Sof Soft

 B titek be, da tu bib xudan her titek

 

Cankurd

 

2002

 

 

 

 

 

xek sof li nav mezelan dijiya, hinek di ber w re derbas bn j pirs kirin:

- Tu li vir i dik?

- Ez li vir dijm.

- Ma ev i jn e, di nav miriyan de?

Ez di nav xelk de bim, ewan ziyan digihnin min seriy min bi wan re de, gava ez ji nav wan diim, ewana li pey min dipeyivin. Li vir mir seriy min nanin, gava ez ji nav wan biim, w li pa pita min li ser min nepeyivin.

 

 

 

 

 

 

 

 

Kurtenivsek di maf pirtk de

 

Kitba mamoste Cankurd gelek balk e bi gumana min di Kuramnc de titek wisa nne, ew d roleke xurt di pxistina pexan mejy kurd de bilze.

Bi nrna min Soft gelek reng ry xwe hene l mamoste di v berhema xwe ya hja de ten ryek w biriye. Soft an tesewwuf bi xwe oreeke di fikra slam rojhilat de. Soft dijberya desthilatdary ye ne ten cizbe reqs  tazbn avgirtina di helqeyn zikir de ye. Soft li ser dest desthilatdaran peyrewn wan  selefyn ku em ji wa re dibjin Usl xwestin ry Softy kirt bikin. Her weha dewletan ber softy bi aly wey w y negatv de birin da ku bikaribin xelk benc p bikin. L koka softy dijberya desthilatdary ye; Geylan li dij Ebbasyan b  doza maf xelk dikir, gotina w mehr e dibje: Derd me  vehesna xelk ye. Her weha Hellac, ew nehate bidarvekirin ji ber ku gotib Enel heqq (ez xwed me)!! ber w Bestam gotib: Ten xwed di nava cubbey min de ye kes ew bi dar ve nekirib!! Ango Hellac ji ber nernn xwe yn siyas yn dijber dewlet  zulm zora w hate kutin. El Meerr dibje: Hellac dixwest dewletan biqulibne.  Had el Elew dibje ku Osmanyan j  soft ji kiras w y serhildr derxistin car b derw (Elderwee El usmanyye). Ji xwe div em Kurd ji br nekin ku serhildann me yn ber di bin aln nemirn mna x Sed mele Mustefa Barzan x Ebdulqadir Nehr bi dehan pr xn terqetn Qadir Neqbend bn. 

L bi her hal ev kitbeke giranbuhaye div cihek w y taybet li ba me Kurdan hebe iko ew nye di babeta xwe de r btir li ber mej ramanan ron dike d bibe jdera gelek gotbj kimekian.

Jandost

16.01.2007

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Pgav

 

Dibe, ku yek bipirse; gelo! bo i wilo di v gotar da li ser Sofiyan bi dirj fireh t nivisandin peyivn li dera han gelek mirovn, ku h bi Xwed bawer nakin hene, li ser wan naye rkirin..!!

 

Bi rast ewn dij bi ol di drok da, nekann hikariya xwe wek sofiyan di civata musilmanan da kiribana bi taybet li welat me. Pir ji z ve li Kurdistan li gelek welatn din n chan desteyn sofiyan belav bn di droka civata musilmanan da ciy sofiyan her bilind b. Lew re dibjin: Doeka qaling ji wan re ye. Mirovn oldar Xwedatirs xwe ji x sofiyan re diemnin, diramsin dest pyd x, peyat, xulamt berdestiy j re dikin. Ji wan bereket byna zarokan hv dikin pir ji wan ji nifirn wan ditirsin. Di hinek demn tar yn drok de, sof hem toxtir hem mamhoste b, sof serk civat mezin komelgeh b. Axa, beg, serek mran xwe ji sof xeyda w bi dyar, berger zimanxweikiy diparistin, her ji wan dipelikandin.

 

Zanay kurd giranbiha, Prof. Dr. Gabor, ku yek ji mezintirn Qurannasn dema me ye, di pirtka xwe ya bi nav [Mefahm] da ji me ra diyar dike, ku dewleta Osman ne bi rbaza slam [aret] bawer dikir, ew li ser baweriya softiy b, sof ji w re wek avik rberan li keleh welatan belav dibn, da ji w re ryn vekirina wan bibnin xelk bi ser Osmaniyan ve bikin, tne zimn, ku nimneya v yek Kurdistan gel Kurd e, ji ber ku Osmaniyan kan bn bi rya softiy sofiyan welat Kurdan tar mar bikin, bi pirkirina xn softiy di nav Kurdan de ewan dij bi hev din livandin, herku xek dimir, peyrewn w li hev radibn, gelek xn bik li ciy w pda dibn bi hev din. Ustaz Gabor dibje ku ta niha j hinek rgahn softiy hn li ser fermandariya turk ne, tev ku dewleta turk dev ji ol berdaye bye dewletek b ol, sofiyn me yn Kurd li ciy, ku bibin pitvann gel xwe, bn neyar ketin berdestiya dewletL bel Sofit, tev gelek nexweiyn raman civak, bi xwe re gelek qenciyn mirov j anne piraniya sofiyan mirovin bawermendin, di civat da ji bo rindiy pakbna nefsa mirovan xebitne, l ewan carinan ji rastniya ol bi drketine ji rastniya civak revne, xn xwe hildane qonaxa "Ewliya di ser pxembern Xwed re girtine, snor zagonn ol derbas kirine gelek rokn bereketa x ewliya ji xwe re pda kirine di nav gel da belav kirine di pirtkan de ji bo pit neviyan htine. Tev ku sof mirovin atin, dev ji dinya deselatiy berdane, b ekin ne eryarin, hema ji bo x xwe ji bo paristina nav x zordar kirine, hri birine ser kesn ne ji desteyn wan in hin caran j xna birayn xwe yn ol rijandine.

 

Ne di dema pxember da - selewat silav l bin - ne j di dema ar yaran de soft heb, wek em dizanin slam bi rya pxember - selewat silav l bin - hatiye bi rya eshaban j belav bye. Destpka softiy pa kokirina hem eshaban b, bi hatina slam re soft ne hat..

 

Di drok da pir tevliheviyn ne himend ji aliy sofiyan ve pda bne bi taybet di dema deselatdariya osman da, ku bi xwe deselatdariya wan di bin hikar posdeya softiy da b.

 

Ji desteyn softiy yn navdar, hene: Neqibend, Qadir, Berham, azil, Kitan, Rfa', Tcan, Ehmed, Edew, Derqaw...

 

Goldzieher dibne, ku softiy gelek br baweriyn Eflatn ynan (kurd bi Elfetn navdikin) bi kirasek slam diyar kirine, ji bo ku gotin dtinn xwe bidin bawerkirin pwst b ewan gelek gotinn sexet li ser nav pxember Muhemmed (selewat silav l bin) bixin nav gotinn w yn proz. (Vegere Aturath elynan, Bedew, r. 218 an j Mezahb Ettefsr, r. 3 Goldzieher)

 

Bo v yek:

Soft iye, bo i nav sof?

baweriyn sofiyan ine?

 

Ez dixwazim di va lkoln da li ser mijara Softiy rawestim, ku gelek kes li ser w dipeyivin, l bi weyek zanyar ev mijar bi zarava Kurmanc, li gor texmna min, ne hatiye irovekirin.

 

Bjeye Sofiya di ziman Ynan da Himend ye. L hinek j dibjin ku ev ji bjeya Ereb Sof hatiye. Sof hir ye. Wilo t irovekirin ji ber ku Isa Silav l bin di dema xwe da kirasek ji hiriy pezan li xwe dikir kiras ji hiriy y belengazan b. Sof j xwe wek evdaln Xwed, ku dest ji dinyay berdane, her bi ciln erzan bn.

 

eyxulslam Ibin Teymiye Kur TeymiyeXwed dilovaniya xwe l bike -, ku hinek mrnas olnas w Kurd dizanin bi xwe ji naveya Heran, ji bakur Kurdistan b, di pirtka xwe ya namdar da (Elfetaw) (bir 11, r. 7) li ser gotina Muhemmed Ibin Srn dibje ku hin kes hebn ji ciln hiriy hezdikirin. W j got ku hinek hene hiriy li xwe dikin, ku ewan bi w yek li ser opa sa kur Meryem diin. L rya pxember me bi me xwetir e, pxember Selewat silav l bin pemb titin d li xwe dikirin.

 

Eb Ebdirehman kur Husn Esselm (sala 412 ko miriye) di Cewami adab ssofiye de dibje: Sof nabe Sof, ta hem xelk dibin malbata w. (r. 82) Wilo em dikarin bibjin ku Sof bi chantiy bawer dike xwe di nav l netew welat de ember nake. Ew firehtir li derdora xwe temaa dike. Bi ser de j, Sof mirovek at e. Eb Sad Elxerraz gotiye: Min pnc sal bi sofiyan re derbas kir, di navbera me de h li hevnekirin neb. [Binr: Eselm, Elmuqeddme ftessewuf, r. 95].

 

Ew di [Beyan Ehwal Essofiye] de dibje:

- Tesewuf ji (Ehl Sfet) hatiye, ku pxember Selewat silav l bin bi wan re dadinit. Ewana hejarn ji Mekke ko kiribn Medne pxember Selewat silav l bin ewana bi (Sealkul muhacirn) navkirine. (r. 133).

 

 Elselm bi ser de dibje ku evin sof evana pars ji xelk nakin, l xwe bi tevay spartine Xwed Xwed ji pxember -Selewat silav l bin xwestiye ku li wan xwed derkeve, eve rya softiy.

 

Ibrahm kur bane gotiye: Ew digot; ev qantira min e ev aydana min e, em ne dibn rheval w. [Binr: Eselm, Elmuqeddme ftessewuf, r. 95].

Bi wateya: Sof  di navbera xwe de drn parvenakin hem tit y gian e.

 

Di softiy de rojn dem s rojin:

-                           Yek ye, teva bye li te venagere.

-                           Yek a tu t de dij ji te re namne

-                           Yek j w b, tu nizan ji bo te ye an dij te ye

 

Ev nrnek rast e, l gava mirov her her mejiy xwe p gro bike, w jna w bi tevay bite guhartin xn sofiyan v guhartin armanc dikin.

 

Sof quretiy serbilindiy nake, lew re Zu Nnn Misr dibje: Dexsna (hesdiya) min ji w ax ye, ku biray min pl dikin, awa ry min ne li na w ax ye, ne li ber lingn wan e?! [Binr: Eselm, Elmuqeddme ftessewuf, r. 114].

 

Eb Yezd Bistam j dibje:B titek be, da tu bib xudan her titek.[Binr: Eselm, Menahcularfn, r. 3]

Ji sofiyan t xwestin ku ewana li ser s bingehan bijn: Kmtirn xwarin, kmtirn nivistin kmtirn axiftin.

 

El Ehnef Bn Qeys dibje:Nexwetirn nexwe ziman ps e exlaqn neba in. [Eslem, Cewamu Edabssofiye, r. 119]

 

Ber kur Hars dibje:Du adet dil mirov hik dikin: Xwarina pir xewkirina dirj. [Esslem, Cewamu Edabssofiye, r. 121]

 

x Cund, ku ji giringtirn kesayetiyn softiy ye, dibje: Ew deriy nebaiyek li xwe veke, Xwed w heft deriyn nizimkirin li w veke, b ku ew kes li xwe hiyar bibe. [Eslem, Cewamu Edabssofiye, r. 121]

 

Sof v byer gelek caran tnin zimn, da rewa xwe li gel Xwed diyar bikin:

T gotin ku yek bo pxember selewat silav l bin gotiye:

- Azaran li min bike.

Pxember selewat silav l bin- l vegerandiye:

- Nexeyide.

- Hn i?

- Ji Xwed fed bike, weku tu ji hevserek xwe y qenc fed dik.

 

Sof li gor Ab Suleyman Daran ew kese ye, ku xwe ji gunah ji neba qerjiya dinyay paqij kir ye.

 

Sirr y Seqt dibje ku soft navek bi s wateyane:

Ew ku rohniya zanna w rohniya Xwedatirsiya w venamirne, bi titek Batin zann napeyive, ku ters diyardey Zahir Quran Sunnet be, kerametn ku Xwed teala dane w r nadine w ku perdeyn gunahkariy biirrne. (Jdera ber, r. 136-137)

 

Cefer Xewas j li ser nav x Cund gotie ku Sof ewe, y demek di ser w re derbas dibe pit re li w dem poman nabe. (Jdera ber, r. 137)  Bi wateya: Ew gunahan nake, ku li xwe poman bibe.

 

Eb Hefss gotiye:

Soft ewe, ku tu bi dinyay aneb gava bi ser te de hat tu xemgn neb gava ew ji dest te . (Jdera ber, r. 137)

 

Sof bawer dikin, ku gava mirov di viyan xweznya xwe de pir paqij be, ew dibe sof. Sof gelek zor li xwe dike, da di civata mirdan de bibe nimne. Mird ji peyva mir an mirin hatiye. Ew sof li ber dest x xwe ( hinek dibjin: li ber dest xudan xwe) pwste wek miriyek di nav destn miro de be.

 

Sof pir li ser edeb exlaq rewtn sinn radiwestin. Esselm li ser ziman x sofiyan navdar Cund dibje, ku ew bi fermann zahir (diyar) neke, ew nikane batin (hindir) xwe paqij bike.

 

Pwste mird xwe herdem bi mucaheda nefs, bi lvkirin bi branna nav xwed, bi thona dil avdrkirina hindir xwe dagirtina can xwe bi zan ddariy dagire. Ji ber ku Gava serphatiyek bi seriy xelk t, ewan vedigerin ba qencemran, ba mirdan, mird vedigerin ba zanayan, zana j vedigerin ba sofiyan sof vedigerin li Xweday xwe. [Jdera ber, r. 10]

 

Li gor v dtin, nerdewanek bi pileyan heye: Mird, Sof, Xwed Sof xwe di navbera mird Xwed de bi cih dikin

 

Li ba mirdan s bingeh giring bo jna rojane div bn paristin:

-                           Kmtirn xwarin

-                           Kmtirn nivistin

-                           Kmtirn axiftin

Gava em van frkirinan bidin ber frkirinn Bdiyan, em bibnin ku ewan wek hev in

 

Mird s babetin:

-                           Ew Xwed teala ji xwe re dixwaze.

-                           Ew Xwed teala dixwaze

-                           Ew ku ten tit ku j t xwestin dixwaze, bo xwe h danigeh rewt rutbeyan naxwaze, ev ji tevan bi rmettir e.

 

Ji va pileya jorn a mirdiy re hedseke pxember -Selewat silav l bin dikin bingeh: [Min nefsa xwe fermana xwe daye dest te.] (li hevhatin li ser heye). Bguman mebesta Pxember Selewat silav l bin Xwed teala ye, l carina li ba sofiyan x e carina Xwed ye.

 

-Mirdek die ba kesek tobekir, da bi w re bij.

-Mirdek die ba kesek tobekir, da tobekirina w hn sortir bike.

-Mirdek die ba kesek tobekir, da w frbike softiy destberdana ji xweiyn jn.

-Mirdek j die ba kesek tobekir ku w frbike himendiy

 

Sof bawer dikin ku soft rastiyeke, ew heb ber hebna ziman axiftin, ew bereketeke bi ser yek de ji aliy ewliya xn w ve t, bi rya edeb exlaq bi dest dikeve, ew rewa w dr ya sunnet be, ew ne sof ye

 

Sofiyan di pirtkn xwe de li ser tewbet, tewekkul, Xwedatirsiy, hejariy, camriy, rastern, hezkirin, himendiy, sini edeb, baweriy, mayn neman, zan zann, tewat xwedaxistin, atiya civak li ser  hinava mirov rawestiyane, bi fireh nivsandine bi bra mirdn xwe anne ku ev dunya ji kesek re namne, mirov rwyek li bin siya darek piek vedihese bi rya xwe de die, drna w titek bo w nayne, tenha ew bi nzkbna ji Xwed ve dikare xwe ji agir biparize b seremandin ji fermann x ewliyan re, ew nikane bibe kesek ba.

 

Yek hate ba Ibrahm kur Edhem got:

- Azaran li min bike.

Ibrahm kur Edhem got:

- Ez te bi pnc titan diwesnim: Eger xelk bi dunyay gro mijl bn, tu bi axret gro bibe, eger ewana bi engekariya dm diyar xwe gro bn, tu bi engekariya hindir xwe gro bibe, eger ewan bi avakirina avahiyan gro bn, tu bi avedana goristan gro bibe, eger xelk bi kmaniyn hev gro bn, tu bi yn xwe gro bibe, eger xelk bi berdestiya mexlqatan afirendan gro bn, tu bi berdestiya afirendr gro bibe.  [Jdera ber, r. 125]

 

Pwste sof ji hejar belengazan bi dr nekeve, her di nav wan de ciy xwe bibne bi wan re bij.

 

rwan gotiye:

-Min gote Ibrahm Xewas: Azaran li min bike, gote min: Here li gel belengazan be, iku xr di wan de ye. [Jdera ber, r. 127]

 

Pwstiya sof bi gelek cil kincan tune ye, div ew xudan kirasek be, btir na, l hinek xn wan rdidin ku bo sof du kiras hebin. Esselm li ser v yek dinivse:- Div ji bo feqr hejar kirasek hebe. Dibe ku cil w biirre, eger bi w re derz dez tune bin, dibe ku reka ewreta w bixuye, wilo nimja w nabe. [Binr: Cewami Eladabssofiye, r. 53]

 

T gotin li ser ziman x sof Eibl:

Demek di dest min de 100 Dnar hebn, min birayara xwe da ku ez bi sib re derkevim herim wan bidime kes pn di r de prg min b. Min dt ku berberek por avkrek kuhrdike. Ez ber bi w ve m min trik pereyn xwe da mr avkr. W gote min:- Bide berber.

Min got:- Evana 100 Dnar in.

Gote min:- Ma kesek ji te pirs kir, ev iye? Bide w.

Min pere dane berber, berber gote min:Ez bawer dikim, ez j titek ji wan nebim. Ez mat mam, dem bi dereng ket. Min wan pere bi r de weandin ez m [Binr: Cewami Eladabssofiye, r. 56]

 

Li ba xelk, sof ew ku xwe ji her titek jn bpar taz bike, herku ew dev ji dunyay berde, ew di avn xelk de mestir balatir dibe. Lew re van rokn wilo li ser sofiyan gelek belav dibn.

 

Wek me gotiye, di dema pxember hevryn w yn hja de, pit re di dema (Xelfeyn raid) de di nav Islamnasn pn de, Soft tune b.

 

Li ser gotina Ibin Teymiye be, soft pa 300 sal ji hatina Islam li bajr Besray, ku li bar Iraq ye, pda bye hng j soft btir Xwedatirs bye, sof mirov in, ku xwe btir ji xelk hejartir kiri bn xwe pir bi lvkirina nav Xwed gro kiribn. Ev terz taze ji musilmantiya xwehejarkirin ber km b, sofiyan bar xwe li xwe b egerek ol giran kirine. Hin caran ji ber pirlvkirina nav Xwed ji ber tirsa wan a mezin ji Xwed, hi ji seriyn wan die an j jna xwe ji dest didan gava ayetek li ser agir djeh an li ser Roja Civan Meher dihate guhn wan. T hewaldan, ku Ebo Cehr kr, yekser miriye, gava Salh El-Merr j ra ji Qurana proz hinde ayat xwendine. 

 

Wek Ibin Teymiye dibje, em h nanek li ser softiy, li ba hevryn pxember Islamnasn pn nabnin, ku em bibjin ev terz oldariy ji binyadn Islam ye.

 

Li ser filehan Qurana proz di Sreta [El-Hedd] da dibje ku wan Evdalt ruhbaniyet ji xwe re pda kirin. Xwed ji wan nexwesti b, ku xwe wilo hejar belengaz dervey jna civat bihlin. Em dizanin, dema hatiye guhn pxember Xwed Muhemmed -Selewat silav l bin -, ku hinek ji hevryn w teviya ev nimj dikin her bi roj ne nzk jinn xwe nabin, got:i rewa hinekan e, wilo wilo dibjin. min, ez rojiy digirim rojiy vedikim. Ez nimj dikim radizim, bi jinan re j radikevim, k ji rgaha Sunneta min ver bibe, ew ne ji min e. (Bi wateya: Ne ji min e bi wateya: Ne li ser rgaha min e) [Li ser v gotina proz Hedsnas yekbawerin].

 

Ibin Elcz di pirtka xwe ya namdar (Telbs Ibls) de dibje ku sofiyan di destpka derketina deste rgahn wan de, saz awaz, reqs sema tev li xwehejarkirin kiri bn, bi w terz bi zk pir kes li arexn xwe civandi bn, hinek hatin ba wan ji ber ku wek wan hejar bn hinek din ji ber pxweiy tev li wan b.  

 

Soft ketiye bin hikariya du ramanan:

 

- Ramana felsef ya dibistann Girk yn kevin, ku zann nefsa mirov pak dike can w balatir hjatir dike.

 

- Ramana Filet, ku derbas bye nav Musilmanan, ew j dibne ku Xwed di nefsa mirov da hatiye piaftin.

 

- Ramana Budzm, ku ji rojhilat ve hatiye nav Musilmanan, ku mirov mir  dikare dsa bi qenciya xwe vegere jiyan,  wilo j sof bawer dikin ku gelek xn wan pa mirin j hn di nav wan dijn li wan xuya dibin.

 

Di pirtkn sofiyan da van xalikn me li jor diyar kirine ba tn dtin. Ji pirtkd wan:

 

- Fith'at, Fiss, Tercumanil Ewaq, E'nqail Mexrbe, Mewaq'  Ennicm (Ibin Ereb)

- Elnsanilkaml (Cl)

- Ettaiye (Ibin Elfard)

- erhultaiye (Nabuls)

- Etebeqat, Elcewahr, Elkibrt Elesmer (El Ee'ran)

- Elibrz (Eddbbax)

- Rewdilqilbilmustebah' (Hesen Ridwan)

- Delal Elxeyrat, Elcewahr Errmah' (Tcaniye)

- Cewami Adab Essofiye, Elmuqeddme ftessewuf, Menahcularfn (Esselm)

  

Di ser da ev herdu terzn hikariya raman li ser desteyn Keysan, Sebeb, Qermet, Batin   li ser hinek desteyn d yn sofiyan bn, ku wan j d bawer kirin, ku bo her metnek Qurana proz du wate hene, yek akere ye, her dixuye gelek dikarin bi zk tbigihnin w watey, ya d j veart ye, ten zanayn wan tdigihnin, an ji wan re ji ciyek bala ve t irovekirin. Ev sextekar, ku h ne ji bingeha slam ye ji derve da hatiye, tevliheviyek mezin di nav Musilmanan da ji sedsala aremn a ko (hicr) ve pit re di sedsala pncemn da pda kir. Wilo mero dikare bibje ku Soft Sunnet a pxember hd hd ji hev ver bn ji hev cih bn. Li ba sofiyan zanayn Islam hatin dupar kirin, parek ji (Ehl Zahir) in parek ji (Ehl Batin) in Ev dubend, an duqor, dulay ber di nav musilmanan da tune  b. Sofiyan xwe bi xudann rastiy (Ehl Heqqet) navkirin n ne sof bi (Ehl Zahir) navkirin..

 

Em dikarin sofiyan li gor bawer desteyn wan bi s berkan parve bikin :

 

1- Ewn bi nav (Ehl raq) tn nasn, ku bo rohnkirina can rewan xwe zor li govdeyn xwe dikin, xwe diwestnin kenc bi xwe dikin, l evana bi ramana Wehdetulwicd, ku bi wateya piaftina Xwed di can mirov di her titek da bawer nakin. Hikariya felsefa Ynan Budtiy li ser wan bye. Pir kesn wilo h nizanin ku ev wey softiy ber Islam j hebye jdera w ne ola Musilmanan e.

 

2-     Ewn ku bi Wehdetulwicd bawer dikin li ba wan Xwed di mirov her titek da hatiye piaftin.

 

3-     Ewn din j bi v baweriy ne, l bi ser de j bawer dikin, ku ew heye ten Xwed bi xwe ye ji Xwed pve titek di v gerdon da tune ye.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Sof Tewekkul

 

El kur Evdirehm Qenad sala 315 ko gotiye:

-Ez ketim Qoqsiya, min li wir xek bi nav Ebzehir dt, li ba w 400 agird hebn, tev bi tewekull destkiandina ji kar kesb bawer dikirin. (r. 105)

 

Di v gotin re mera dikare binase end ramana Tewekull di nav sofiyan de xort bi hikar b.

 

Ehmed Ibin Mesrq di helbesteke xwe de wilo dibje:

إن كنت توقن أن ربك رازق    وسألت مخلوقاً فلست بموقن

أو كنت في شك من الرزق الذي    كفل الإله به فلست بمؤمن

 

[Ger tu bawer dik ku Xwed raziq e tu ji afirendek w bixwaz, tu ne bawermend

An tu di guman de y li ser rizq ku Xwed bo te li xwe girt kefl rizq , tu ne bawermend.]

 

Ebo Yezd Bistam dibje:

- Xwed Ezze  we  Cell- dibje: K xwe di xizmet min ten ke, ez xwezniya radeya xwe di xwezniya w kim jna w bikim jneke b mirin. (r. 105)

L eve ters gotina Xwed teala ye, ku hem jndarn ser ry zevn dimirin. x wel pxemberan jGi.

 

Sehil Ebdullah yekemn pileya Tewekull wilo irove dike, ku mird xwe bi tevay bixne bin radeya Xwed teala, wek miriyek li ber dest Xwed, hema xn d ji sof dixwazin ku mird xwe li ber dest x xwe wek miriyek bibne

 

Tewekull li ba Sofiyan s we ne:

- Hlana gil gazinciy.  [Bo kesn qenc in]

- Dilxwe bi y parvekir qismet. [Bo wefadaran e]

- Hezkirin  [Bo Xwed teala bo pxemberan e] 

 

Di ser van weyan re pileyek d ya tewekull heye, ew j ya kesn taybet e, di ser ya teybetan re weyek balatir heye, ew j ya taybetn taybetan e.

 

Hatmul Essem dibje ku ew dizane kes nikane rizq w bixuwe, lew re bi pey rizq xwe nakeve, ew bi xwe bo w were, ew dizane ku mirin ji nika ve t, lew re ew bi xwe ldigere, ew dizane ku ew nikane xwe ji ber av Xwed vere, lew re j fed dike.(r.109)

 

Sufyan Sewr dibje:

Eger baran ji asman nebare zevn nayiy nede, ez bi rizq xwe mijl bibim, dsa j ez guman li xwe bikim ku ez  gawir bme. (r. 109)

 

Ibrahm Xewas pir pde die wilo dibje:

Gava yek tewekull ser Xwed bike, r ji pa ve hat li pa xwe nriya, d ew ji tewekull derket. (r. 109)

 

Osman kur Yezdan dibje ku w rokek wilo ji Eb Sad Xerraz bihstiye:

Ew bi r de bye li olistan, pjn deng titek li pa pita w hatiye, ji ber ku w tewekull Xwed kiri b, fed kiriye li pa xwe binre. Ji nika ve du ran xwe avtine ser pita w, l bel ew xudan baweriyek wilo mekin bye ku tew guh nedaye wan ran, ewana ji w geriyane, sold w alistine bi ser oxira xwe de ne, w j rya xwe gudandiye. (r. 109-110)

 

 

 

 

 

 

 

Razbn di softiy de

 

Rizabn li ba sofiyan wilo t irovekirin:

Rizabn bi qeda qeder, wek di hedsa pxember Selewat silav l bin de hatiye, gelek xn sofiyan wilo pejirandine.

Razbn ewe ku mirov dil xwe ji ehwet paqij bike, weku x sof Eb Suleyman Daran gotiye.

Hinekan j ji v btir pde ne wek Eblhesen Elnewr gotiye: Eger ez di pileya tev jrn agir de bim, ez ji n ku di frdewsa bilindtirn [behit] de ne, raztir bim. (Eselm, Elmuqedme ftesewwuf, r. 111.

 

Gava ji Eb Osman Nsabor pirs kirine:Razbn iye?. Gotiye:

- Razbn abna dil bi qeza ye. (Jdera ber, r. 111)

 

Eb Suleyman her digot:

- Ey Xweday min, her titek tu bi seriy min bn, ez p raz me.

Dibjin: Carek diranek w pir iya, nema dikare raze an danie, ji xeyda dil pir sor germ b, daw got:

- Ey Xweday min, eger tu v ji ser min neb, ez bibim ciho an fille. (Eselm, Cewamu Adabssofiye, r. 60)

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Hejar di softiy de

 

 

Hejar feqr di softiy de ciyek serekn dilze, lew re div em piek firehtir li ser v yek rawestin, ji ber ku ew nikare xwe hejar feqr bike, nabe ji xwe ji sofiyan bijmre an di pileyn civata wan re hilkie.

 

xn sofiyan dibjin:

Camr kmaniyan dipeine.

 (Eselm, Siloklarfn,r.114-115)

 

Mihemed kur El Tirmiz:

Ne ji camriy ye, ku yek maf dest xwe ji bo karek bixwaze, gava bixwaze, ew nizimiya nefsa xwe kmaniya xwe akere dike.(Jdera ber,r. 112)

 

Bae, eger yek ji binyadn softiy camr ye, awa mirov camriy bike, eger ji w t xwestin, ew xwe wilo hejar bike, ku ji kirasek nanek p ve li ba w tune be?

 

Ji edebn hejaran ji ertn wan e, ku hejar hejariya xwe biparize weku maldar maldariya xwe diparize, gava hejar li sof diyar b, pwste ew bzava xwe bo veartina w bike. Ji edebn hejariy j ewe ku sof nezewice, ten ew bizewice gava tirsiya ku ew bikeve heramiy. (Jdera ber, r. 164-165)

 

ji andeya wan e, ku dev ji gazinan berdin vegerin hejar jarbn. (Eselm, Cewamu Adabssofiye, r. 60)

 

Eve j ters fermann Qurana proz cenab pxember e -Selewat silav l bin ku ji mirov dixwazin, ew xwe zarokn xwe ji belengaziy biparizin, dest bilind xrtir e ji y nizim, zewac ji sunneta pxemberan e, di Islam de evdalt nne. Quran kerm dibje ku filehan ji xwe re evdalt pdakirine, l ew bo wan nehatiye nivisandin an fermankirin.

 

Sof hedsek li ser nav Ae, xanima pxember Muhemmed, -Selewat silav l bin- tnin, ku w pesna wan kesan daye gotiye ku ciy wan li ba Xwed behit e, ewn xwe hejar kirine, ne malan ne kozan ava dikin, roja xwe ten bi badet derbas dikin.

 

Eb El y Czcan rewtn hejaran wilo dane xuyakirin:

rone ya wan pejirandina fermana Xwed ye, hezkirina Xwed bo wan hogir e, pdiviya wan bi Xwed ye, bazara wan bi Xwed re ye, pitvaniya wan bi Xwed ye, Xwedtirsn ji sirtiya wan e, xwebirhtin xwarina wan e, tazbn cil wan e wilo wan rewtan dide pey hev, ta digihe v gotin:Heq pawan wan e, fedkirin cil wan e, mirin mala wan e, gor keleha wan e, roja rabn cejna wan e(Binr: Eslem, Zelleulfuqera, r. 202)

 

Li ba mirovan hatiye belavkirin ku sof ew kese, y xwe ji her titek jn taz dike, nefsa xwe ji daxwazan, gazinan hezkirina dunyay dadiwene, her ku ew dev ji dunyay berdide, ew di avn xelk de mezintir balatir dibe.

 

Di Beyan Zelellfuqara de, Esselm v dinivse:

Bizane ku hejar yek ji rewtn koletiy ye, di koletiy de sermezin, pozbilind nne, l bel seremandin bi peyketin heye. (r. 187)

 

Di vir de koletiya bo Xwed mebest e, ji ber ku di navbera evd Xwed de x heye, kolet bo x e j. Ew ku dunya li ba w bi nirx be, li ba Xwed nirxa w tune ye. (Jdera ber, r. 188).

 

Sof hejariy titek ewt neba nabnin, ewan hejariya xwe ya zarokn xwe wek razek sirrek ji razn Xwed dibnin:

Ewan dizanin ku hejar veartiyek ji veartokn Xwed teala ye, dide bo wan kesn wefadar ji evdn xwe, ewn p re dihogirin serbilindiya xwe bi w bi hejariy di ser xelk re nadin xuyakirin. (Jdera ber, r. 184)

 

Bo v hejariy j snor bend serhed hene, gava mirov wan derbas bike, d ji hejariy derdike dikeve nav pdivan muhtacan.

 

Ibrahm Qessar gotiye:Ji 30 sal de, min cilek xwe perspan nekir, ne min pars ji kesek kir, ne j min nerazbna xwe ji hejariya xwe da xuyakirin. (Jdera ber, r. 190)

 

Li gor sofiyan hejariya berxwedar ewe ku hinava mirov ji hem daxwazn dunyay paqij be, mirov hinava xwe ten bi hezkirina Xwed teala dagire.

 

Hejar ewe, y hejariya w bi w bixemile, ne nefsa w bi hejariya w bixemile, jhan du titin: Dazwaza pejirandin hezkirina serkeftin ye. Ew ji wan hezbike, d jhan ew bi bin xwe ve kiriye, di dema ku ew guman dike de, ku w dev ji w jn berdaye. (Jdera ber, r. 189)

 

Abo Abdullah Sicz gotiye, ku bo mirov qenciye, gava ew qenciya xwe ber bi av neke, l mirov qenciya xwe berav bike, d b qenc ye

Hejar li ba Sofiyan qenciyek pir mezin e, div mirov bawermend li xwe diyar neke, p serbilind nebe xwe wek kesek qenc nebne

 

xek ji dev yek dibje, ta digihe Ab Abdullah Ibin Elecela. Dibjin ew hatiye pirskirin:

-i dem maf yek heye nav hejar li xwe bike?.

x gotie:

- Gava bermayek w li w nemne.

Pirs kirine:

-Seyda y min, awa wilo dibe?

x bersiv daye, gotiye:

-Heger bermay w hebe, nabe bo w hebe, heger ne y w be, ji xwe ne y w ye. (Binr jdera ber, r. 191)

 

Ab Osman Alhr gotiye:

- Hejar gava sermeziniy bike, d kmaniya xwe diyar dike, ji ber ku w cil nefsdaxistin serriy li xwe kiriye, eger ew sermeziniy di cil nefsdaketin nizimiy de bike, ew dibe eytan. (Jdera ber, r. 192)

 

T gotin ku hejarek feqrek ye ba xek, x j pirs kiriye:

- Tu ky?.

Hejar gotiye:

- Ez hejarek im.

x gotiye:

- Te direw kir, hejar razek sirrek ji razn Xwed ye, ew nade bo kes ku w raz xuya bike. (Jdera ber, r. 193)

 

Di Qurana proz de yek ji navn qenc n Xwed teala Hejar nne, l Zengn, Maldar, Drndar hene Eve j ters gotina x e.

 

Abdellah Ibin Menzl gotiye ku xr di w de tune ye, ew tamzara nizimkirina xwe ji bo destkeftiyan pirs rltirkirina tehl nekiriye. An titek bi v watey gotiye.

 

Li ba Ablqasim Raz destpka bereketa hejariy softiy nefsnizim, destkana ji sermeziniy abna bi hejariy ye. Berdestiya bo hogiran e, dtina baiya wan e, qenc bi hem xelk re, bawermend bin gawir bin, merem ewana rbaz nakulnin an nakevin nav pstiyek.

 

Ji Raz pirskirine:

- i dem hejar Feqr dikare xwe bi sof navbike?

Gotiye ku dema ew van qenciyan di xwe de binase:

Div ew dev ji dinyay bi tevay berde

 

Xeyrnessac gotiye:

-Ez me camiyek, hejarek ji hejarn ku ez dinasim, gava ez dtime, ji min dr neketiye, gotiye min: x min, min di saya xwe ke, tengiya ku ez tde mezin e.

x dibje: Min j pirs kir: Tengiya tu tdey iye?.

Hejar gotiye:

- Nema bela tn seriy min ez her sax im, tu dizan ku ev j nana bobelatek mezin e.

 

Biir Bin Alhars gotiye ku rastiya hejariy di kmbn, hezkirina nizimiy di hobna tenahiy de ye.

 

T gotin ku Ysif Ibin Alhuseyn gotiye:

Min di xew de dostek xwe y mir dt, min ji w pirs kir: Xwed i bi te kir?. Got: Xwed Ezze we cell- bo min got: Min tu berat kir, ji ber yn hatina te nav wan zaroyn jryar n dinyay bi nanek di destn te de, ber ku tu ji wan titek bixwaz. (Binre jdera ber, r. 198)

 

Ji efq Belx hatiye pirskirin:

Bi i tit hejar rast hejar t nasn?

 

Gotiye:

- Bi paristina hejariya xwe (Jdera ber, 198-199)

 

Bo hejariy feqrtiy edeb ferman bingeh hene, b wan mirov li ba sofiyan nikane bibe hejar. Div ber her titek razn sirrn xan xwehogiriy li gel birayan biparize, azar neshet li bikan bike ya mezinan bipejirne, erkirin pevn bi hogiran re neke nevna kurha wan neke. Div hevaln xwe her di ser xwe re bigire, ne malxur be, dev ji ewn ne li ser rgaha w bin berde, alkar hogird xwe be di ol di jn de. 

 

Bi v wey sof dibin desteyek xudan taybetiyn cih ji dorpa xwe ya civak, gav bi gav desteya sof ji desteyn d yn civak bi dr dikeve, raz veartokn w di nav w de dimnin, civat t krkirin parekirin. L xn wan dibjin ku neyartiya hejaran bi diravyaran re pda dibe ji ber giranbihay ya mal din di avn wan diravyaran de. Hinde sof ku xwe bi xwe ji civat  ver kirine xwe bidrxistine, peyva neyar bo  mirovn ne wek xwe bi kartnin.

 

x Cund ku yek ji mezintirn xn sofiyan e, gotiye:

Tu nikan bi bar ser miln xwe rab, eger tu dev ji mal dunyay berned, v yek ji pxember rastiyaran pve kes nikane bike. (Jdera ber, r. 199)

 

Sof dibnin ku dijheviya hejaran maldaran ji avtrnebn ye ji ber bi destneketina tit ku ewan dixwazine. Wilo duqor di civat te li ber avn hejaran dibe, n li jor maldar avnetr, n li jr bmal hejar bi rewa xwe dilxwe.

 

Hema em dirai, ku paey xelfey duwemn Islam, Umer Ibin Xettab Xwed j raz be- hejar kufir hemahema wek hevdu dtine.

 

Hinek xn sofiyan hejariy dikin pileyek di edeba hezkirina Xwed teala de, dil mirov b hejar paqij nabe ji daxwazn jn, lew re ewan van ar xisletan ji bo paqijkirina dil mirov tnin zimn:

      - Seremandin ji Xwed re

      - Hejar ji Xwed re

      - Tirsn a ji Xwed

      - Hvkirin daxwazkirin ji Xwed

 

Li ser tirsa ji Xwed ev byer a ku sof di pirtkn xwe de anne zimn, bala mirov dikine. Merivek hatiye ba x Eb Yezd Bistam gotiy:

-Azaran bide min.

Bistam gotiye w:

-Li asman binre. K ev pda kiriye?

- Xwed ew pda kiriye.

Bistam gotiy:

- Pdakar w her ji jor ve li te temaa dike her bi te re ye, div tu haj xwe bik.

 

Nabe hejar rastiyar kn li ser musilmanek di dil xwe de hilgire nabe neyartiya kesek ji ol pve ji ber titek d bike ji ber ku, wek di pirtkn wan de hatiye:

 

- Cil w razbn e

- Xwarina w tirsa ji Xwed ye

- Pejirandina Qeder bi ryek ge e bi dilek vekir ye

- Camr bo hogiran e girtina wan di ser xwe re ye

- Dilnerm, nefsdaxistin rewpejirandin e.

 

Pwste mirov sof nefsa xwe her paqij bihle xelk bike nnika w nefs. Eb Yezd Bistam hatiye pirskirin:

- Tu i ji din div?

-Ez li nefsa xwe binrim, bi av ku xelk li min dinre. (Eselm, r. 197)

 

Li ser camriya sofiyan bi hogiran re girtina wan di ser hev re, Eblebbas kur Eta dibje:

Mirov bst salan durtiy nfaq bo bakirina rewa birayek  hogirek ol ji birayn xwe bike,  j re batir e ji bst saln ku tde kar bi dilsoz (mebest:badet) bo rizgarkirina necata xwe bike. (Eselm, r. 196)

 

Esslem dibje ku yek hat ba x Eb Hefs, Di navbera w x de wilo hatib gotin. x pirsiya:

- Tu ky?

- Hejarek.

- Hem xelk hejar in, ka ji min re zengnek li ser ry v zevn bibne, da tu bi hejariya xwe ji wan batir b, bizane ku xelk gi hejar in, b ku xwe p serbilind bikin, hema tu hejarek bi hejariya xwe pozbilind .

 

Esselm li ser v byer dibje:Min li rewa w hejar nriya, min dt ku dinyay deriy xwe piek li w vekiriye, rewa w ya dirav batir bye (Jdera ber, r. 195)

 

Wek em dibnin, hejar ciy duwem di nav van xisletan de dibne, lew re hikariya bandora w di avakirina nefsa sof de mezin e.

 

Wek Cund, Esslem j dibne ku hejar nikane xwe bi hejar navbike, ta ew bi histobariyn hejariy ranebe, yek ji wan histobariyan j, li gor nrna w, devberdan destkan ji mal xwe ji teviya mal dunyay ye. L nrna xwe wilo dide xuyan:Edeb guhar gerden stoy hejariy ye. (Jdera ber, r. 200)

 

Eb Osman j dibje:

Edeb pitvaniya hejaran e zneta maldaran e. (Jdera ber, r. 201)

 

Samerqend j wilo dibje:

Mestirn mirov di nizimiy de, ew hejar ku xwe li ber zengnan daxne xwe ji wan re biemne, zengn ku xwe ji hejarek re daxne an ser kmaniya w bipeine. (Jdera ber, r. 200)

 

Ji v gotin t derxistin ku sof maldar dikarin bi hev re bijn, di nav hev de rabin rnin, l di softiy de neyartiya sofiyan bi maldaran re diyar e, naye bincilkirin.

 

Sehil kur Evdillah dibje ku Xwed teala mirov pda kirine hejar kiriye para wan, maldar kiriye para xwe, bo hejar cil sernizimiy dilikestin daye bo maldariy mezinah serbilind.

 

Ji aliyek ve, eve sofiyan fr dike ku bi rewa xwe dilxwe bin, pkeftina di jn de bidestxistina mal dunyay wek titek neba ngatv binirxnin, l ji aliyek d ve, ev ramana nedirist civat dike dubend, li hember hev radike, hinek pir hejar hinek j dewlemend malpir.

 

Li ba Sofiyan batirn tit ewe ku mirov dema xwe ten bi badet derbas bike. Her titek d vala ye b hode ye. Ewana ji br dikin ku gava paek paay-xelfey duwemn, Umer Ibin Xettab Xwed j raz be- komikek ji merivan di camiy de dtiye, pirsiyaye, ka evana bo i her li wir in, gotine w: Evana evdaltiy dikin, hem dema xwe bi nimj derbas dikin, Ew xeyidiye bi kulman bi ser wan ketiye, tev ji camiy bi derkirine gotiye:Ma hn biin bo mal zarokn xwe kar bikin, w li ba Xwed ji v evdaltiy ne batir be?.

 

Li dawiy, ez dibnim ku byera batir rewa hejar di nav sofiyan de xuya dike ev byer e:

 

Eb Turab Nexeb dibje ku ew carek bi r de b dil w pariyek nan hg xwest, ew ji rya xwe daket nav gundek, da w hesret daxaz di dil xwe de nehle. Ji nika ve gundiyek bi w girt gaz li gundiyn dora xwe kir: -Eve yek ji wan dizkeran e!.

x dibje:Gund li min hatin hev, ez grkirim li min dan, heft qame, b wijdan. Pa kesek ji w ve hat, ez naskirim gote wan lderan:Eve x Eb Turab Nexeb ye. Ez ji nav lep lingn wan hatim azadkirin, w kes ez bi xwe re birim mal, hinek nan hg dann p min, da ez bixum. Min gote nefsa xwe:De bixu, pa heft qameyan, bixu. (Jdera ber, r. 73)

 

 

 

 

Cgeha Nasyaran

((Meqam Arifan))

di Softiy de

 

Nesir Abad hate pirskirin:

- Bo i pxember Selewat silav l bin km li ser nasyariy marfet peyiviye?.

 

x Abad bersiv wilo daye:

Ji ber kemala w di nasdariy de, her kes ku di titek de xudan kemal be, li ser w tit km dipeyive. (Binre Eselm, Zelelulfuqera, r. 183)

 

Esselm di (Nesmulerwah) de li ser nasyaran dibje ku asman serban wan e, ro agir wan e, hv (heyv) iraxa wan e, nasok Xwed li gel wan danitne, ji xelk kesek nagihe cgeha wan, ewana Ji Xwed ve li Xwed dinrin xelk ji kar ve li xelk dinrin, ev desteya (tafe) ji Xwed p ve guh nadin kesek ji w p ve ji kesek heznakin.  (Eselm, Nesmulerwah, r. 176)

 

Li ba sofiyan nasyar Arif bi hinde pileyan di ser hev re ne:

-         2 qor ji wan ehl Zahir Diyarin (Hedsnas feqe)

-         2 qor ehl Batin Hinav in (Ewn bo dan standin ne, xudann rastiy ne, bi n li hafa xwe re didin distnin)

 

Di ser van tevan re qorek d heye, ku pir taybet km kes ji nasyaran digihin, j re Zanayn Nsbet t gotin. Evana ji tevan hatne hilbijartin, ji gerdon hebn n chan ver bne, bi yekaniya xwe di yekaniya Xwed teala de, di w yekaniya b wekan de hatne piaftin!!!

     

Ehl heds fiqh wan kesin ku xwe bi cihkirina hedsn dirist ji yn ne dirist gro dikin, ji serhev derdixin, li bjinga mejt zanatiy dixnin, wan kom dikin ji xelk re irove dikin. L Xudann rastiy k ne? Ewan di rastiya yekaniy Tewhd de b wekan ne, ewana j Sof ne. Ewana di hezkirina Xwed de sermest serxwe bne.

 

Hinek j pileyn zan maarfet dikin s pile:

-         Izana ziman, ew erkirina ferman ye.

-         Izana dil, ew pbawerkirin e

-         Izana can, ew j Yeqn e. Yeqn baweriya kr bguman e bi rastiy, l eve li ba sofiyan pileya naskirina Xwed ye.

 

Ji bo lim zann j  s nan hene:

-         Ziman bi himendiy dipeyive.

-         Dil bi zan bawer e

-         Govdey w bo xizmet Xwed er kiriye.

 

Van Zanayn Nsbet wateyn navn Xwed rewtn w ba dizanin, ji kar bar n gerdon dunyay hatne azadkirin, tkiliya wan bi afirendyan re hatiye birrn, nsbeta wan bo Xwed ye, ne bo kesek, lek, olek, desteyek, rgahek, welatek an komikek mirov ye, di softiy de danigeha wan di ser ya tevan ra ye, ewana bi xeyb nehan dizanin wek nimneyek di rabn rnitina mirov de ne.

 

Esselm dibje:

- [Nasdar] b snore wek awa [Naskir] b snor e. (Jdera ber, r. 156)

Nasdar arif e Naskir li ba sofiyan Xwed teala ye.

 

Li ba sofiyan qorek bi nav Elumena- الأمناء heye, ewan di serkiy de wek andiyan e di nav pxemberan de, ewana xudann rmet ne, ku destr bo wan heye, li ser veartiyn Xwed bi Emanet bipeyivin ten li ber wan kesn ku hjay haydarkirin ne, ne li ber her kesek ji mirov mirdan. (vegere jdera ber, r. 168)

 

Ciwan (Elfutuwwe- الفتوّة) li ba sofiyan ewe ku di mirov de hem qenciyn mirov hebin, wek comerdiy, paristina sunnet, wefadariy bo dost hogir xan, hezkirina wan ewliyan seremandin ji wan re, fedkirin, razbn, hejar tewekulla ser Xwed teala. L bel ciwan di binyada xwe de, ewe ku akerebn veartiya rew nefs y mirov di hem kirin gotinan de wek hev bin. Nabe durt di mirov de hebe, du weyn jiyan bi hev re biborne, di vir de dostiyar be di wir de ne, bi r wefadar be di dil de neyar be, rabn rnitina w ya diyar ne wek kirinn w yn bi diz bin.

 

Pileya Elxebte     "الغبطةcgahek di ser meqam pxember ehdan re ye. Gava ji Ehl marfet hatiye pirskirin: Ev awa dibe? gotine ku pxember bi histobariya teblx haydarkirin mijl gro dibin, l ewn d bi w yek nehatne histobarkirin, ewana dema xwe ten bi badeta Xwed derbas dikin. (Eselm, Meseletu derecatssadqn, r. 147)

L em ba dizanin, ku xebata bo haydarkirin parek ji w badet ye.

 

x Elcund gotiye ku gava Xwed bixwaze titek ji xeyb bo van hjayan diyar bike, ew gumgumek bi hinavn wan ewliyayn taybet dixne, ewana bi w yek dizanin ku ew diyardeya xeyb iye. (Jdera ber, r. 148)

 

Hinek sofyn xwe ji nasyaran dijmrin, dibjin ku ewan dizanin w i dem bimirin. xek bjer (qewal) wilo gotiye:

-Ez ji dinyay derkevim hezkirina we di nav hinavan de ye.

L bel agird mird tnegihtine bo i w wilo gotiye, pit re sofiyek w dihejne, dibne ku x miriye!!!

 

Mihemmed Sof, gotiye ku ew byer bi w re li camiyek li Nsabor derbas bye. (Jdera ber, r. 176)

 

Hinek softiya xwe bi tevlbna evdalek fileh zana didin bawerkirin. Ewan roka Elcund li gel evdalek tnin zimn ku dtiye sof di ch de hildipekin  sirdan dibjin. Ew ji x Cund dipirse ji w tdigihne i heye, ew yekser dibe musilman tev li wan dibe, ji ber ku wek rok dibje- di Incl de li ser va taybetiya desteyeke wilo ber hatiye nivisandin. (Jdera ber, r. 178)

 

Yek ji namdartirn mezinn sofiyan Husn kur Mensr Hellac e, ku hinek zanayn musilamanan w  gawir  jimartine fermana kutina w derxistine, ji ber w yek di sala (309) ko da hat kutin xakirin. L bel Maykil Slerz, ku wergerandina pirtka Ibin Ereb (Fiss El-Hukum) bi ngilz amade kiriye, gelek pesna w dide, ne ten wek flesofek, bel wek hozanvanek mezin j, dibne ku nivsandina w titek di navbera helbest pexan da ye.

 

Di pirtka Ettewwasn de (r.130) hinek malikn helbest li ser nav w hatine belavkirin, di xwendina wan re meriv dinase ku ew ji xelk Wehdetulwicd b.

 

Li ba Elhellac Laht Nast ketine di nav hev da, can mirov Laht a rastiya Xweday ye govdey w Nast e. Eve j wek dulaytiya Xwed piaftina zat lah di zat mirov da t jimartin. Pit kutin xakirina Elhellac, peyrewn w bn du tej, hinekan xwe ji br baweriyn w dawiandin rexne li ramann w kirin rya xwe piek guhartin hinek j li ser w rgah man, l hinek titn w ne pejirandin, ji wan Muhemmed kur Ibrahm Nesir Abad Eblebbas kur Eetay Bexdad

 

Serkek din sofiyan Ibin Ereb Elhatem y Ta ye (sala 638 ko hatiye alkirin). Di pirtka Elfithat Elmekkiye da, ku li ser nav w belav bye, di helbestek da hatiye, ku Evd Xwed ye, Xwed evd e. Gava te got ev evd e rast e gava te got Ev Xwed ye dsa rast e. [Binr: Elhediye Elhadiye, Dr. Teqiyiddn Elhlal, r. 43]

 

-Ibin Ereb li ba peyrewn w, " Xwednas, Qutb mezin, Miska bi bihin Kibrta sor" e.

-Elcl li ba wan "Xwedazane Ma'den Semedan" ye 

-Ibin Elfard "Sultan aiqan e".

-Ibin Ereb y wan j pesna Frewn dide dibje, ku Frewn gava miriye kesek bawermend b. Bi ser ve j ew rexneya Haron biray Msa -Silav l bin dike, ji ber ku w pnexweiya xwe an b zimn, gava gel Isral ji xwe re xwedkek ji baqir wek golikek kiri bn.

 

Eibl dibje:

- Hezkirina Xwed ez serxwe kirime, ma te evndarek ne serxwe dtiye?. (Jdera ber, r. 176)

 

Yeha Ibin Meaz dibje ku ew sof ne rastiyar e, ew hezkirina w (Mebest: hezkirina Xwed) li xwe xuya bike, ew snorn w (yn Xwed) neparize, ew carek bibe tamzarkir hezkirina Xwed, w dev ji xwestekn dunyay berde ji mirovan olbibe

 

Bi ya v x be, hezkirina Xwed j, wek hejariy razek sirrek e, nabe mirov li xwe diyar bike. Bi ser de j pwste mirov destan ji civata xwe bikine ji mirovan bi drkeve. Ma ne pxember Xwed Selewat silav l bin- gotiye ku Eddnulmuamele? Bi mebesta Ol danstandin a bi xelk re ye, ol civat ye, ne bo ol olkirin hatiye

 

Sof di hezkirina Xwed de digihin pileya serxweiy, sermest gj tev li hev dibin Ma tu nabn, gava serxwe bi yek re giha rewa serxweiy, d ew guh nade ermiyek ne j (menar) (tenar) di mal de guh nade titek.? (Jdera ber, r. 176)

 

x mezin Cund bi piaftina can mirov di nav mirovan de di nav mirov Xwed de j bawer dike. Ew di pileya pn de wilo die ber mijar:

 

Ez komek ji hogiran, em li nav baxek bn. Me kesek andib bo ji me re hinek hr mr bne, ew dereng ma. Em derketin ser xaniyek, da binrin; ew li ku maye, me dt ku mirovek avkr bi lawek eleng re ji w ve t, dibje:

 

-Te i ji min xwast, ez v v bikim min kir, te gote min: V v meke, min nekir, ez li hember daxazek ji daxazn te derneketim, pa tu i ji min div?.

Lawik eleng got:

 

- Ez dixwazim tu bimir!.

Mrik avkr got:

- Vaye ez dimirim. Xwe dirj kir ser ry xwe pand.

Min gote hogirn xwe:

- Titek li ser v avkr nema, xwe wek miriyan kir, l di rastiy de ew nikane bimire.

Em ji xan daketin xar bi ser w de n. Me ew livand, l ew rast mir b. (Binr: Eslem, 99-100)

 

Ew bi rokek d v mijar hn zelaltir dike:

Min carek dt ku lawek li xek dixne, x her dikene. Min j pirs kir: Tu bo i diken. Got:

- ito ez nekenim dest w can min e, qameya w dil min e jna w jna min e, ez awa giliy ji xwe bikim? (Binre: Eslem, r. 96)

 

x Cund di pileya d de wilo dibje:

- Hezkirina nav du kesan nne, ta yek bo y d nebje: Ey ezo!. Ma te gotina Eb Yezd Xwed can w proz bike- ne bihstiye; ew dibje:

أيها السائل عن قضيتنا     لو ترانا لم تفرّق بيننا

أنا من أهوى ومن أهوى أنا     نحن روحان حللنا بدنا

[Ey pirsyar keya me       

Ger tu me bibn, tu me ji hev cih nak]

[Ez ew ku ez j hezdikim e ew ez j hezdikim ez im

Em du can in di govdeyek de hatne piaftin].

[Binr: Menahculaarfn, bi pketina Dr. Sulaiman ate, Ankara, 1981, r. 177]

 

Sof gava nav Eb Yezd Elbestam lvdikin dibjin (Qeddessellaho sirreho) bi wateya Xwed vearta w proz bike.

 

T gotin, ku Ibin Ereb gotiye: "Ewn golikperest kirine ji Xwed pve kesek ne perestine ev gotineke ji gotinn w, ku bye egera hria Ibin Teymiye li ser w li ser baweriya w..

 

Ibin Ereb, wek hatiye gotin, ptperest, dar kuperest, mirov lperest wek Xwedaperestiy didt dipejirand. W bawer dikir ku Xwed di her titek da heye xwe di her govdeyek piaftiye, bi hem canan re tev li hev bye. Hema di Qurana proz da Ciho bi Gawir hatine navkirin ji ber ku wan ji xwe re xwediyek bi terz golikek ji baqir pda kiri bn, wek wan li ser Sabe j, ji ber ku ewan strperestiy dikin li ser wan Fileh n, ku Isa silav l bin- ji xwe re wek Xwed an kur Xwed dibnin.

 

Ibin Ereb dibje ku Xwed bi xwe ew afirnde ye "mexlqe", ez perestiya w dikim, ew h'emda min dike ez h'emda w dikim, ew perestiya min dike.

 

Karl Baker dibne ku di saya Elxezal da soft ji jehr hat paqijkirin ji aliy xelk Sunnet ve Elxezal hatib beratkirin. Sebk di "Tebeqatulaf'ye" da dibje, ku Xezal dev ji nrnn softiy berda li ola rastn vegeriya.

 

Elmerxen dibje ku ew ew bibne herkes ku w bibne nae dzex "Cehennem".

 

Eb Yezd Elbestam li ser xwe dibje:"Di v qeftan da ji Xwed p ve kes nne."

 

Li ser v yek Nikelson di pirtka xwe da "Soft di slam da" (Binr r. 117, wergerandina Nriddn irbe) dibje ku sof her xwe wek netewek hilbijart diyar dikin. Ew dibje ku slam b wate dimne, gava baweriya Yekaniy "Tewhd", ku bi (La lahe llellah) t nasdan ji nav bite derxistin. Li ba sofiyan "Yekbna hebn -Weh'detilwicd" heye ev bawer ola ku bi rya pxemberan dahatiye, ji ort radike, tune dike.

 

Ji ber hinde helbestn, ku li ser nav Ibin Ereb hatne belavkirin, gelek zanayn Musilmanan Ibin Ereb dikin Gawir. Di helbestek da wilo hatiye:

 

Ber ro min ji hogir xwe ne dipejirand

Gava ola min ola w ne yek bana

L niha dil min her wneyek dipejirne

Ew rgeha xezalan e dra evdalan e

Ptxane ye Kaabe ya Taf e,

Ew lewhyn Tewrat ye Mishef e

Ez bi ola evn bawer dikim

Ber w kuve be, ol ola min e Quran e

[Binr : Ibin Ereb, Zexar Eleelaq- erho tercumanl ewaq, r. 39,]

 

Mixabin, ev Ibin Ereb dibje ku pxember Xwed - Selewat silav l bin - pirtka (Fissilhukum) dayye w j re gotiye: "Derkeve bi v pirtk nav xelk, ku fayd j bibnin"  dibje: "Min miraz ku pxember Xwed, ji min re diyar kiriye, b zdebn b kman, bi ch an." [Binre: Fissilhukum, r. 4, apa 1309]

 

Xwed li ba Ibin Ereb her titeke, di her titek da ye. Ew dibje:

"Berxwedar bo ew ku her titek pda kiriye ew bi xwe her titek e."

"Zana ewe, y Heq (Xwed) di her titek da dibne, bel w wek her titek dibne."

 

Xwed wilo li ba Ibin Ereb di her titek da diyar dibe ji ber v baweriya ewt hinek ji keviran, ptan, goristanan, lawiran kewkeban re seriyn xwe diemnin alkariy ji wan dixwazin, bi baweriya ku Xwed di wan da hatiye piaftin an ewan bi xwe ji wneyn Xwed ne, ji van kesan j Ereban ber slam di ptan da xwedah didtin, tev ku carinan teyr tilr li ser vedintin zelqd xwe j bi ser da dikirin. Cihowan j ji xwe re golikek baqir kirin ji Haron, biray Msa, xwastin ku ew destra gilokperestiy bide wan. Msa vegeriya bi ser por biray girt bi hrs j pirsiya, awa w destr daye wan, Haron bersiv da, ku ew naxwaze gel w li golikek baqir ji ser hev belav bibe, l bel hezret Msa ev yeka min nekir. Sabe j kewkebperest dikirin fillehan mirovperestiy dikin gava ewan bawer dikin ku Xwed xwe di kesaniya hezret sa da piaftiye, wek wan hinek desteyn ee j wek Fillehan dibin, gava ewan mam El ji zat Xwed dibnin. Li ba sofiyan j eran "Heykel Semedan Qutb rebban, rastiya veart ya zat lah" ye

 

Li ser van baweriyn ewt roka Erebek koer t bra mera: Rojek Erebek ber ptek, ku li ber w gazincn xwe bike, dt ku roviyek bi ser da dimze, lew re helbestek got vegeriya mala xwe:

"Xudanek rov bi ser ser da dimze?

De bila ew rov bi ser de dimze sernizim be"

 

Wek Ibin Ereb, ku ji hmn Softiy ye, Evdilkerm Cl j (sala 830 ko miriye) dibje ku w seriy xwe ji evn re emandiye, ew hem li mizgeft hem j li dr dinimje gava ew carinan ji rka Rbaz eret derdikeve, ji ber zanna w bi rastiy ye. [Binr: Elnsanilkamil, Mirov bkman binr Elfisos, r. 201].

 

Wek wan j Ibin Elfard, ku hozanvanek navdar e, nav Xwed di helbesteke xwe de wek nav (m) bi kar tne.. gelek n din j wek Hesen Ridwan, Ibin Ecbe, Ibin Be, Sedr Qonon, Demirda, Ibin Amrnabuls n din..Mixabin hinek helbest li ser nav x Ad kur Musafir Hekar j hatne belavkirin, ku ew Xwed teala di xwe de dibne xwe bi Xwed navdike, l ne Kurdn musilman ne j yn zd bawer dikin ku ewana rast helbestn x in, ji ber ku wan helbest ters baweriyn w ne, ku gelek zelal di pirtka xwe de Itqad Ehl Sunnet Wel Cemae nivsandine, jna w pir rohn xuyaye, tev di mucahed Xwedaperestiy de derbas kirib.

 

Hinek sofiyn din hn btir ber bi tevliheviya baweriy bn, ku nema baweriya (Yekaniy=Tewhd) dipejirandin li ber Xwed digeriyan, ku diln wan ji v baweriy rizgar paqij bike. Wek t gotin, ji wan kesan yek Ibin Be b.

 

 

 

 

Ciy x kerametn wan

li ba sofiyan

 

Eb Yezd gotiye:

Ez evek rabm nimj bikim. Ez westiyam min ling xwe dirj kir. Ji nika ve dengek hate guhn min, bang li min dike, dibje:[K li ba ahan rnit div bi edebek qenc danie.] (Binr: Eselm, Cewamu adabssofiye, r. 43)

 

Eb Mihemmed Elherr j wilo dibje, l deng ku t guhn w dibje: Wilo kole li ba xudanan dananin. (Jdera ber, r. 43)

 

Sirr Elsseqt j rokek wek v dibje, l evana nabjin, ka ew deng li wan dike, Xwed teala b an xek wan b an j melaketek an eytanek b. Sof wilo dihlin, da her yek wek dixwaze ji xwe re rove bike. Mirdn nezan w bawer bikin ku Xwed teala bi x wan re peyiviye weku ew bi hezret Msa re Silav l be- peyviye.

 

Eb Sad Elxerraz dibje:

Ez ketim Reml Bajarok Reml, me ba Eb Ceferil Qessab, li mala w razam. Pit re ez ji Reml me Beytil Meqds Quds, ew bi pey min ket, hate Quds bi xwe re hinek zad an, got:[Min ji v zad azad bike.] Pit re dibje ku Eb Cefer tew ji mala xwe derneketib daw ew li w yek hiyar b. (Jdera ber, r. 43)

 

Ew dixwaze bibje ku x Eb Cefer mna priyan firiya b, hatib Quds, da zad ku wek samanek ne pwst di mala xwe de dtiye, bide hogir xwe y rw. Wek diyar dibe, bo x du govde hebn, yek li mal ma b y d j ji Reml de ta bi Quds bi pey Eb Sad Elxerraz ketib, bi w re peyiv b zad xwe daby.

 

Ibrahm ban roka agirdek ji sofiyan tne zimn, ku zik avn w werimne, gava bihna xwe dikine berdide, hem geyay li dora xwe disotne. (Jdera ber, r. 180)

 

Eger agird x wilo, x bi xwe w awa be?!

 

Mixabin, gelek rokn Kerametan bi pey nav x Ad kur Musafir Hekar j ketine. Ew kesaniya serekn e di ola Yezdiy de, di dema jiyana w ya dirj de (557-647 Ko) li Lale Yezd bi Edew dihate navkirin.

 

T gotin ku berdest x Ad kur Musafir Hekar pir tit ji br dikirin nikan b Qurana proz ezber bikira, x dest xwe li sng w da yekser brana w batir b bi zk Quran ezber kir[Binr:Menhelulewliya (2/145/148)]

 

Ev ezberkirina Quran ji aliyek d ve pevgirda x bi ola Islam re bi ch dike

 

x Mihemmed kur Rean dibje:Min dt ku x Ad di ser ryeke kevir re bsol die, dil min iya ez tirsiyam ku pyd w birn bibin, pit re min ba dna xwe day, min dt ku di bin pyd w de, bi bilindiya bostek, du dekn dolabn ji ronahiy hene, w hildigirin. [Binr: Menaqbueyx Udey-Q 16 B-17 a]

x Evdillah Elbetayh dibje: Ez bi Ad re 50 salan geriyam min bi w re nimj kir, ez teviya w dem li gel w bm, min nedt ku w xwar an vexwar, ji ber mucahd xwewestandin gava di Secd dengek ji seriy w dihat ku mna deng keviran b di kundirek hikkir de. [Binr: Menaqbueyx Udey, 3 A]

 

x Eb Mihemmed Ysif Elaqol (Eb Ysif), ku demeke dirj bi x re mab, gotiye ku ew carek pir bir bb, bi ev xewnek dtib ku x tepsiyek tij tir dide w, ew j dixu..Subeh gava ji xew rab b, dtib ku di dev w de hn irniya tir heye

 

x Dawd kur Elmuhbr dibje: Min 40 salan berdestiya x Udey kur Musafir kir, min nedt ku w carek bi roj rojiya xwe ikand bi ev raza. [Binr: Jdera ber]

 

x Ishaq Serdol y Kurd, gotib ku x bi xwe ji w re gotib:Gav hn ketin tengiyek, ber xwe bidine Xwed bibjin (Bi bereketa x Ad), hn ji w tengiy qurtal bibin x Serdol dibje ku ew di nav komeke destegran esran de b li Tirablus (li Bakur Lubnan), pa ku wan dirazn xwe bi bereketa x Ad kirin, ewana hatin berdan tev vegeriyan Nusbn

 

Hinde rok li ser kerametn x hatine gotin, niha pwst nake em bi dirj li ser wan rawestin, wek roka dk li ber er Xwed, ku gava ew bangdike bo nimj, x qqna w dibihse, an roka Eb Isral ku li ol b x li wir dtiye, an deng w bihstiye, an w cizra e, ku di orta zirey de ye, li wir mizgefteke x heyeAn roka Kurd Boz, ku kevir bi ser de hatiye ew miriye, x daketiye, dest xwe daye ser eniya w, ew vejiyayeAn j roka mr Ibrahm Mhran, mr keleha Cerahiy, ku tew bi kerametn x bawer nedikir, ji nika ve du iyayn li hembera w li hev ketin dsa ji hev ver bn

 

T gotin ku kesek ji ber ek hatib ba x Evdilqadir Glan, da ji w re nivitek binivse, x Glan ew hinartib ba x Ad, w nivit ji w kes re nivisand, ew yekser ji w rizgar bJi ber w yek j, ta niha bawermend diine ber zareta x Ad bi hviya standina bereketn w, zareta x li Lale hd hd b wek hec ji Musilmanan re, mestirn parzer w bi Baba x t navkirin..

 

Hn ji v btir, hatiye belavkirin, ku x di helbestn xwe de, Xwedayet li xwe maf kiriye, eve j bguman tew ne raste. x bi Xwed bawermend titek wilo negotiye nenivsandiye. Di helbestek de, ji wan helbestan x Ad y gotibe:

 

.. ezim Udey am kur Musafir, ku Xwed dilovan navn taybet bo min dane, Er kurs heft qatn asman zevn di tevdana zanna min de ne, ji min p ve Xwed nne Haa!

 

An j w gotibe:

Gerdonan ji min re sejde kirne, ta ez bilind bm, bi sejdeya berdestan bo xudan xwe, hem kesndi heyn de bo min gotin: Ya Rebb me bne ser rya Rast

 

Haa sed car haa..Zanayek pir mezin, Xwedatirs navdar, ku bi Ad kur Musafir hatiye naskirin, van gotinn wilo bikeEv nakeve seriyan gava em van gotinan bidin ber nivsn w yn pir hja, em bibnin, ku tew li hev nayin

 

Navenda bawer jna oldar di softiy da x e. Nabe agird (mird) rojek an carek li hember x xwe ser hilde an j ciy xwe ji y w balatir bike. Pwste ew her seriy xwe li ber w li ber fermann w biemne, ew di nav dest w da wek miryek li ber dest miro utkar be, lew re j ne dre ku nav mird bi ser ketiye (ji mirin hatiye!!) . Hene tew bawer dikin ku x wan dikare bifire, di avgirtinek da difire xwe digihne Mekke Medne li gel serk karwanek li olistana Hcaz di w nav da dipeyive agahiyan ji wan kes welatan tne. x wek priyek li ser nimj ciy xwe dihle, bi lez bez die agir iraxn ser mezeln giranbihayn Necef Kerbela vdixne vediger, nimja xwe tevadike...Nabe mird li ser ciy avdesta x xwe danie an bi ser mza w de bimze an j bi misn w avdaza xwe bike, ne j oy w bo xwe bi kar bne.

 

Al-ora, ku bingeheke ji bingehn Islam, li ba sofiyan nne. x i got ew ya raste i kir ew helale, y ne kir wek heram t dtin nabe kesek gotina w ne pejirne. Gava eyxulslam Ibin Teymiye li hember wan derketiye, bi tund bi w re ketin pevn, ji w re asteng pda kirin kort kolan, bn egera girtina w em dizanin ku di zindan da Ibin Teymiye jna xwe ji dest da.  

 

Ji kerametn xn sofiyan, ku di pirtk civatn wan da tn belavkirin gelek titn seyr hene, wek vejandina miriyan, bersivdayna ji gor da firna di ezmn re gelek titn din, wek li xwe xistina an rakirina sln di agir da sorkirGelek ji sofiyan di ber zikr ra n hesin di govdey xwe re derbas dikin gelek hing hunern xwe an xelk didin, l hene mirov h ne xd sof ne ne j bawermend in l dsa j dikarin van karan bikin..

 

eyxulslam Ibin Teymiye li ser v yek dibje ku evan kard eytan dikin herku di w huner da pvetir diin ewan ji eytn ve nzktir dibin..[Binre El-Fetaw 11, 495-496]

 

roka Wehib kur Munbh li ser lewendiya Adem Silav l bin- tne zimn ku Xwed ew wek batirn afirendn xwe pda kiriye cil w rengn b. Hem tiliyn dest pyn Adem hatibn eqle (xetim) kirin, gerden w bi zr hatib xemilandin, tac li ser seriy w b bi [Bav Mihemmed] hatib navkirin (Eselm, Nesmulerwah, r. 181)

Ev rok bi tevay ji aliy sofiyan ve hatiye pdakirin em tev dizanin, ku kurn Adem bi navn Habl Qabl bn, ne bi nav Mihemmed b. Mihemmed navek ereb ye Adem ne Ereb b, ne Kurd b, hn ew ber pdabna gel neteweyan b.

 

Dibjin, ku Eb Ubd Elyusr ba x xwe bi xwe re dewarek bir. Bi r ve ew dewar mir, x bang li dewr kir, ew yekser rab ser xwe guhd xwe leqandin.

 

Dibjin, ku ji Muferrec Demamn re hinek mirkn birat ann, Demamn deng li wan mirkn sorkir kir, got: Bifirin! ewan rabn firiyan.. t gotin ku x Evdilqadir Glan dest xwe dan ser hestiyn mirkek, ku ber hatib xwartin got:Bi fermana Xwed rabe, ew mirka b got mir rab.. dibjin, ku kur agirdek Eb Ysif Dehman mir, bav pir li ber kur xwe ket, x got: Qey nakerabe, ew kurik rab ser xwe demek dirj jiya..

 

T gotin ku carek avd x Ecem li segek ketin, ji nika ve hem segn li wan deran bn li arexn w seg civiyan bi pey w ketin gava ew seg miriye n din tev giriyan pit ku term seg hatiye alkirin, d ew c b mezargeha segan. Gelo eger seg wilo be, d mirov ku x j dilxwe be awa be.

 

T gotin ku x Ehmed Bedew j ji gora xwe da bersiva agirdek xwe daye dest xwe dirj kiriye bo silaviya agird xwe. [Bo van rokan binre li Abdilraf Almennaw, Alkewakb Al-Durriye, r. 11]

 

L wek em dizanin van Muczat ten ji aliy pxemberan ve bne, yek ji wan pxember Isa b -Silav l bin-, ku bi vejandina miriyan navdar e.

 

Di pirtka El-Ibrz da (2:12), Debbax dibe ku maf Wel heye i dike bike, dest xwe dirj bike berka yek pereyn berk derxne, maf w ye xudan w j l hiyar nabeWilo mera tdigihne, ku x dizek destsivik e ku pereyd xelk ji berkd wan derdixne, l ewan li w hiyar nabin, an j sihirbazek bi hing hunere. Li ser hinek xan hatib gotin ku wan ne ten dizkar, bel kutana dewaran j helal kiribn.

 

Tit seyr di van rokan da ewe ku zanayek mezin wek mam Xezal dibje ku nabe mirov bawermend van servedanan "Mukaefatan" binehne "nkar bike".. [Binre pirtka w ya navdar hyaul lmddn - Vejandina zannn ol - Cild 4, r. 356]

 

Yek ji wan servedann sofiyan eve:

 

Eb Turab ji dostek xwe re carek dibje:" Xwez te x me Eb Yezd Bestam bidta." Dost l vedigerne, dibje:" Ez bi dtina Xwed gro bme, ji min re ev bese, min bi x heye?!" Eb Turab j re dibje: "Heywax! Heger te x me Eb Yezd Bestam dtiba, w ji te re heft car ji dtina Xwed tir ba!"

 

Di v yek re mera dinase baweriya sofiyan iye ito yeYek bi dtina Xwed mijl bye y d dtina x heft car ji dtina Xwed tir dibneCh herdukan djeh be.

 

Sof gava diraz (dua') dikin, ber her titek daxwazan ji x xwe dikin, ji wel rbern xwe dikin, an j ji pxember daxwazan dikin. Wel, x pxember j mir ne, ne jndar in. Bi v away ewan ji Xwed ra hevparan (irkan) pda dikin. Em dibnin ku hozanvan wan mezin El-Bosr di helbesteke xwe da bo pxember -Selewat silav l bin- dibje:"Ey comerdtirn xelk! Ez ji te p ve xwe navjim ber kesek, gava byereke mezin bi ser min hat."

 

Bo i ew xwe navje ber dergah Xwed ku dikare ji pxemeberan tir w ji bobelatan rizgar bike?! Ne pxember bi xwe ji Musilmanan re gotiye: {Eger te pirs kir ji Xwed pirs bike eger te diraz kir, ji Xwed diraz bike}. Xwed tea'la j di Qurana proz da gotiye ku ji Xwed p ve ewn d ne dikarin ziyan ne j kar qezenc li te bikin, eger te dirazd xwe li ber wan kirin, tu ji sitemkaran (bi wateya: ji murkan)!

 

T gotin ku x Ibrahm Uryan (Ibrahm taz) b cil derdiket ser menber bjeya xwe dikir mirdn w j bi w dilad dibn, b ku kesek dilnexweiya xwe ji tazbna w bne zimn.

 

Teyfor Bistam dibje, ku ew b Ustad mamhoste rber w eytan e (Binre pirtka Elfithat Ellahiye f erh Elmebahs Eleslye, apa 1913 z., rpel 147).

 

Ebolferec Elwerethan dibje:

- Sala 48 (h.) ez hatim Bexdad Abolqasm Elsalh hat danigehek cariyan (!), min ev helbest j re lkir xwend:

 

 إن بيتاً أنت ساكنه غير محتاج إلى السرج 

   وجهك المأمول حجتنا يوم يأتي الناس بالحجج

لا أتاح الله لي فرحاً يوم أدعو منك بالفرج

 

[Maleke tu tde danit ne pdiviy iraxan e 

Ry te y hvkir hcceta me ye roja xlek hccetan tnin Xwed roja ez diraz duay ji te bikim, ji min re adiy nehle]

 

Ablqasim rab, xemgn b hi ji seriy w , ew rakirin birin mal, w roj j jiya pit re mir Xwed dilovaniya xwe li w bike-. (Eselm, Nesmulerwah, r. 181)

 

Li ba sofiyan ew bawer heye ku x xudan kerametane, nabe mird fermana w bikne. Div pir bi edeb li ber w danie weku awa ew di rewa nimjkirin da ye, nabe bi misn w avdaz bike, nabe oy w bo xwe bi kar bne, div herdem guhdariya w bike, ji zarokn xwe ji her kesek xwe pdatir bibne, tev ku pxember gotiye, ku batir we, ew bo malbata xwe ba e.

 

Li ser va seremandina li ber x pir helbest hatne hnandin Mustefa El-Bekr v yek btir diyar dike, gava ji mird dixwaze ku ew nee ser xaliya x li ser balif w j seriy xwe bo razan daneyne. Div fermana x bi cih b, tev ku dij bi fermana xweday an sunneta pxember be. eran j dibne ku ew xek d ji xwe re li gel x xwe bibne, weku dtina hevparek ji Xwed re ye, ew ola xwe ji xek d bigire, weku mirov b ol e Pir caran j xn bi salan pir prtir diramsin dest zarokek ku bavpr w ber xek ji xn sofiyan b. [Binr:Mnhetul Eab Eritb, r.75][Qewad El-Sofiye, r. 131]

 

Elqueyr dibje:K li pey xek ji xan , pit re bi dil xwe j ver b, w hevalt irand pwste ew ji ber w yek tewbe bike!! l xan gotine ku di maf ustadan de tewbekirin nne.[Binre:Ersale Elqueyr, r. 151.]

 

Sofiyan ji dev hev bihstine ku Ibrahm kur ban ji Eb Ebdillah Mexrib ev bihstiye:

 

Bo Xwed hene ji merivin w, ewana ji rohniya ry xwe pda kirine, heft hezar melake ji melakeyn nzkir, ku lingn wan di navbera er kursiy de ne, di hoza mirovan de ne, ciln wan ji hiriya kesk e ryn wan wek eveka bi heyva ewqdare, por wan wek y jinane, xemgn bi feryadin, ji roja ku hatne pdakirin, ta roja meher civan (Eselm, Nesmulerwah, r. 182)

... li dawiy dibje:

Xwed hogir ah wane ewana birayn me ne, di neseb de hevryn me ne ji xelk asman di mezheb rgah de. (Jdera ber, r. 182)

 

Ibin Eta dibje ku Xwed xwe ji ber afirendn xwe veartiye xistiye pa perdey, xwe ji ewliyayn xwe re diyar kiriye, bi w wey ewana ji her titek d dane peandin, ewan ji w pve ne pdiviy titek ne. (Jdera ber, r. 182)

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Sof mezelan

 

 

T gotin ku sofiyek bi nav Xald Elkatb heb, seriy xwe bi kiras xwe pa b li nav goristanek dijiya. J hatiye pirsn:

- Tu li vir i dik?

- Ez li vir dijm.

- Ma ev i jn e, di nav miriyan de?

Ez di nav xelk de bim, ewan ziyan digihnin min seriy min bi wan re die, gava ez ji nav wan diim, ewana li pey min dipeyivin. Li vir mir seriy min nanin, gava ez ji nav wan biim, w li pa pita min li ser min nepeyivin.

 

Elcund li ser mezel Kerx dibje ku ew tiryaqek tecrubekir ye. Bi serldana w mezel bereket fa (ji n ve sax) pda dibe

 

Bi rast li ba hinek desteyn sofiyan mezel Wel an x ciy standina bereket efaet ye, ew wek ptek t paristin perestin, tirsa wan ji mezel mezin e ewan bawer dikin ku serldana mezel Wel an x fay ji hem kul nesaxiyan tneTu dibj qey ew xistexaneye an toxtirek zana ye. Jin diin li ber gora Wel, da zarokn wan bibin hinekn din diin bo daxazn xwe ji Wel bikin. Pir kes ji mezeln miriyan ditirsin, l tirsa mezin ji ya Wel x e.

 

Van baweriyn ewt, mixabin! tev li ola Islam bne jdera wan oln murkan in. Li nav zdiyan, yan, Filleh Cihowan j ev wey mezelperestiy pir belave.

 

Gelek ji sofiyan bawer dikin ku li ser gora her xek wan taqek li ezmn heye, Xwed t re bereket bi ser wan kesan de dibarne, ewn bn serldana gora x. Hene j bawer dikin ku di gora x A'bdill da, ewa di tenita gora El-Bedew da ye li Misir, hevdeyek ji por pxember -Selewat silavn Xwed l bin- heye, ku yna ber gor gelek xr bereket ji serldran re tne.

 

Hatiye belavkirin ku hinekan ji sofiyan Qutb Mezin bi avan dtine, tev ku ew Qutib ber w dem bi sedan sal miriye di gor da hestiyn w ji mj ve riziyane.

 

Li ba sofiyan roja Xirqey (Mizqey) heye bi Ereb j re dibjin: "Yewmul kense". Di w roj da w fteya x Bedew bite irandin w li mirdan bite parvekirin ku ewana para xwe ji bereket kerametd w bigirin. Ew roj i dem t, kes nizane.

 

Makirina kla gora x, an j stnek dar ku di ber gor de hatiye venan, an j destdirjkirina di taqek re nav gora x, bi dest xistina bereket efae't ye...

 

Ji sofiyan hene dilovaniy ji Xwed bo Ibls (eytan) dixwazin Xwed bi xwe nifir li w kiriye, ji wan j hene Fre'wn ji hezret Msa zanatir Xwedaperestir dibnin, hinek d hene gel hezret Nh', ku bi Xwed bawer nekir bi Nh' re ne, ji rk berat dikin hene silav li seg berazan dikin, bi baweriya ku di wan de zata xweday an mirov heye.

 

Van tehern baweriy ne ji ya ptperestiy pdatir in terzek (rk) ye.. Xwed tea'la di Qurana proz da dibje: [ k bi Xwed rk bike, wek ew ji ezmn ve dikeve xar firind w ji dest hev direvnin, an j ba (bahoz) w davje ciyek pir kr.] (22:31)

 

Mixabin, x Tilmisan ku wek me li ser xwendiye bihstiye, markirina xk dayikan helal kirib kesn, ku j re digotin ev heram e, bi (Meh'b) navkiri bn [Binre: Mecmlresal welmesal- Ibin Teymiye, cild 1, r. 177], dibje: "Quran tev rk e, yekan (tewhd) di peyvn me de ye"( Jdera ber, r. 145).

 

Dibjin ku Telmisan rojek bi r da di ber segek mirdar re derbas bye, hogirek w j pirsiye, pit ku Telmisan ji w re li ser yekaniya hebn "Wh'detulwicd" peyiviye: "Ma ev j zat Xwed ye?" tiliya xwe ber bi term seg mir dirj kiriye. Telmisan bersv daye: "Er, tev ji zat w ne."

 

Li ba Ibin Elfard zat xweday tev li zat w bye, gava Nqab "ark" rabye, w dtiye ku ew ew yek zat in, wilo ew xwe dixapne digihe w piley ku bibje i erx felek b viyana min nebne hem ji rohniya hindir min pda bne.

 

Ji van sofiyn mej tev li hev in, hinek hene ku ola brahm (Silav l bin) ola bav w Azer wek hev dibnin, li ba wan bawer bi Xwed tea'la an bi pt hman wek hev e. Ewan baweriya Msa (Silav l bin) ku li ser rka yekaniy b ola Frewn xwe wek Xwed dida nasn, mna hevdu dibnin, ola Muh'emmed  - Selewat silav l bin - ya Eb Cehil Eb Leheb ptperest, wek hev dibnin.

 

Bo ku ewan bingehek ji ewtebaweriya xwe re ava bikin  Ibin Ebe y Fatim v dibje: " Daner v zann (mebesta w Tesewuf e) pxembere -Selewat silav l bin- Xwed ew bi weh' lham hokiriye, di ser da Cibral bi Rbaz (are't) dahat gava c girt, carek d bi Rastiy "Heqqet" dahat yekemn kes bi w peyiviye belav kiriye seyid me El ye (Xwed j raz be), Xwed rmet dayye w Hesen Besr ji w biriye."

(Binr:  qazulhmem f erh'lh'kem, Ibin E'cbe, cild 1, apa 1913 z.)

 

Eb Yezd Bistam li ser xwe dibje: "Di v qeftan da ji Xwed p ve kes nne."

 

Li ba mirov bawermend jdera zan (ma'rfet) Quran Sunnet e gava di mijarek da bersva pirsek an areya keyek ne dt, d ew vedigere kiryarn Eshaban zanayn ol, eger di wir da j bersv are ne dtin, d ew mejiy xwe bi kar tne li gor bingehn pvan lihevgirtin danberheviya ravekirinan bersvek an areyek dibne. Li ba mirovn ku bi ol bawer nakin zagonn dadmendiy, i ber i n bingehin ji pvan areserkirina keyan re mej li ba wan ciyek mezin distne. Hema li ba sofiyan ere't Heqqet ji hev cih ne Heqqet demek di pey ere't re daketiye ten ew bi rya mam El derbas bye nav xd wan ber gian Hesen El-Besr. Bingeha d ya, ku li ba sofiyan cy xwe digire Zewqa kesan ye, ne Rbaz aret ne j hi e. Hinek ji wan dibjin ku zewqa tamzariya mirov rya bo nasna Xwed rewtnasna w li ber mirov vedike, zewq rastiya titan rastdike dihle mirov baiy ji nebaiy derxne, xr er ji hev cih bike.

 

Teyfor Bistam li gor hinek lkolneran gotiye: "Ezim heq" gotiye: "Subh'ana min ji rohniya hindir min pda bye".

 

Ibin Elfard, di hinek helbestn xwe da, xwe ji pxemberan balatir dibne, Li ser gotina hinek zanayan w gotiye ku dema pdakirina pn, ber zarokn Adem bibin, Xwed wek H'ewa li Adem diyar b bo her dildarek j wek dilbera w diyar dibe, li ba w Xwed Zn a Mem ye, Leyla ya Mecnn e, Lubna ya Qeys e, Butheyne ya Ceml e, Xeca Siyamend e Sitiya Ferxo ye.

 

Ev ters Qurana proz e ku li ser Xwed dibje: [Titek ne wek w ye] an [Titek wek w nne] (Sret:Era-11)

 

Ibin Ereb hezkirina mr ji jin ya nr ji ya m wek hezkirinek ji "Heq" dibne, ji ber ku li ba w "Heq / Xwed" ji titan h cih nabe hem tit ji zat w y bilind in.

 

Ji ber v yek xn sofiyan Xwed di dilber yaran da dtine, lew re j hinekan ji wan ji xwe re kfxweiya h'eram h'elal kiri bn, l ne dihlan mirdn wan wek wan bikin. Dibjin ku x brahm "x Efend" y herma Kurdax li rojavay Kurdistan, ku guman li ser hene ew ajanek dewleta Turkan b, di dema deselatdariya firens da (1920- 1946) li Sriy, bi markirina gelek jinan namdar b hinek dibjin, ku w keikn ardesal duwanzde sal j li xwe markiri bn.

 

Eve hinek oln kevnare tne bra mera, wek Etarperestiya li welat Mezopotamiya, ku ber ew ol ola Mperestiy "Jinperestiy" b.

 

Ibin Ereb, "Kibrt Sor", ku pir ji keek paqij a Mekke hez kirib bi dest w ne ketib, ne dane w, di dastana "Tercuman El-Ewaq" da Xwedaperest Mperestiy tev li hev dike, li ba w Xwed dibe keek kubar ciwan, ne ten wilo, li ba w Xwed hejare pdiviy mirove. Ew dibje ku hebna me hebna w ye em ji aliy hebna xwe ve pdiv w ne, ew j pdiv me ye ji aliy diyarbna xwe ji xwe re.

 

Di Fisos da (Bir 1, r. 83, apa Elheleb) dibje:

"Ew berxwedariya min dike ez ya w dikim

Ew perestiya min dike ez ya w dikim."

 

Li ba Ebdilkerm kur brahm Glan (Gl), ku dora 830 h. ko kiriye, Xwed mirovek kamil e "B kman ye" mirov b kman Xweday mezin bi xwe ye, ku heq pdakirin "xelq" di xwe da kirine yek tit. Glan xwe balatirn mirov li chan dtiye, di ser pxemberan re xwe bi "Asoy xwedah" navkiriye.

 

Hellac j gotiye ku di cubbeya w da ji Xwed p ve titek nine. L hinek dibjin ku mebesta w ewe ku ji Xwed p ve ew bi titek d gro mijl nabe. L bel ew di hozanek xwe da dibje:

 

Heger te ez dtim, te ew dtiye

Heger te ew dt, te min dtiye    (Binr: tewwasn/ r. 34)

 

Cl Glan di helbestek xwe da (Binr: Insan Kamil, bir 1, r. 22, apa 1293 hicr) dibje ku her geyayek, sewalek, mirovek, zireyek behrek, olek, tev dar iya, her wneyek mad, her madenek i bejnek ahan an ddarek Ibls, bi ser ve j ers kurs, evan tev ezim tev ji ddarkn min in, ez di rastniya w de ya Xwed de xuya bme, ez Xweday mirovan im seyid gia me, zat min navn w Xwed ne.

 

Ew dibje ku Xwed teala (Binr r. 41, bir 2 ji jdera ber) melake tev ji aliy rewn lewend rohniy ve ji nefsa Muhemmed pda kirine Ibls pkevn w j ji aliy mezinah tariy ve dsa ji nefsa Muhemmed pda kirine.

 

Ew dibne ku hebn nebn di zat Xwed da li hember hev in. Kevin n, Heq neheq tev di erxa w da ne, Xwedah herdu dijheviyan tne ba hev, dikete yek tit.

 

Wilo li ba sofiyan Xwed yek e, l ew kevin e n ye, jndar mir ye, heye tune yeEv i Xwed ye?!! Gava wilo be, hi mirovan tnagihne ka evan i amanc dikin i dixwazin!.

 

Ebl Hamd Elxezal (sala 505 hicr ye ser dilovaniya Xwed) ku nav w y rastn Muhemmed kur Ehmed Tos ye, mijara Yekaniy Tewhd wilo rave kiriye:

 

Bo Yekaniy ar pile hene, di ser da lvkirina Tewhd ye, ya duw bawerkirina bi dil e, weku teviya Musilmanan bawer kirine, eve j li gor dtina Xezal baweriya xelk ewam e, mebest piraniya gel nezan e. Pileya syemn naskirina Xwed bi rya Kef ye, kef  servedan e, rohniya rasteqn ye. Eve j wargeha kesn ji Xwed ve nzkir ne, evana gelek titan dibnin ku mirovn bi wan re dijn nabnin nizanin. Li dawiy pileya ar, ku sofiy nzkir di gerdon da ji yek ten p ve nabne, bi mebesta ew Xwed dibin yek zat sfat. Eve j dtin servedana dostiyaran, berbn telabna di Yekaniy da ye

Xwed me netewa bawermend ji v berbn biparize hi me di seriy me da bihle

 

L gava yek ji wan bipirse, gelo! awa x we di gerdon da ji yek p ve kesek nabne? Ew bibje: Ji ber ku ew ji yekaniy p ve xwe bi titek d gro nake, ew di yekaniy da t piaftin.

 

Ev pileya j armanca balatirn e di zikr softiy da. Van servedann wilo nedt neby ji veartokn softiy ne, nabe titek li ser wan binivsin an di nav gel da belav bikin v yek j wek zannek di nav xwe da ji xwe ra dihlin. L ewan ji br dikin ku Xwed belavkirina zann ferman kiriye, veartina w ne ji ol ye..

 

Zanna wan ta i piley rast e, kes nizane. [Bo mijara Yekaniy vegere nameya Ehmed Xan, f beyan erkanl Islam di xuyakirina bingehn Islam da, ku me sala 1988 di kovara Cud (hejmar 1) da, belav kiriye.]

 

T gotin ku Hellac (Husn kur Mensr Hellac sala 309 ji baweriya xwe ve hatiye xakirin) dibne ku El-Xewas sala 291 Hicr miriye) bi pirtkan ve gro bye, j pirs: Tu li i diger? Got: Ez di van nivitan da dinrim, ku ez rewa xwe di tewekul da batir bikim. Hellac bersv day:Te jiy xwe di avakirina hindir (batin) xwe da mirand, kan piaftina di yekaniy da?!

 

Mebesta Hellac ewe ku tu hn di pileya syemn a baweriy da may, div tu xwe bigihn pileya ar, pileya berbn di yekaniya Xwed da.

 

Mirov mat dimne gava dibne ku Imam Xezal pesna Hellac dide, tev ku Hellac van titan dibje di helbesteka xwe da bo Xwed teala v dibje:

 

مزجت روحك في روحي كما           تمزج الخمرة بالماء الزلال

فإذا مسّك شيء مسّني                        فإذا أنت أنا في كل حال

[Te can xwe tev li can min kir,

                                    weku mey tev li ava zelal dibe]

[ Heger titek giha te giha min,

                                            di her rewek da tu ez im]

 

Bi ser v yek ve, hn ew gelek titn wilo dibje. (Binre: Pirtka Hellac, Eltewwan, r. 130-132)

 

Islamnasn wek eyxulslam Ibin Teymiye y Herran rojhilatnasn wek Nickelson Goldzieher cudahiya di navbera Islama rastn softiy da ba dizann, l bel Nickelson dibne ku Imam Xezal soft bilind kir ht soft bibe hzek livbaz di jna ol ya Musilamanan da. Karl Baker j dibne ku di saya Xezal da soft ji jehr hat paqijkirin ji aliy Sunnetmend n musilman da Ehl Sunnet ve hat pejirandin [Binre li Kelepra Ynan, r. 10, ku ji aliy Bedew ve hatiye wergerandin bo Ereb]. Hema Nickilson bi xwe dibje ku Islam b wate dibe gava baweriya yekaniy tewhd ji nav derkeve, ewa ku bi La lahe llelah Ji Ellah p ve kes nne t naskirin.

 

Ev mijara Yekbna hebn Whdetulwicd, ku softiy pda kiriye,  ola  xweday ku bi rya pxemberan dahatiye, ji ort radike, tune dike.

 

Sebk di Tebeqatulafye da dibje ku Xezal dev ji nrnn softiy berda li ola rastn vegeriya.

 

Ibin Amr Elbesr (sedsala 18 a hicr da miriye) ku wek sofiyek mezin t navkirin, xwe bi akerey wek Xwed dibne, gava dibje:

 

Ew got (mebest Xwed got): Ma tu dizan ez k me?

Min got: Tu, ey bangr, ezim, lew tu rastiya min by.

 

Ew li ciyek d dibje:

Min nir, min ji yekbnek p ve, b hevpar titek ne dt, ku bi pirbnek hatiye pan

iku tu ezim, na, bel : Ez tu me, yekbnek ji her dtirek hevparek dr e

 

Ilahssedir Elqanon (Muhemmed kur Ishaq), ku sala 673 hicr miriye, di pirtka xwe da (Meratb Elwucd) dibje ku mirov heq e ew zat e, ew sfat er e, ew kurs ew lewh e, ew qelem ew melek e, ew cinn e ( gon ye) ..

Wilo p da die ku mirov dike her titek di gerdon da ye.

 

Li ba Nabuls (Ebdilxen kur Ismal Nabuls) y sala 1143 hicr ko kiriye, dest pxember Muhemmed (selewat silav l bin) ku bo Beyet ji gel bawermend re hatiye dirjkirin, dest Xwed teala bi xwe ye, mna w yek li ba w avn hezret Msa avn Xwed ne..

 

Kur Be (Me) ku ji mezintirn xn desteya azil b, diraz (duay) ji Xwed teala dike ku w ji heriya (civiqa) Yekaniy (tewhd) rizgar bike w bixne di kaniya zireya Yekbn (Wehdetulwicd) da, da ew ji w pve nebihse, nebne ne j bi titek din bihese.

 

Demirda, ku nav w Muhemmed Eddemirda El-Muhemmed b, (Sala 929 K. Miriye) dibne ku di gerdon da ji Xwed p ve titek nne, hem titn din pjn (xeyal) guman in.

 

Ibin Ecbe y Fatim, ku nav w Ehmed kur Ecbe y Idrs y Fas b (Ji Fas li Maroko di orta sedsala 13a Ko da miriye) di helbesteke xwe da dibje:

 

توحيد حق بترك حق      وليس حق سواي وحدي

 

[Yekaniya heq bi berdana Heq e ji min p ve h heq nne]

 

Hesen Ridwan (sala 1310 H. miriye) j di hozaneke xwe de (Binre Rewdilqilb El-Mustetab, r. 269 ap:1322 k) dibje ku di Heyn (Wicd) de titek ku ne ddar w (Xwed) be nne, iku bi tit dibin yek pirbna ku em guman dikin ew heye, di zat xwe de yek zat e.

 

Goldzieher dibje ku softiy br baweriyn xwe bi rya (Taiwl) tev li Quran Heds kirin wilo felsefeya Flon Girk xistin nav Islam.

 

Hesen Ridwan di hozana xwe de wilo softiy li ber mirdan xwe dike ku mird di pdan de, di nav rohniya lgern de prg yekbna heyn (Wihdetulwicd) tn, veartoka w ji wan re akere dibe, pirbna ku berave li ber rohniya yekbn ber dibe, ewan bi avn w (Xwed) yn yekby, di gerdon de ji zatek p ve titek d nabnin.

 

Teyfor Bistam j dibje:

 

Ez ji Xwed derketim bo Xwed. Ta ji hinder min li min bang kir: Ey Ez ku ez tu me [Binre: Tezkeretull Ewliya, r. 160, bir 1]

 

Muhemmed Behaddn ji hozaneke sofiyek v rzik di pirtka xwe de tne [Binre: Elnefhet El-Eqdesiye, erh el-selewat el-Idrs ye da, apa 1314 H.) :

 

وما الكلب والخنزير إلا إلهنا    وما الله إلا راهب في كنيسة

 

[i seg beraz e, ew Xweday me ye, Xwed ew evdal di Drek da ye. ]

 

Li ba hinek sofiyan j Xwed evd, meyxane mizgeft, golikperestiya Samir, girngeha Cihowan Kermela Behaiyan (Gora Mrza Hesen El Behaullah) tev yek titin

 

Gustav Le Bonne dibje ku tit Islam ji Filetiy cih dike, Yekan ye. Yekan di Islam da bingeha her titek ye.

[Binre: aristaniya Ereban, wergerandina Adl Zitir, r. 158]

 

eran di Tebeqat da li ser kerametn x xwe El Wehi dibje:

 

x me, Xwed j raz be, bi me re, di xaneya Benatilxeta (Kerxaney) de dima, hergav kesek ji ba jinek (qehbeyek) derketa, digot: Were, ber tu di, ez ji te re efaet bikim bi mebesta: Ez ji te re li ber Xwed bigerim, da gunehn te li te biborne.

 

Li ser x xwe dsa dibje ku gava w didt kesek li ser pita kera xwe suwar bye, ew ji ker peya dikir ji w dixwast, ew bi seriy ker bigire, da x znekariy bi w bike. Eger agird bi w yek dilxwe neba x nifirek li w dikir, ew di c da bliv dima, ne dikar gavek bavje. Heger wilo bikira ew dib ken xelk, ji xwe re tinaz bi w dikirin.

 

L hinek sof dibjin ku ev rok ji aliy neyarn softiy ve tev li pirtka eran bye; ew rok ne rast e.

[Binre: Etebeqat, apa Sebh, bir2, r. 135]   

 

 

 

 

 

Ola sofiyan baweriya wan bi pirtkn xwe

 

Xweday me Qurana proz wek Daxuyaniyek ji xelk re bi navdike. Dr. Philip Hetta [Binre: Tarx El-Ereb Elaam, r. 178, bir 1] dibje ku ola Muhemmed kiryar akere ye. Kurd j dibjin: Ola Xwed akere ye.

 

Hema evana Sof di her ayetek da veartokek dibnin ku ji wan p ve kes nabne di her titek da, i gen gemir i pak hja be, Xwed dibnin. Eve j akerebna ol dipeine ters gotina proz a pxembere, dij bi Quran ye. Pxember (Selewat silav l bin) gotiye: Kes ku btir ji kur bav xwe ji xelk tevan ji min hez neke, w bawer nekiriye. [Binre: Elbuxar, Ehmed Ibin Mace] L w bi xwe j gotiye ku ew miroveke, wek hem mirovan dixwar, wek mirovan vedixwar, bi jinan re radiket hinde caran j Qurana proz lome ji w kirine gelek caran ji w xwastiye ku ew mirovatiya xwe bne zimn, da kes a nebe, weku Fillehan hezret Isa kirine kur Xwed an Xwed bi xwe.

L li ba hinek sofiyan Muhemmed, kur Evdillah, swiy Mekke, nav mezintir e Ism Eezem e, nav mezintir j di pirtkn wan da nav zat Xwedah ye. Weku ewan (Huwiyet) dikin rastiya veart ya zat lah naverok (Inn) dikin rastiya w ya diyarkir.

 

Kemxanl di (Camil Usl fl Ewliya, r. 107) da dibje ku Muhemmed teviya wneyn heqe (y Xwed ye), chan ten bo w bye, ew bi xwe Xwed ye. L bel di Quran kerm da ev heye:

 

[Bj: ten ez mirovek wek we me, ji min re weh t, ku xudan (lah) we yek Xweda ye (Ilah e ).] (Sret 18: Ayet 110).

 

Em jna pxember Muhemmed -Selewat silav l bin- bi hrik dizanin, l mixabin sof dibjin,ku ji ber egerek nehane, ji ber rastiyek nediyar, ji Muhemmed pve di heyn (wicd) da h kesek nne, ew rohniyek tevay ye, psiya w j proze, can w j ne wek y mirovane, ew can ruh Xwed ye, ku xistiye bejmra Adem.. wilo Muhemmed ber Adem pda bye!!!

[Binre: Ennefehat Eleqdesiye, Elbtar, r. 9-11-13].

 

Li ba Ibin Ereb pxember Muhemmed Xwed didt, li gel kes duwemn di reva xwe da ji Mekk, li gel Eb Bekir, di zat xwe de hem Xwedawend hem j  ibodiyet Kolet civand bn. Mebesta w : Eb Bekir li gel w neb, ew bi xwe dukesan b, Xwed evd.

[Binre: Macmetul Ehzab, apa Istanbol, sal 1398 H.]

 

Em tev j dizanin ku Muhemmed, selewat silav l bin, wek her mirovek d jiya mir Eb Bekir, Xwed j raz be, gava ne ya mirina pxember bihstiye rab ser xwe, derket ser menber got:

 

K Muhemmedperest dikir, bila bizane ku Muhemmed mir k Xwedaperestiy dike, bila bizane ku Xwed her jndare, her heye, namire.

 

Em tev j dizanin ku Eb Bekir j pa hinde salan ko kir ser dilovaniya Xwed. Herdu mirov bn, wek mirovn d.

 

Raste ku Quran bo Muhemmed, selewat silav l bin, dibje:[[Tu li ser sinicek exlaqek gewrey]] Muhemmed ji me re wek nimneyeke pakmirovan dide nasn jna w j b guman bo me balatirn jna mirov ya paqije, l bel ne ola musilmantiy ne j hi mirovatiy mirovek dike tevahiya rohniy an j dike egera pdakirina gerdon kewkeb strkan, egera pdakirina teviya mirovan, an j ew kur Xwed ye an Xwed bi xwe ye. Titek halo di Islam da tune bye tunye.

Xwed teala dibje ku van pxember hem mirovin, ne n gon ne ne j per ne. Ewan nan dixun li bazaran digerin, ne herhey ne b destra Xwed nikanin titek bikin, b destra w nikanin li ber w j bigerin (efaet bikin).

 

Qurana proz bo pxember dibje: [Tuy bimir ewan j mir ne] (39:30). Muhemmed, selewat silav l bin, bi Ebdullah Koley Xwed t navkirin w j bi xwe gotiye: Pesna min nedin, weku Fillehan pesna Mesh kur Meryem dane, ez ten koleyek im bibjin: Evd Xwed pxember w.

 

Hatiye gotin j, ku hogirek (eshabak) bo w gotiye: Tu seyday me y!. Pxember li w vegerandiye: Na bel, Xwed tebareke we teala Seyid e.

[Elnsa bi senedek ba ev heds aniye]

ji ber v yek Musilman dibjin:

Ez dipejirnim ku ji Xwed pve h Xwedayek nne Muhemmed evd Xwed ye pxember w ye.

 

Nickelson dibje ku dmen Muhemmed, selewat silav l bin, di dema pn a Islam da h ne wek dmen weliy sofiyane an j mam yan e.  W xwe ji aiy bpar nedtiye, l mam li ba yan b a ye Maasm e. Muhemmed wehy bi rya Cibral digire, l wel li ba sofiyan b navber ji Xwed lham digire.

 

Bi v wey, li ba Sofiyan yan wel mam ji pxemberan balatir tn jimartin.

 

Nabuls di rovekirina selewata Ibin Be da dibje: Muhemmed b ew ku selewat bo Muhemmed xwendiye ji ber ku selewata koleyan li ser w ji dmen nav w ye, bi fermana w ye, ji w da hatiye.

[Binr: Mecm-leh zab, r. 557, apa Istanbol].

 

Li ba Debbax hem rohniyn gerdonan, n er fer asmanan, n zevn jrzevnan, n behit perdeyan, tev ji rohniya Muhemmed in ji bo w yek hem xelk, hem li v jn hem li Roja Civan Roja Meher ber bi w ve dibezin.

 

Ev yeka j diyar dike, ku hinek melayn sofiyan Muhemmed, selewat silav l bin, wek Xwed dikin, Xwed Muhemmed li ba wan yek in, tev ku di Qurana proz da hatiye:

[Bj: Ez ten mirovek wek we me, bo min weh t, ku lah we yek lah e.] (18:110)

 

Evana van titan dibjin, tev ku pxember, selewat silav l bin, bi xwe gotiye ku Melake Pr ji rohniy pda bne, n gon Cinn ji agir Adem ji heriy pda bne. Ev j ji me re diyar dike ku mirov ne ji rohniy ne j ji agir pda bne, rohn j ji i mirovan pda nebye.

 

Di Qurana proz da hatiye ku Ellah Xwed rohniya asmanan zevn erd ye. Gava soft pxember dikin jdera rohniy, d guman li ba me dibe ku evana Xwed Muhemmed wek hevdu dibnin an wek hevdu dikin, tev ku Xwed di Qurana proz da bo pxember xwe dibje: [Ji ferman titek di dest te da nne.] (3:128) li ciyek d dibje: [Bj: Ez ji we re ne xudan ziyanek an j rbadtinek me. Bj: Kesek nikane min ji Xwed biparize, ji w p ve ez parizmendek nabnim.] (73:21-22)

 

Gava Muhemmed, selewat silav l bin, wilo destpk paek be, teviya rohniy da pijiq be, div ew li gor dtina sofiyan- ji Cibral zanatir agahdartir be. Lew re ewan derewek pda dikin, dibjin ku gava Cibral hatiye bo Muhemmed, selewat silav l bin, da w fr bike Quran kerm, dtiye ku ew (Muhemmed) Quran dixwne, Cibral mat dimne diqre: Ji te bo te, ey Muhemmed!!  L em gi dizanin ku Pxember mirovek ne xwende b. Di dema lihevhatina Hudeybiye de ev tit gelek diyar dibe. Nnern gawiran napejirnin ku di peyman da nav Muhemmed wek pxember bite nivisandin. Pxember dixwaze bjeya pxembertiy li ser daxaza wan ji w peyman sl bike, l nizane ew kijan bje ye, ji pismam xwe El dixwaze w sl bike, ew dibje ku ew h ne amadeye v yek bike ji ber ku Muhemmed pxembere div ew bje bimne. Pxember ji w dipirse, ka ew kijan bje ye, pit re bi dest xwe y pak w sl dike.

 

Di destpka dahatina weh de j gava Cibral t j re dibje bixwne! bersv dide dibje: Ez ne xwendekarim carek d jre dibje, ew dsa w bersv dide, pa Cibral bi xwe yekemn ayeta Quran dixwne:[[Bixwn, Bixwn bi nav xweday te y ku afirand, mirov ji kurmikek pda kir..]]

 

Tev ku di Qurana proz da ayetek heye (53:5-7) dibje ku ew frkiriye Cibral zorhze, Ibin Ereb, an j yek d ye ji xn softiy, ayeta Quran [[.. bi Quran lezneke ber ku wehya w bo te diqede.]] (20:114) wilo ravedike ku Quran ber hatina weh bi rya Cibral b ravekirina sret ayetan hatiye.

[Binre: Kibrt sor /eeran, r. 16, apa 1307 H.]

 

Di helbestek xwe da Ibin Ereb dibje:

 

Dil min bye pejirdar her wneyek

Ew rgeha sikan e dra evdalan e

Ew ptxane ye kebeya Taf e

Lewhn Tewrat ye Mishefe, Quran e

Ez bi ola evn bawerim

Kuve rikbd w bihwirnin

Ol ola min e mana min e

 

Ew ji mirdn xwe dixwaze ku ewan xwe bi h hevpeymaneke taybet ve gir nedin. Bi ser w ve j, ew bawer dike ku baxn herheyn agir djeh mna hev in, yek titek in, di Fuss Musew da, ku pareke ji pirtka w ya bi nav Elfusus, Freewn ji hezret Msa tir dike, tev ku Xwed Freewn ji xwe re wek neyarek daye xuyakirin

                 

Cl Gl j carina btir ji sofiyn din di mijara yekbna heyn Whdetulwucd da p da die. Ew nimneyek li ser dtina xwe tne zimn. Di helbesteke xwe de dibje ku tev berf befr weyek taybet standiye, teherek w ya berbiav ji sipbn sariy heye, ew j wilo av e. Mirov rastiya avbna w berf dibne, gava ew dipiife Mirov j wilo ye, wek av ye, ew rastiya xwe ya ber distne, gava bi can xwe tev can Xwed dibe cihbn ten di navan da ye, wek av=Berf.

 

Li ser va bingeha ku Cl p bawer dike, pwste hem ol hem rbazn ol aret yek bin, raste ew ser li rbaz hildide, l di zanna Rastiy Heqqet de bawermendek hjaye. Ew dibne ku gava ptperestek ptperestiya xwe dike, di rastniy da Xwedaperestiy dike, tev mna hev in, yek rastiy dibnin, ew j rastniya Xwed ye.

 

Ev bawer xzek sor di navbera Softiy Islam de dikine ji ber ku Islam hatiye bo rakirina ptperestiy her weyek pdakirina xwedkan li gel Xweday me y tenha, y b zarok b jin b hevpar..

 

x Cl, Ibls eytan zanatirn afirendn Xwed dizane, pesna w dide w proz dibne Ew di pirtka xwe de, ya bi nav (Mirov tavkir- rpel 42, birr 2) dibje, ku Ibls ber hatina roja dawn Axret naye nifirkirin ji pberiya Xweday naye bi drxistin. Ne dre ku br baweriyn Cl bi ola Ezdah hikar bne an j ters w yek, Softiy hikar li ola Ezdah kiribe, iku di Mishefa Re: Qere Furqan Cilwe ya Ezdahiyan de, nrnek nzk ji ya Cl ve di war Ibls da berav dibe.

 

Cl dibje ku dema nifir li Ibls hatiye kirin, dilad xweyaria w chan girtiye, tij kiriye. J hatiye pirsn:Tu awa wilo dik tu ji Hedreta lah hatiye derkirin? Ibls bersv daye, gotiye:

 

Ev kurk han, Xwed ten bo min daye, ne priyek nzkir ne pxemberek ande resl dikare w bike ber xwe.

 

Di helbesta Ibin Elfard Eltaiye Elkubra de, meyxane kerxane, ptxane nimjgehn Cihowan, kenseyn Fillehan agirperestgehn Mecsan tev li nimjgehn Musilmanan, tev wargehn Xweda-perestiy ne, Xwed ji wan deran hezdike bi wan dilxwee ji ber ku di wan tevan de ew Xwed ye, ji w p ve di wan nimjgehan de kesek nne, ew bi xwe j Xwedapereste.

 

 

 

 

 

 

 

 

Xwetazkirina Sofiyan

 

 

Mrek musilman dikare xwe ji nav bi jor ve ji kab bi jr ve taz bike, l ew nikare li ber xelk b cil derkeve. Gava kesek xwe li civatek taz bike, d bjin: Eve t dne... Eve ne slam t dtin, dibe ku w kes bigirin ba lbidin. xek mezin sofiyan ku bi nav Ibrahm b, bi xwetazkirin navdar b nav  w lew re di drok de bye Ibrahm El Uryan Ibrahm Taz

 

Eeran di pirtka Atebeqat de [Binre apa Ibin eqrn, r. 129, birr 2] li ser x Ibrahm Eluryan paku Xwed j raz be v dibje: ji wan x Ibrahm El Uryan derdiket ser menber xutbe bo wan taz dida, digot: Sultan Dimyat Babelq, Beynesewreyn camiya Tolan, Elhemdlllah rebblalemnxelk gelek dilxwe dib..

 

Eddebax v dibje:Ji wel p ve reka k bixuye, melakeyn rmetdar w j birevin, mebest ji rek Ewret reka his reka watey ye, ku bi lvkirina dijn bjeyn neba dibe, hema wel be, ewan j narevin, gava wilo bike, ji ber ku ew bo mebestek rastiyar wilo dike peandina reka xwe ji ber titek giringtir dihle. [Binre Elibrz, Eddebax, r.43, birr2, apa 1292 k.]

 

Kemixanl j weliyn kiryar bi s creyan bi nav dike, ew dibje:Rehman j s ne, ewan li ba weh taz rnitne wehy dibihsin tdigihin mebest. [Camiil Usl fl Ewliya, r. 133]

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

x wek hovek

 

Eeran li ser x Xemr dibje ku gava seyda Mihemmed kur ub ye ba w dtiye ku ew di nav bay da rnitiye heft avn w hene, li ser x Eb El dibje:Gava tu derbas dib ba w, ew serbazeke, cara din ew reke, cara syemn ew dibe fl, ew pena xwe davje ax li xelk zr zv belav dike. [Etebeqat, Birr 2, r. 80-81]

 

B guman mebest ji van gotinan ew b ku gel ji x weliyan bitirse, seriy xwe ji wan re biemne, fermana wan neikne her titek ewan ji gel bixwazin div gel bide wan.

 

Xemr li gor hewaldana Eeran hatib parekirin ew xistibn telzek, roja d gava n w derxnin dtin ku x candare li wir rnitiye..

 

Li ser Weh Eb Xode j titin pir b erm fiht dibje. Li gor Eeran ewana dest davtin paiya ke kurn xweik li ber d bavn wan, l kesek newr b bo x titek bigota.

 

Li ser van nebaiyan Ysif kur Husn Raz mukiriy dike dinivse ku yek ji kmaniya softiy ew tkiliya heram e bi jin lawikan re.

 

Eeran li ser x xwe Ibrahm Uryan dibje ku gava ba ji ber w di, digot filan camr tirr kir, bo w gotin j snd dixwar, d camr fed dikir nedizan i bje.

 

Wilo em dikarin bibjin ku x hem tirr dikir hem virr dikir bi ser de j snd dixwar bo xelk bixapne sc xwe txne histoy yek d..Ma Islam v yek min dike rdide titek wilo hov?!

 

ΩΩΩΩΩΩΩΩ

 

Dil min bye pejirdar her wneyek

Ew rgeha sikane dra evdalane

Ew ptxane ye kebeya Taf e

Lewhn Tewrat ye Mishefe, Quran e

Ez bi ola evn bawerim

Kuve rikbd w bihwirnin

Ol ola min e mana min e  - Ibin Ereb-

 

Bo btir zann li ser Softiy vegere van jder avkaniyan:

 

- Mesre Altasauff (x Abdilrehman Elwakil)

- Thezr Elbad mn Ehllnad b bdeet Eltthad.

- Tezkretulewliya, bir 2, (Elettar Elsof)

- Mkatulenwar, (Imam Xezal) apa 1934z.

- Fith'at, Fiss (Ibin Ereb)

- Tenbh Elxeb la tekfr (Ibin Ereb)

- Tercumanil Ewaq (Ibin Ereb)

-  E'nqail Mexrbe (Ibin Ereb)

-  Mewaq' Ennicm (Ibin Ereb)

- Elnsanilkaml (Cl)

- Ettaiye (Ibin Elfard)

- erhultaiye (Nabuls)

- Etebeqat (Ee'ran)

- Elcewahr (Ee'ran)

- Elkibrt Elesmer (Ee'ran)

- Elibrz (Eddbbax)

- Rewdilqilbilmustebah' (Hesen Ridwan)

- Delal Elxeyrat, Elcewahr Errmah' (Tcaniye)

- Cewami adabssofiye (Esselm)

- Elmuqeddme ftessewuf (Esselm)

- Menahcularfn (Esselm)

- Silkularfn (Esselm)

 

 

 

 

apkirin

copyright 2002-2008 info@pen-kurd.org