Dewleta federal
(State federal)

 

 

 

 

 

Cankurd

17.09.2006 [Bo koka Rojavay Kurdistan hatiye amadekirin

 

Federal ramenk mirov ya kevin e, berhemek zagon dar ya xebatek dirj e. Ew sstemek zagon siyas ye, kar barn rbaz, birvebirin dadmend yn deselatdariya navend yn herm li hev sazdike hevpariya wan di teviya sstema xwe de bi cih tine.
 
Dewleta federal, ku jre dewleta peyman teahud t gotin, hn ber jidayikbna hezret Isa, li Ynanistan hevbendiya wlayetn ynan di bin serkohiya encmena Imfkiw de heb, weku diyar dibe, herdu bajarn Athna Dliya bi weyek federal bi hev re dijiyan. Li Hindistan j yektiya wlayetn Vrat, Subtacana Pncav hebn.
 
Dewletn slam j weyek nz federaliy di nav wlayetn xwe de pdakiribn. Li Amerka pa kongireya Fladlfiya sala 1787 kongireya Anapols bo tkiliyn bazarganiy, dewleta Wlayetn Yekby yn Amerka-USA hate damezirandin.
Peyva Foedus, Federalism bi wateya: Li hevkirin, hevpeyman, hevgirdana dewlet wlayetan bi hev re t irovekirin. 

Di v dewlet de, ku kyanin destr yn ciyawaz hene, bo her yek ji wan sstemek zagon ya taybet xwedmuxtar hene, gi di bin swana destrek federal de, ku avahiya zagon ramyar ya wan kiyann hevpeyman dide nasn xuyakirin. Ew destr federal carina bi Zagona bilind t navkirin. Destra amerk ya federal, ku sala 1787 hatiye dann bend xaln destrn wlayetan p dike, gava ewan bi destra bilind re ne li saz bin. Destra federal hem ariva kar barn encumenn federal hem j yn wlayetan dide nasn. Destra federal bi 2 par ji 3 paran ji dengn endamn kongirs t guhartin, l gava pniyaz ji wlayetan ve b, hing 3 ji 4  ji dengn kongirs pwstin.
 
Dewleta federal sstemek ramyar ya wilo ye, ku t de btir ji deselatiyek ramyar btir ji saziyek destr heye, l di dest w de maf heye, ku bi hinek karan di wlayetan de rabe, tew deselatiya herm nikane dij bi w derkeve.
 
Gava federal pa ji hevkirina dewltek pkt, hng ji dewleta federal re kmtirn mafn dewleta yekby dimnin ji herman re btir livgeh bergeha rbaz zagon dibe ji wan re 3 bingehn pwst bi dest dikevin:
 
-             Serxwebna di war zagon rbaz de
-             Xwe organzekirin
-             Diravmaliyek serbixwe.
-              
B bi destxistina van hers bingehan sstema federal nabe herm hng ne federal e. Li ser v yek pwst e rbazek / destrek ji herma federal re hebe, b ku ew ji aliy navenda dewlet ve bite pejirandin an nepejirandin. Histobariya w j wek komela avakirin Elcemiye Eltassiye ye di nav encumena rbaz ya herm de. Wilo ji herma federal re kar barn rbaz, birvebirin dadmend hene. Hema li Kanada li gor bend 92 y ji zagona 1867, pwste guhartinn di destra hermek federal de dibin, ji aliy fermandariya federal a navend ve bn pejirandin.
 
Dewleta federal awa pda dibe:
Federal bi du weyan pda dibe:
 
-              Ji hevkirina dewletek yekby ser ji n ve bi hevxistina w li ser bingehek federla, wek Sovytistana ber (1922), Birazl (1891), Argentn (1860), Meksk (1857), koslovakiya (1969) Iraq (2003). Evana ber dewletn navend bn, hatin ji hevkirin li ser bingehek federal dsa hatin avakirin.
-              An j mrandar wlayet dewletn hey ji hinek mafn xwe yn rbaz parek ji serxwebna xwe dadikevin, ji bo pdakirina dewletek federal. Bo nimne Wlayetn Yekby yn Amerka (1787), Almaniya federla (1949), Swsra 1874 Yektiya Mrninn Ereb (1971).
 
L bel di herdu weyn federlaiy de qewx tenquz heye. Di navbera Yekt Serbexwey de.
 
Ev daxwaza yektiy carina ji ber pdiviya Hz xweparistin t ser zimn, wek yektiya swsr yektiya holand carina ji ber bercewendiyn bazargan abor, wek yektiya gumrik ya hinek wlayetn bakur Almaniya di dema Bismark de, ku jre bajarn Hanza dibjin: Hamburg, Hannover, Bremen, Rostock Kbeck., carina j ji ber herdu pdiviyan, hzdariya leker, siyas bercewendiya bazar ya hevpar, wek Yektiya Mrninn Ereb (1971).
 
Daxwazn yektiy serxwebn, ku li hember hevin, mayn gudandina dewleta federal dirj dikin, wek di her madeyek de, du hzn dij bi hev dibin egera jiyan hevgirtina w.
 
Taybetiyn dewleta federal:
 
-         Ramana yektiy, ne ya ji hev cihbn, bingeha dewleta federal e. Ev bingeh di hem saziyn zagon ramyar yn dewleta federal de tn beravkirin.
-      Sstem du encumen: Encumena bilind a dewleta federal, ku nneriya wlayetan di dewlet de bi terzek dadmend dike, encumena herma federal, ku ji aliy gel herm ve t hilbijartin nneriya w gel dike. Li Kanada nnern encumena bilind tn vebijartin nayn hilbijartin, ewan teviya jna xwe dimnin endam di w encumen de. Li Amerka, Ausraliya li Sovytistan a ber endamn encumena bilind bnavber ji gel ve dihatin hilbijartin. Li Almaniya bo her wlayetek hejmarek ji endaman di Bundesrat de heye li Vnziwla endamn w ji encumenn herman tn hilbijartin. Ev we btir demokrat dadmend e. Li Sovyt ji bo her komarek federal 32 nner di encumana bilind de hebn. Li Amerka ji ber her wlayetek ve 2 nner, li Hindistan Almaniya li gor fireh pirbna gel wlayet, ne li ser bingeha wekheviya wlayetan, i mezin i bik.
 
Hebna nnern herma federal di encumena bilind de baweriya yekti xort dike ya serxwebn jar dike, ji ber ku encumena bilind nneriya teviya dewlet dike, ne ya hermek federal. Di v encumen de derxistina zagonn federal bi piraniya dengan e. Gelek zagonnas encumena herm, wek wney serxwebn wney dewleta federal, encumena bilind j wek wney yektiya dewlet dibnin.
 
Deselatdariya birvebirin di dewleta federal de:
3 weyn serekn n deselatdariya federal hene:
 
- Sstema serekatiy
- Sstema hikmeta hevsaz
- Sstema encumena parlament
 
Di sstema serekatiy de, serek dewlet, weku li Amerka (USA), di ser de ji nav partiya w t hilbijartin, pit re ji teviya gel ve. Ew wirdaran, mezinn dewlet dadmendn dadgeha bilind, bi wr erkirina Kongirs vedibijre. Endamn fermandariy / Hikmet ne nnern parlament ne ewana li ber serek, ne li ber Kongirs berpirsin. Li Birazl Mksko j serek bnavber ji aliy gel ve t hilbijartin.
 
- Sstema Fermandariya hevsaz, wek li Swsra 7 endam in, ku ji bo 4 salan tn hilbijartin. Encumena federal hikmet ji nav endamn xwe hildibijre avdriya wan dike. Wilo j cihbna deselatdariya birvebirin ji ya rbaz namne.
 
- Sstema encumen, wek li Almaniya mustear / kanzler ji aliy parlament Bundestag ve t hilbijartin ew serek hikmet ye, hema serek dewlet ji aliy herdu encumenan (Bundestag) (Bundesrat) ve t hilbijartin. Fermandariya federal bi du weyan kar dike, hinek kar bar hene li hermn federal ew bi xwe p radibe hinek histobar hene, wan davje ser mil fermandariya herm, ten avdriya wan kar dike. Di vir de rewa pols FBI y amerk t bra me, awa ew carina kar xwe bi ser xwe dike carina li gel pols wlayet dike.
 
Dadkariya federal:
 
Di sstema federal de 3 weyn dadgehan hene: Yn wlayetan (District Court), yn lveger di wlayet de (Court of Appeals) dadgeha federal a bilind (Suprem Court). Hema li Hindistan yek sstema dadkariy heye. Li Amerka dadgeha bilind hem li ser rbaz zagonn wlayetan hem j li ser yn federl  biryarn xwe dide.
 
Tkiliyn navnetewey di dewleta federal de:
Di zagona navnetewey de kesaniya herm wlayet dewletn di hindir dewletek federal de hene namne, ew yek dewlet e, navend ye xudan kesayetiyek ye, di ber hermn xwe gian de histobar berpirs e. Ji  wlayetan re ne maf pwendiyn dplomat ne j y mzekirina peymann navnetewey heye, l bel li gor bend 79 y rbaza sala 1977 li Sovytistan a ber, maf komarn federal di Sovyt de firehtir b. Blorosiya Okrayna  ji z ve herdu endamn Neteweyn Yekby bn.
 
Encumenn herma federal:
-             Encumena rbaz  [Legislative Council  an Assembly]
-             Encumena Birvebirina kar [Excutive Council an Assembly]
-             Dadmendiya herm [ Legislative Council an assembly]
 
Bo her hermek federal encumenek rbaz heye, carina 2 encumen: ya Pran (Mecls Elshiyx) ya Nneran (Parlamnet). Eve li gor destra wlayeta Kalforniya ya sala 1879, sala 1966 guhartin tde bne. Li wlayeta Nbraska ya amerk ten yek encumena rbaz heye. Li gor destra Hindistan ya sala 1949 ben 1968, bo her wlayetek encumenek rbaz heye, hema li hinek wlayetan 2 encumen hene.
 
Encumena birvebirin ya herm:
Ev encumen [danigeh] bi s weyan pk t:
 
-             Ji aliy fermandariya navend de t vebirijtin / taynkirin.
-          Ji aliy encumena rbaziya herm v t hilbijartin.

-             An j ji aliy serek herm ve, ku ji aliy encumen ve hatiye hilbijartin, serek encumena / hikmeta herm t bi navkirin, ew encumenan bi hevdixne, ji aliy encumena rbaz ya herm ve t pejirandin an redkirin.

 
Li Hindistan, li gor bend 155 ji destr, serek dewleta federal qeral wlayet t bi navkirin. Hema li Amerka qeral wlayet ji aliy encumena rbaz ya bilin ve t hilbijartin, an j ji aliy encumena rbaz ya herm ve. Di rewa Hindistan de, herma federal ji maf hilbijartina serek xwe t bparkirin.
 
Dadmendiya herm: 
 
Die hermek federal de serxwebna dadmend heye dadgehek bilind j heye, dadgehn bo her taybetiyek hene. Di federaliy de herm di avakirina saziyn dewlet de xudan pare, di kar bar w de j, di guhartin danna zagonan de j. Guhartina rbaza dewlet bi pejirandina w ji aliy herman ve c digire, da navenda dewlet federlaiy jar neke. Wilo j hilbijartinn git di dewlet de, li hem herm wlayetan dibin, dayna karbidestan  bo dewleta federal ji hem herman ve dibe.
 
Destr hem kar barn deselatdariya navend ya herm ji ser hev derdixne, kar barn deselatdariya navend hindikin xweyakir ne, hem kar barn d yn herm wlayetan e Li Swsra, Mksk Argentn herm kok mak e, deselatdariya navend stsna ye. Li Amerka deselatdariya navend gav bi gav serdest bye, ew j bi rya irovekirinn li gor bercewendiya xwe ji bendn destr re, bi guhartinn di destr de kirine, bi tengkirina deselatdariya herm wlayetan, bi dayna alkariyn dirav, ku bi rya wan dest xwe j dirj kiriye nav wlayetan bi rya siyaseta xwe ya dirav.
 
Li van saln daw, bi egera paristina yektiy, hminiy serperetiya netewey navendt btir hatiye firehkirin, serkoh avdriya navend firehtir bye. Deselatdariya navend di dema Jackson de, zagona 1828 ya wlayeta Carolina nepejirand. Li Amerka sala 1787 ten 3 saziyn navend hebn; Encumena ceng, ya diraviy ya hikmeta navend, hejmara karbidestn federla nedigiht 1000 kesan. Di sala 1980 de hejmara encumenan giha 13 yan hejmara karbidestn federal giha 3 milyonan.
 
Sala 1963 pvandariya mzaniyeta dirav ya John F. Kennedy kmtir ji 100.000 milyon Dollar b, l di dema Jimmy Carter de ew giha 500.000 milyonan.
 
Alkariya dirav sala 1950 bo wlayetan dora 2,200 hezar milyon $ b, ew pa 30 sal giha 22 hezar milyon, ew nzk b ji % 30 ji terazna wan wlayetn, ku alkar distandin.
 
Sala 1940 wlayeta Pensilvaniya zagonek derxist da biyan bi xwe re herdem nasnameya xwe hilgirin, l bel dadgeha federal a bilind ew zagon li erd xist, r neday, ku biserkeve.
 
Di mijara dijberiya li hember komonzm j zagonek Pensilvania sala 1956 rawestandin, bi egera ku ev kar dewleta navend ye, ne y herm ye.
 
Sala 1908 wlayeta Georgia xwest bi zagonek paca xka xwe li ser Banka Navend li wlayet bilind bike, dsa ew zagon ji aliy dadgeha bilind ve hat xistin. Serek Amerka Ronald Reagan bizava xwe kir, ku dewleta federal xwe piek bi n ve bide.
 

 

 

apkirin

copyright 2002-2006 info@pen-kurd.org