Rewa Perwerdehiya Kurd
Li Bar-rojavay Kurdistan
Li Sriyay
 
Can zdxelo
    
      Ziman bingeha bneweriya gelan e, ji lewra j parastina zimn parastina gel e azadkirina w j gava her mezin di rya azadkirina welt de ye. Ji ber ku ten ziman dikare nasnameya me ya netewey biparze, ew ji ber de ta niha rbir bi ewsandin, qirkirin piaftin re maye. Dijmin dagrkern Kurd Kurdistan, bo Kurdan ji cwar wan rahlnin, p dest bi wrankirina ziman wan kirin wek serencamek ne ten bi xak welat xwe l bi ziman xwe j hatin dabekirin. 
 
      Wrakirina zimn t wateya hsankirina hilkana rehn netewetiy, ji bil w j qedexekirina zimanek dibe sedema kavilkirina yektiya civak pskolojk ji w gel re. ji bo ku em karibin astengek li piya pirojeyn Erebkirin, Farskirin, Tirkkirin jinetewxistin deynin, div gava me ya pn parastin, frkirin perwerdehiya bi ziman zikmak be, ten ew gava w bibe destpka hilweandina bingehn diyolojk di heman dem de w bibe ldaneke mezin ji komeleya raman ya tuxmperest ji dijmin dagrkern Kurdan re.
 
Rewa Perwerdehiy Ya Git:
 
1- Rewa Frkirin Frbn:
 
      Rewa frkirin frbn bi git ne li ser hev e di reweke aloz re derbas dibe, Bi gotineke ten mirov dikare bje ku ziman Kurd li Bar-Rojavay Welt ne gihtiye asta ziman perwerdehiy, ne ten ji ber asteng problemm ku ew di frkirin de dibne, l ji ber ku hn ew baweriya durust bi ziman d tune ye. Ji bil ku ti saz yan rxistinn taybet li p nn in ku bi v bar rabin, ne rbazn (metodn) tkz durust hene, ne j zimanzan pisporn alak hene ku r li ber mamoste xwendevanan vekin. Problema mezintir ew e ku ti vn daxwaziyeke git li asteke bilind ne li cem milet ne j li cem rxistinn siyas bye, da ku bi xwe li frkirin frbn bigerin. Ew tit, di nrna min de, ji drbna milet ji and kultura xwe hatiye. Tev ku ziman me qedexe ye frkirin yan j frbna w wek tawanek ji aliy rejma Sriy de t binavkirin j, l ti kes j nn in ku bi rast titek di v al de kin. Ew j ji ber ku ,ta niha, bingeheke xurt nehatiye dann ku milet baweriya xwe p bi ziman xwe bne, bizanibe ku ew bi rz rzik yek ji dewlemendtirn kevintirn zimanan e, ew j ten bi rya hiyarbn xwenasn pk t.
 
      Div em bizanibin ku ziman Ereb ziman her bandoreke neyn li ser ziman me lstiye ye, ew ziman e ku li piraniya devern Kurdistan roj pnc caran bang p dibe di nav civaka me de roj pnc caran di mj de t gerandin her km du caran t xwendin, lewra ew ne ten ziman serdest e l ziman ol ayn ye j, anku mirova/ kurd bhiyar /unconsciously/ peyvn ereb bikar tne durusttir, watedartir cihgirttir dibne. Ziman Ereb hd-hd pit pketina teknk xwe dixe nav jiyana rojane xwe digihne her malek, encamn v tit i di aliy mej-hiiyar de i di aliy pskolojk de diyar berav in.  
 
      Ne zimanzan saziyn ku kesn pispor t de cih bigirin, ne j pirtk rbazn ziman Kurd li Bar-rojava peyda dibin, lewra div pir hewldan hebin da ku em di prosesa frkirin de bingeh, drok, fireh xwebna zimn bi agirtan bidin naskirin, ev tit j w bibe sedema hezkirin rzgirtina agirtan/kesan ji ziman xwe re. 
 
      Derbar frkirin de, ti saz yan j part v kar bi awayek berfireh nakin, l di v demn dawiy de hinek hewildan hene. Di v pirs de, bi taybet partiyn siyas, ger bixwazin w v kar hinek p bixin, ji ber ku p pdiviya milet bi naskirineke git ji zimn re heye. Bi her away div rewa frkirin di v par de b guhertin. pwste i kes, rxistin, saz, komele partiyn li Bar-rojava hene, dwar snorn tirs derbaskin dest bi xebateke rast berfireh bo frkirina ziman Kurd bikin. Eger her kes xwe bide al j jixwe rew ji v batir nabe, ji ber w j div btkiliya di nav kes dezgehn ku xebat frkirin dikin de bi tkiliyn xurt bne guhertin part j bi awayek alak bedar v xebat bibin.
   
      Pit bidawanna her kursek frbn, hinek ji kes, kom komele, part bawernameyek didin agirtan l hin din j w tit pwst nabnin. Herd al j nrnn xwe yn cuda hene. Kesn v bawernamey didin dibjin ew wek hzek dide agirtan ziman d bi wan rntir dike, l yn nadin li ser w baweriy ne ku ev tit w bibe kelemek li piya frbna ziman d, gava agirt fr tpn ziman xwe b bila hestek p re nebe ku w/ titek bhempa bi c aniye, bi taybet j kesn v bawernamey didin ne kesine akadem in. Di nrna min de j, nrna duyemn akadmtir zanisttir e, eger kesek ne akdem be awa dikare bawernameyek bide? gelo ji maf w/ ye? Ew kesa/ ku bawernamey distne, li ser kjan rbaz /metod/ fr zimn bye at di w rbaz de hene yan na? Eger du kes li gor du rbazn cih fr bibin, w awa di rzimn de bi git di zaraweyn ziman de bi taybet, bigihin hev? Ev pirs hem bbersiv dimnin. 
 
 
2- Astengiyn Rvena /Piroseya/ Frkirin:
 
      Astengiyn sereke yn ku li piya birvena frkirin radiwestin berav in her kesek di v war de kar dike dizane. Ji wan, yek kmbna tkiliyan, du dilsariya rxistinn siyas ye. Ji bil w j her kes, rxistin part, ixas kar wan km be j, li gor xwe rbazeke frkirin datne yan j her yek ji wan, pirtka kesek nas bi kar tne. Ev tita dibe sedema cudahiya frkirin, tevl ku at bi me gian re derbas dibin l div rbazeke hevbe were hilbijartin her kes li gor w bimee, eger na j pirsgirk w bi dem re krtir aloztir bibe. Derbar v mesel pinyaza min ew e ku desteyek li seranser Bar-rojava saz bibe, jixwe div her aliyek ciy xwe t de bigire, ew desteya w karibe rbazek/hin rbazan yan amade bike yan j yek/hinekan ji yn hey sererast bike wek rbaza/rbazn frkirin bipejirne.
 
      Frkirina ziman Kurd li Bar-Rojavay welt li bajarn d yn Sriy wek Heleb am di rewek giran re derbas dibe, anku kurs li malan tn dayn hem mamoste, hem agirt hem j xwediyn mal di bin ert mercn tirs de waneyan dibin, jixwe bandora v yek j li ser pskolojka frker agirtan xuya ye. Di v dawiy de, anku pit 2005'an, hin kesn ku di bin ban /K.M./ de dixebitin, boy astengiyn li hember frbna ziman Kurd kmtir bikin, kar bi rengek n bi r ve birin, ew j frkirina xwendekaran di hundir zanngehan de amadekirin belavkirina peln frkirina/frbna ziman Kurd di nav xwendekaran de kurdan bi git. Her kes nas kir ku bandora v yek pir ern b/ye, ji bil w j ev weya n gelek pirsgirk areser kirine l dsa nikarbn pirsgirk bi git areser bikirana.
 
      Ji bo ku em astengiyan derbas bikin, pwste frkirin bi r rbazine n bte kirin, anku div em hem rbazn ji ber de ta niha di frkirin de hatine bikarann di ber avan re derbaskin rbazek li gor rewa ziman Kurd j dernin. Ew j ji ber ku piraniya rbazn hatine dann yan ji boy frkirina zimann mir hatine kirin (wek latn) yan j ji frkirina Ziman Duyem Z2 (L2 /Second Language/) re hatine dann. L bi git, wek ku bi piraktk derbas dibe, t xuya kirin ku pdiviya agirt an j xwendekaran bi titine bingehn heye, wek danzanna drok kevnahiya ziman Kurd, xweikah nermbna w, pirkirin dagirtina gencneya peyvan, dannaskirina sedemn cudah navn zarav wezaran dannaskirin bi zaraweyn (trm) n. Ev tit hem w alkariyeke mezin bi pxistin, belavkirin, frkirin parastina ziman Kurd re bike.
 
      Em dikarin bibjin ku pirsgirka sereke ji nasnekirina taybetmendiyn ziman Kurd frkirina razber /abstrakt/ e. Ziman d beriya ku b xwendin di pir qonaxan re derbas dibe, yek j, ya her p bihstin e, pitre hewldana bilvkirina dengan, bilvkirina du dengan, hewldana derxistina ktek, du ktan ta digihe hevok komekan. Eger em v rvena pketina ziman d di ber avan re derbas nekin, em nikaribin astengiyan ji piya ziman xwe rakin, ev j ba dide xuya kirin ku ziman zikmak ji aliy xudiyn w ve bi awayek abstrakt nay pejirandin, l eger tkil bi zimanek biyan re be ev pirsgirk dernakeve.    
 
 
3- Perwerdeh, L Frkirina Tpan:
 
      P, wek em hem dizanin, perwerdehiya bi zimanek t wateya xwendina ben curbicur bi w ziman, anku gava em bjin perwerdehiya bi ziman Kurd, div em deynin p avn xwe ku ev perwerdeh ben and, drok, kelepr, folklor, wje, ciyograf, ziman rziman gelek titn din yn girday w gel t de hene. Ev tit j, bi taybet li Bar-rojava, ne bi v reng ye, li wir bi git ten frbna tpan heye, ta ziman j bi git nay frkirin, anku frkirina rzimn gelek hindik e.
 
      Lewra frbn frkirina ziman Kurd li Bar-rojavay Kurdistan, li Sriy bi git, hn ji frkirina tpan derbas nebye, anku mirov nikare ra perwerdehiy bibe. Eger em dixwazin ziman xwe biparzin div em frkirina w hildin asta frbna zimn rzimn pitre asta perwerdehiy. Eger ti proje karn me yn rasteqn di v war de nebin, em nikaribin li ser perwerdeh parastina ziman xwe biaxivin. Ew j ne ji rebniyek t, l div em rewa ziman xwe wek heye l binrin. Perwerdehiya bi ziman Kurd ta niha dibe dengvedanek ji bang konfernasn curecur re, eger rew bi v reng bidome gelek hviyn ge w tk biin, ji ber ku gelek kes komikn bik yn ku bo frbna zimn saz dibin, di bin bandorine cuda-cuda de tn vemirandin.
 
      Eger konfernas, saz yan j dezgeh komteke taybet bi amadekirina rbazeke tkz akademk saz bike, gelek kes w destek bidin, li gor baweriya min, w li piraniya devern welt were bikarann. Jixwe ev yek ji barn bingehn yn konfernas ne. Di v war de div em hinek li ser geln ku ziman xwe, pit li ber tkn b, vejandine rawestin hrnihrtineke kr j re kin, ji wan zimanan: Ibran, Katalon, ...hwd.            
 
 
4- Piaftin Xwepiaftin - Asmilasiyon Oto-asmilasiyon Li Bar-Rojava:
 
      Piaftin an j asmilekirin di wateya xwe ya ferheng de t wateya "piroseya ku titek, komek yan j gelek di hundir titek, komek yan j gelek dipife". Ev piroseya ne ten li ar pareyn welt t bikarann, l li pareyn bik devern li Ermenistan Gurcistan j, ji bil w j li Kazaxistan, Azerbeycan, turkmenistan Kurdn ku ber li devera Kurdistana Sor dijiyan j. Li her cihek ku Kurd l dijn, strateciya piaftin li ser wan dimee, bi taybet li welatn dagrker ku Kurd t de dr ciyografiya Kurdistan dijn wek Kurdn Anatoliya navn gelek devern din li Tirkiy. Kurdn Feyl li Bexda devern din n kombnn bik l peyda dibin. Kurdn Xuresan li ran, Kurdn rvan derdora gola Svan. Li Sriy j Kurdn am, Horan, iyay Kurdan a iyayn bilind /li Latqiy/, Idlib, Hemay, Kurdn Cisr, Heleb Bab gelek devern din. Piaftin an j asmilasiyon siyaseta her qirj e ya ku li ser gel Kurd dimee, ev piroseya j ta ku bigihe armancn xwe di gelek qonaxan re derbas dibe, qonaxa her daw j ew e ku ew gel xwe ji xwe ya kevin diparze li dij xwe radiweste, anku her tit ku taybetmendiyn w/ ya ber tne p li dij radibe. Di vir de dest bi qonaxeke n dibe ew j nav l b oto-asmilasiyon an j xwepiaftin.
 
      Derbar rewa Bar-rojava devern dervey w ku Kurd t de dijn, herd rew j hene, li Bar-rojava piaftin bi ryine pir njen dimee, anku dezgeh saziyn rejm bi weyine n piaftin bi r ve dibin, ji dibistanan de dest p dike ta bi Erebkirina bajar bajarokan bi awayek fireh (her dawiy li iyay Kurmnc). L gava em hinek t de kr bibin, em bizanin ku tkiliy Kurdan bi s bajaran ve tn girdan, anku tkiliyn Cizr, Koban Efrn bi am, Reqa Heleb ve girday ne. Ev j t w watey ku hukar bandoreke rojane ya ereb li ser ziman Kurd heye, ev j r li piya piaftin vedike, anku serdestiya ziman serdest xurttir dike. L gava em bala xwe bidin devern din yn dervey Kurdistan, yan j yn ku ji dever Kurd hatine birn, xwepiaftin an j oto-asmilasiyon gelek xuya ye, bo nimne Kurdn ku nema ziman xwe dizanin Kurdn Osmano li gundn SELMA li Latiqiy nzk 26 gundan e, j Eqreb, Hencr, Esl, ... ( E.W. Zekeriya, Ea'ir al-am, Dar al-fikir, ap.2 cild.2, pel.659, sal 1983) li Hemay gelek gundn Kurda hene, wek KIYAN ew j ar gund in li bajar Hemay bi xwe j gelek ln Kurdan hene, her s ln mezin: BERAZ, MIL MURAD in yn din j wek Zehm, Kocan, xo, Dolan, Reo, Sof, Kurd, Bozan, Orfel, emdnan, Hisno Qaso, Beko, xan, ... ev hem j ji maladarn Hemay ne. li derdora Cisr, li devera QESATIL nzk 25 gundan hene, ew bi xwe ar ln mezin l hene j CINAWIRO, li Hims Kurdn derdora Dirk kela Husn (ew ber bi "kela Kurdan" dihate bi navkirin). Li Idlib gelek gund ln Kurdan hene hem ji xudiyn w bajar bn, wek ln Bermeda, Henano, ehban axa gelek ln din. Li bajarn mezin li am li Taxa Kurdan /a ku snora w ji rojhelat ji navbera detn Berz qabn, ji rojava Eb Ceri, ji bakur Qasiyon ji bar ema Yezd, (Izidn Mela, Hey Al-Ekrad f mednit Dmeq, Aso. Ji A.V. Kremer)/ rdinin, Ew hem ji sedsalan de li wan deveran e bi awayek git hatine piaftin, l tit balk ew e ku ti guhdan ji aliy rxistinan ve ji wan deveran re nne, anku ne kursn zimn li wir dibin ne j ti alakiyn dannaskirina ziman anda Kurd li wir saz dibin, bi git mirov dikare bje ku ev li dervey hesabn Kurdan e.
 
      Ev nimneyn li jor hatine diyarkirin hem di qonaxa piaftin xwepiaftin re derbas bne, l Kurdn n ko am kirine, taxine n ji xwe re ava dikin, bo nimne taxa ZORAVA, ew hem j bi Kurdiyeke pak diaxivin, gelo ta keng ew bi Kurd biaxivin? Li bajarn din wek Heleb ku niha wek navenda her alak ji kar xebatn Kurd re t dtin, hinek j di qonaxa yek re, hin din j di qonaxa duyemn re derbas dibin. Devern wek Siryan, Erefiy, xmeqsd, Bistan baa, Bihdn devern din rbir bi piaftin xwepiaftin re mane. Di v war de pdiv bi karek fireh bo parastina ziman Kurd heye, ew j div bi hiiyarkirina gel frkirina zrokan destp bike.
 
      Li ser rewa v dawiy, hin titn balk dil j hene. Yek ji wan, hin hewildan ji aliy Kurdn ku bi awayek rxistin nzk ol baweriya Islam dibin ve derdikevin hol, ew hewldan j li ser bingeha ku tpn Aram (Ereb) tpn pirtka Islam ya proz e, ji lewra div ew tp bne bikarann. Ji milek din ve tit her balk ew e ku, xuyaye Tevgera Islah Teqedum a ku li bar Kurdistan, dixwaze nrnn xwe hd-hd derbas nav Kurdn Bar- rojava bike. Wek hn dizanin j ev tevger pitevaniya xwe ji dijminn Kurd digire daxwaza w jikurdxistina zdiyan e, her daw daxwaza wan a belavkirina tpine taybet heye, j re dibjin "Tpn Ziman zd", ew tp j bi xwe nzk Avstay ne. Tevl ku ev herd nrn ciy xwe negirtine, l eger em ten bi axiftin daxuyaniyan nzk van herd titan bibin, rew w gelek xerabtir bibe.                             
 
 
WEK ENCAMEK:
 
Rewa ziman Kurd li Bar-rojava ji pareyn din ne batir e pdiv bi kar xebatn n heye, ew j bi xebatn cih-cih pk nay. Lewra:
 
        Div bang li hem kes, komt, komele, saz partiyn Kurdan yn li Bar-rojava b kirin ku ew dest bi karine hevbe bikin, di heman dem de div ji hemyan b xwestin ku di civn daxuyaniyn xwe de ten ziman Kurd bikar bnin, pitre, eger pwst be, ji bo ziman Ereb wergera w b kirin.
 
        Div em piaftin xwepiaftin wek metirsiya her mezin li ser ziman xwe bibnin, ji ber ku ziman me hn ji qonaxa metirsiy derneketiye.
 
        Em karibin komteke taybet bi opandina pirsgirk away birvena siyaseta piaftin saz bikin, bo nimne kesn van herd nrnan bi r ve dibin. Ew komt w bikaribe eger sedemn cuda yn ku gel berve piaftin dibin j nas bike.
 
        Guftugoyeke dirj akademk li ser rewa frkirin frbna ziman Kurd astengiyn li piya pketina v pirosey li Bar-rojava, b kirin.
 
        Pwste em bi hev re astengek li piya piaftin xwepiaftina Kurdn bajarn mezin /Kurdn Heleb am/, her weha Kurdn ku li devern din li Sriy dijn, deynin.
 
        Pwste xebateke mezin b kirin, da akadmiyeke ziman Kurd b avakirin. Ji barn v akadmiy: amadekirina lkolnn li ser ziman Kurd wezarn w /bi hem wezaran/, amadekirina kursn zimn ji her wezarek re ya her giring j, wezaran berve yekkirina tp, rziman zaraweyan /trman/ ve bibe. Ev lkoln vekoln div her km bi zimann Kurd, Ingilz, Frans Alman bin.
 
        T xwestin ku em bi hev re bi alkariya pisporn zimn, i Kurd bin i j kesn biyan bin, ziman xwe berve ziman perwerdehiy ve bibin.
 
        Tit d j pdiviya me bi serjimareke git ji rewa ziman Kurd re heye, bi taybet ji wan kesan re ku li dervey ciyografiya welt dijn dr ziman xwe ketine.
 
 
   ---------------------------
 
Tbn:
  •  
    Bo agah tbniyn kesn ku rawestan ne kirine kar xwe, SPAS.
  •  
    Min ev nivs bo "Konferanasa Ziman Kurd" ya ku di 2006'an de li Amed birve ye, amade kir li wir xwend. L pitre bo belavkirin, min hin tit sererast kirin, hin agah j fireh kirin.    
 
 
Can zdxelo
18/11/2006
 
 
 

 

 

 

 

 

 

apkirin

copyright 2002-2008 info@pen-kurd.org