EsedBey-1.jpg Esed Bey:  Reva nivskarek chan   (1905-1942)                  

Cankurd

09.09.2008

Hozanvan alman Gerhart Hauptmann di helbesta Positano de li ser Esed Bey v dibje:

Her titek ew hla

Her titek w j hezdikir

Ta li dawiy mirin ew bir

ji giregira mirovan ew azad kir (wergerandin: Cankurd)

EsedBey-2.jpg  EsedBey-Amerika.jpg EsedBey-Positano.jpg   Aquarelliert von St. Andres

Dibe ku gelek roenbr tew nizanin ev mirov kye, l rast ev kes yek ji mestirn nivsevand chan ye. Ev nivsevanek ne wek yn d ye, bi dilgermiyeke b wekan jiya, geriya, reviya, hezkir, nivsand ji nika ve wunda b,wek bad bahoz, hat , tew kes nizan ew mir ye an may ye, li dawiy seriy li miextiy dan, demeke dirj di ser kokirina w re derbas, l ser ji n ve bye mijara gengeiy di nav lkolner rexnevann wjevaniya chan de

Di dema deselatdariya Naziyan de, li Almaniya pirtkn w ji pirtkxaneyan winda bn, hatine qedexekirin, ji ber ku ew Ciho b, l siya w dsa hatiye ser qada wjevan, wek tava roj bi ser dareke merx ve hil siya dar dil gundiyan bi ser xwe bikine

Essad Bey kur xanedanek Azer b, li Azerbeycan, ku ji keek Ciho hezkir, ew keik j ji malbateke ber xanedan navdar b, l hatib girtin, di zindan de b. Bav nivskar ew azad kirib ji ber xngermiya xwe bi ser w de, hemi jin berdestn, tev li zarokn wan derkirin avtin ol, da ji yara dr bin, da kesek ji yara w p ve, w bi xwe ve gro neke. Essad Bey wilo li ser bav xwe li ser dema ber Cenga Chan ya Yek di pirtka xwe de Zt xn (1930) nivsandiye.

EsedBey-Hezikirin.jpg

Essad bi Ereb r e bi wateya pnav w y Rs Lyo ye, l demeke dirj di jiyana xwe de, dibe ji tirsa Naziyan e, w li ser xwe, di nav xelk de belav kirib, ku dayk bav w musilmann arstokra bn, hema ya rast ewe, ku bav w Abraham Nussmbaum, di destpka pdabn navdarbna petrol di chana sermiyan de, gelek pere bi bazara w dabn ser hev.

Essad Bey ji Bako hilb, l her her dil w li wir mab. Li Bako andeyn ol yn Cihowan, Filehan Musilmanan, li gel andeyn pir neteweyan, di nav hev de dijiyan, hikariya bandor w yek pir li kesayet raman wjevaniya Essad Bey b ye.

Hn Essad Bey zaro b dayka w mir.Dibe j w xwe bi xwe kutib. Tkiliyn dayk bi Komonstan re hebn, wilo ziyanek mezin gihandib nav malbat, ne dre, ku ji ber w yek xwe kutib.

Essad Bey xwendina xwe Bakaloriya li Bako standib, ber ku tevliheviya pa oria Oktober sala 1917 dest pbike. Liser w demnivsevan gotib, ku ew xnrjiya mezina a pn b, ku w bi caved xwe dtib, wilo ew bb ddar yek ji qirkirinn qerj n mirov. Ew bi bav xwe re, bi harkariya masvanan ji Bako reviya b Semerqend li Turkistan, pit re n Buxara, daw di snor serhedn Iran re di zy zirey qezwn re dsa vegeriyane Bako. L pir li wir nemane, dsa ji ber Komonstan reviyane, car bi rojava ve, di Geyorgiya re, di zireya Re re, xwe gihandine Istanbol di wir re ne Italiya, bi armanca, ku xwe bigihnin Pars. Bo w kokirin piraniya pere, durre titn xwe yn giranbiha rtine dane. Li Pars, bav w, bi harkariya merivn jina xwe, bi rya kirrn firotina zevnn petrol li bazara pereyan, dsa rewa xwe ya dirav serrast kiriye.

Pars tev hem njen xweikiyn xwe dibe ciy diltengiy bo Essad Bey, lew re ew bi harkariya bav xwe, sala 1921 die bakur Almaniya, da ziman xwe y Alman batir bike.

Sala 1922, ew bav xwe li Berln, wek kesin B nit, maf rnitvaniy distnin, Essad Bey vedigere xwendin, bi zk di dibistana Rs de, wek kesek zimanzan rojhilatnas t nasn. Di havna w sale de, bi weyek ferm, ew Islambna xwe akere dike, di zanngeha Friedrich-Wilhelm de, wek xwendekarek guhdar bo ax Rojhilatnasiyt pejirandin.

Essad Bey di nivsn xwe de Staln her wek nimneya tev kirt ps bo er nebaiy dide xuyakirin w bi Reper gen  bi nav dike. Bi taybet gava ew di pirtkn xwe li ser wan dadgehn lezok n b dad, yn saln 1936-1938, ku li Moskow b bn, dinivsand.

EsedBey-Stalin.jpg

Di sala 1926 de, ku hng Essad Bey 21 sal b, nivsn w wek kesek axnas Rojhilat pispr Rojhilatnasiy, kesek ku bi pir zimanan dizan, nivsn w di kovara heftey ya Berln de belav dibn bala zanyan dikiandin ser xwe. Nivskar li Berln, bi zk, tev ku pir taybet jnveart dijiya perdeyek str a tenahiy bi ser xwe de berda b, rn w di rya Wjevaniya chan de hatin dtin naskirin. Li Berln j Lyo Ibramowit Nussimbaum di sala 1922 de nav Essad Bey li xwe kir.

Essad Bey rast j di pirtka xwe de, ya bi nav Mihemmed, ku sala 1929 (Hng 27 sal b) nivsandiye weandiye, wek musilmanek rast dirist jnnameya hezret pxember Mihemmed selewat silav n Xwed l bin- nivsandiye, min bi xwe gava ew pirtk xwendiye, tew guman ne kir, ku nivskar w ji daykek Ciho bye. Min ew pirtk wek yek ji hjatirn pirtkn ewrp yn li ser pxember Musilmanan dtiye, her di dil min de hv heye, ku ez rojek w pirtk werbigernim Kurd an ereb. Li Almaniya, ji sala 1990 de, li pnc weanxaneyan ev pirtk derket ye.

EsedBey-Maometto_.jpg  EsedBey-Mohamed.jpg

Di sala 1931de, Essad Bey nivsand, ku gava diya w ji bajr Zrich Swsr, y wek navenda komonzma Rs ber oria Oktober 1917 dihate dtin, bi tirn vedigeriya Bako li Azerbaycan, ew Essad Bey di navbera Ewrpa, Asiya olistann Rsiya de ji dayk bye.

Li Berln, Essad Bey di dergahnfireh n wjevaniya chan re derbas dibe ber ronahiya nasyar pesindariy. Navdarbna Essad Bey, wek musilmanek, ku kur dayikek Ciho b, pir pzanna w ya zimanan, ku b wekan b, tev li tgihtina w di mijarn ol Rojhilatnasiy de, ht, ku pirtkn w bi zk belav bibin, bala pir nivskar, rexnevan xwendevanan bi ser w de , ji wan j gelek keikn eleng, ku di dora w re digeriyan, da w btir binasin, bi w re bibin dost an j w li xwe mr bikin. Yek ji wan rka Loewndahl b, ku bav w y Ciho bazarganek mezin solan b. rka ji ber de kirib seriy xwe, ku ew bi xwe bibe nivsevaneka bi nav deng an j bibe jina yek wilo.

Essad Bey nediviya giraniyaxwe txne ser miln bazarganek an yn dota w, lew re pa ku ew keik li xwe mar kir, serxwebna xwe ya dirav wek mrek serbilind da xuyakirin. Salek pa ku rka an, sernseriya kovara Chana wjevan yak u Essad Bey t de kar dikir, ji tirsa ewsandin ji aliy Naziyan ve, ji Berln ko kir bajr Prag, paytext koslovakiya, hema ew hn di w guman de b, ku Naz w zor li musilmanek b nit li nivsevanek, ku ji ber Komonstan reviyaye, nekin. L bel gumana w ne di ch de b, pa du salan pirtkn w li Almaniya hatin qedexekirin, ew binzor b, di dawiya sala 1932 de bireve bajrVn (Wien), paytext Austriya (Nimsa).

EsedBey-Kaukasus.jpg

Di payza sala 1933 de, Essad Bey jina xwe rka bi xwe re bir ber xwe dane New York, ku xezr w j ber wan bi demek giha b wir. Bi w wey ew ji kesek rojhilat, pit re wek nivsevanek Ewrp, dibe miextiyek ku li Rojavay chana xwe, li Amerka bi ch dibe

Di w sal de, dsa ew jina xwe vedigerin, tn Ewrpa, l pir dirj namnin dsa ji ber Naziyan direvin, di bajr Los Angelos, li California, li rojavay Amerka, ku bav w Ibramov Nussimbaum li wir pereyn xwe yn,ku bi milyonan bn, xistibn karxaneyn filmkiy. L ji ber ku nivsevan li Los Angelos di bin navek d de Flp-Miller dijiya wek nivskar snariyo yn filman kar dikir, km kesan dizann ew k ye.

Di sala 1935 de, New York Times li ser hatina w neyek nivsandib, eve j dixuyne, ku ew ne ten li Ewrpa, l bel li Emerka j wek nivskarek hatib nasn. Lkolner Amerk Tom Reiss (44 Sal) di jnnigariya Rojhilatnas de, ku li ser jn wjevaniya Essad Bey taze belav kiriye, nivskar wek cihowek Rs, welatperwerek Azer, musilmanek atxwaz nivskarek Alman dide nasn, gava hinekan ew dane nasn, bo w ldaneke navxwey ya mezin b. HInek dibjin, ku ew bi ser w yek de t dn b, ew xistine sanatoriumek Bmaristanek, hinek j dibjin, ku w bi xwe xwe kut, l di sala 1936 de, ew di bin avdriya mezin Zaynistan de, Wolfgang von weasel, droka geln Musilman di pirtkek de, ku bi sernav Xwed mestire Allah Ekber: dinivse, t de mizgniya vejna Islam, careke d li paeroj dide, ku bi herifandina dewleta Al Osman re (1923) bi bin ketib, ew dibne, ku Islam w ser ji n ve bibe hzeke chan ya pir bi hz.

EsedBey-AllahistGross.jpg

Essad Bey romana Al Nno dinivse, ber, ku ji w re li apxaneyek soz weandin bistne an j tew ji w bipirse, di sala 1937 de, pa belavbna neya xwekutina w, romana xwe di bin navek xwe y d de belav dike, di bin nav Qurban Sad de. Roman li ser Musilmanek ye (Al) keeke Fileh ahan, ku bi nav (Nno) ye. Tit seyr di v roman de ewe, ku malbat xudann herdu evndaran, bi hezkirina wan ji hev re dilxwein. Al (El) y ku napejirne di bin alaya qyseriya Rs de bie ceng, ji bo serxwebna welat xwe Azerbaycan, dibe tkoer xebatkarek cengawer hja.

Romana Al Nno wek panorameyeke dem ya ba dagirt ye, bi zimanek asan wjevan hatiye lkirin, l nivskar w Qurban Sad kesek nenase, tew li serw haydar nnin. Li Almaniya j di deftern ferm Kataloga tevay ya pirtkan- Bo saln 1935-1939, ev nav pjin y baroneka Austir ye, ku bi nav Elfiriede von Ehrenfelds von Bodenershof e b.

EsedBey-AliWeNino.jpg

Sala 2000 ev perdeya tar ya li ser Qurban Sad hate irandin, gava di apeke n ya roman de li Almaniya, li ber Copyright ()a maf jgirtina pirtk hatib nivsandin, ku kesek bi nav Lyo Nussimbaum, wek hev-nivsevan roman ye. Lyo nav pn rastn Essad Bey ye, guman e nne, ku wenivs, wjerj, ciwaniya hewaldan xwepzanna dem byern roman, tev yn Essad Bey in, ne ya baroneka Austir ne.

T gotin, ku w baron rast harkariya Essad Bey kirib di nivsandin derxistin belavkirina w roman romaneke d j, ya bi sernav Keika qo zrn b, mr w, ku bi nav Baron Rolf von Ehrenfels b, pa xebateke w ya Rojhilatnasiy li Trkiy, ola Filetiy berda b, nav xwe kirib Omer.

Li gor dtina lkolner Tom Reiss, barona hja wilo nav xwe xistib ser herdu romanan, wek nivskar serekn, da roman li Almaniya j belav bibe, ji ber ku nav Essad Bey li wir hatib rekirin qedexekirin.

Pirs t kirin, bo i Essad Bey li Amerka nema, ko nekir Filistn. Bersv gelek in, l mirov nikane bje ev an ev ya rastire.

Dawiya daw, ew vegeriya Italiya, ji ber ku Faistn tal, ku li pey Mossoln din, wek Naziyn alman, ne dij Cihowan bn. Essad Bey xwast, ku jnnameya Mosoln binivse. Italo Balbo, ku hng rheval rber Faistan b, bizava xwe dikir, bo berhevhatina Faist Musilman Cihowan. Mixabin, Mosoln Hitler gihane hevdu bi hev re bn rheval hevpeyman. Xudan weanxaneyek, ku bi xwe Faist b, di sala 1938 de soz dab Essad Bey, ku ew ji D [Mosoln] destra nivsandina jnnameya w bistne, dt ku d ew r t girtin, lew re dev ji Essad Bey berda ji xwe re li nivsevanek d bow yek geriya.

Bo Essad Bey ldana li Italiya ne kmtir bi b ji ya li Almaniya, nema dizanku ve bie, b nit b pere b, teviya welatn Ewrp ji Naziyan ditirsn, ji ber w j deriyn xwe li ser w girtin. Ew di Italiya fireh de b girtiyek binavkir, wek bilbilek di rikew qefes de, bi ser ve j, di destpka sala 1939 de, ber ku Cenga Chan ya duw, ew nexwe ket, nexweiyeke ps govdey w herifand, ku j re care derman tune bn. Romana w ya sy wek destnivsek di nav destn w de ma, di roja 27.08.1942 de, li bajr Positano ko kir diyar dilovaniy.

 

 

EsedBey-Gor.jpg Gora Essed Bey li Positano / Italiya

Mixabin, ta niha i pirtk v nivsevan, wek ez dizanim, bi ziman Kurd nnin, pwste wergrn Kurd xwe bi berhemn nivsevanek chan y wilo gro bikin.

Ji pirtkn Essed Bey:

- Mohamed, jiyanname  Maometto

- Stalin

- Al Nno

- Xwed mestire Allahekber.

- Hezkirin zeta erd petrol

- 12 veartokn razn Qafqasiya

- Allah Ekber

- Kea Qon zrn

 

Jdern Gotar:

-Prof. Dr. Wilfried Fuhrmann, li ser jiyana Essed-Bey, Potsdam, 01.10.2007

-Biyografiya Essad-Bey, Xanim AliceSchulte, Florenz 09.02.1943

- Urs Jenny, Der Spiegel, Hejmar 21/2008, r. 172-174

-Tom Reiss, Der Orientalist, li pey rn Essed Bey, Osburg Verlag, Berlin, Wergerandina ji Ingilz: Jutta Bretthauer.

- Wikipedia, jiyana Essed Bey

- Malpera:  www.essadbey.de

 

  

 

apkirin

copyright 2002-2008 info@pen-kurd.org