay aristan ye. Lewra li her welatn chan, pispor zimanzan her her li w ziman hesan digerin, ta ku tevl njeniy bibin em kurd j pwst e bi zimanek nerm hesan, wek rziman wek rnivs j. ev tita ha btir di zar kurmanc de xuya dibe, neku em ji nirx zar din km dikin yan j em j hez nakin, nexr hem zaravn kurd liber dil me rn in, l ev rastiyeke xwe tne ziman pwst e ku diyar bibe. Nek ez pesn zarav kurmanc didim, l xwez ev ziman xwe hatiba bihstin weke ku li Kurdistana Rojava hin devern din ji welat me p t axaftin, nexasim li wan gund devern ku hn ziman li wan xur kurd ye gelek peyvn ereb tevl nebne wan parn din j lguhdar kiribana zanbana b i zimanek hesan xuristiye weke ziman bav kalan e dengsaz eksnta kurd awa tde diyar e. Di vir de em bangek li hem kurdn dervey welat dikin ku ro roj pwstiyeke me ya mezin heye bi televiziyonek jibo par rojava, ta ku ev ziman b naskirin bihstin em j tevl bizava mediya kurd bibin rola xwe di war pketina ziman anda kurd de bileyzin pirsgirka xwe weke pirseke siyas ji her kes re diyarkin ew rewa civak kelepur v herm bte naskirin. Bguman, eger ev daxwaz pk were, em gavin mezin bavjin di rewa kurdn rojava de, i ji aliy ziman ve be i ji aliy siyas ve be. Ev tbniyn ku me dane xuyankirin, rastiyk e yek ji wan pirsn giring jndar in di bizava ziman kurd de div ku pilann areserkirin jre bn dann, ik ziman stn serek ye bo hebn berdewamkirina netewa kurd, ku xwe bi hem ert mercn netew diyar dike weke hem miletn chan.

--------------------------------------------------------
Jder:
- Berzo Mehmd, ((Rnivsa Peyva Kurd di navbera Likan Nelikan de)), apa yek, Libnan, 2005
- Dr. Kemal Ehmed Mezher, Kurdistan di saln cenga chan ya yekemn de, Bexda.
- Zinar Mistefa, govara Pirs, hejmara 21-22

 

 

apkirin

copyright 2002-2006 info@pen-kurd.org