anmeldung

Taybetmendiyên Zaravayê Kurdaxê

Cankurd

Li ba hinek rêzimanerên zimanê Kurdî, zarava Çiyayê Kurdan zaravek cihê ye ji zaravên dî yên Kurmanciya Bakur. Ev herêma Çiyayê Kurdan berê di dûrokê da li ba Yûnanan bi navê Kardaxa dihat nasîn, paşê Turkên, ku ji Asiya ya Navîn hêriş kirine û herêma Anatoliya bi darê zorê û bi rêtina xûnê ji dest Kurd û Ermen û Yûnanan birine, navê Anatoliya guhartine, kirine Anadolu, bi wateya Kurê Dayikê û Kardaxa jî bûye Kurd Dax, bi wateya Çiyayê Kurdan. Ereban jî paş derketina zagonên nijadperest ên deselatdariya Baa’s li Sûriyê, ku ji 1963ê da bi serbinkirinek leşkerî deselatdarî bi darê zorê bi dest xwe ve anîne, navê herêmê yê fermî kirine Çiyayên Helebê. Wek em dizanin jî navenda Çiyayê Kurdan bajarê Efrînê ye û lew re hind caran tê gotin “Zarava Efrînî”.

Li ba xelkê Çiyayê Kurdan jî, wek xelkê me yê kurd li hemî herêm û navçeyên dî yên Kurdistanê, di dûrokê da çandek gelêrî ya mezin ketiye ser hev. Nivisandin her bi Erebî an bi Osmanî bûye. Hinek pirtûkên oldaran yên bi Kurdî hebûne, lê piraniya gelê me li vê herêmê ne xwende bû. Meleyên musilman ji gundiyan re mewlûda pêxember an jî destana “Mihemmed Henîfe” bi Kurdî dixwendin û li ba hind şêxên êzdî jî “Mishefa Reş” hebûye, lê mixabin van pirtûk jî ji zû ve hatine nivisandin û ew çanda gelêrî ya fireh û bi demê re serhev bûye, ne ketiye nav rûpelêd wan. Di strana kurdî da stranbêj û dengbêjan stranêd xwe weku bihîstine, wilo ji xelkê strane, pir guhartin ne ketiye nav wan, lê mera dikare bibêje, ku wan zarava herêmê di piraniya stranan da paristine, û çêrokxund û çêrokbêjan di hewaldana çêrokên efsaneyî da, zarava xwe ya herêmî tenê bi kar anîne. Mixabin ji van stran û çêrokên payebilind jî kêm hatine nivisandin.

Niha jî dijwariyek mezin li ser vê zaravê heye, taybet paş derketina televîzyonan, ku di piraniya malên Kurdan da hene û ji ber qedexebûna zimanê kurdî û kêmbûna bernameyên bi zarava Kurmancî di televîzyonên (KTV, KURDSAT û ROJ) da, gelê me û bi piranî jî afretên kurd li bernameyên erebî dinêrin û bi hev re jî bi Erebî dipeyivin, ku diyar bikin, ewana pêşkeftî û bajarî ne. Zarokên kurd jî li dibistanê Kurdî naxwênin. Mixabin, sed mixabin, tevgera neteweyî ya kurdî di warê paristina zimanê neteweyî da karekî qels dike û gel li ser vê dijwariya mezin baş agahdar nake.

Gava du kes ji Çiyayê Kurdan bi hev re bipeyivin, Kurdên herêmên dî, tevî ku ewan jî Kurmanc in, nikanin bi asanî baş têbigihînin peyivîna wan herdu Kurdaxiyan. Ne ji ber ku zarava wan nedîd e, lê ji ber ku ewan çand û serohatin û pend û metelokên Çiyayên Kurdan di nav hevpeyvîna xwe da bi kar tînin.

Em li van gotinan temaşa bikin, ka em têdigihînin wate û mebestên wan an ne:

“ Kuro, pir pê li solêd wî neke, gava ew sor bibe, rûyê wî diperçife û ew bi zûkî guhan li hev dixîne. Eger te go yek, ewê bê: sisê. Pir kehrkan necû û dîwaran bi guh neke. Tu baş dizanî ew devreşa bi quruşekî ra dibêje bavo û tu caran xwe naxurîne, û eger xwe xurand jî, dibe ku tu xûna pêşiyekê ji wî derxînî, mala wan jî erdekî hişk e û ezmanekî ziwa ye, bi ser ve jî ji hêştir ketiye û ji hophopa xwe namîne û tevî ku weku şepteyê şivanê berxikên virnî ye, keko agir ji çavan dibare û palûtek narê (k….), di seriyê wî da diramek hiş tune, zikê wî bi nanê ceyî peqiye, hema baran li ku be, ew zeviyê xwe dibe wir, pir nangermiyê ji xanedanan re dike, lew re ez ji te re, kevir li dil ketiyo, dibêm: Du zebeş bi destekî nayin hilgirtin, dev ji wî berde, sabûna wî kef nade, gava bo te dibêjin, ku ew nanê devê xwe dike devê hevalê xwe, bi zareta Henên ne rast e, ez dibêm: Nedîtina gur ji dîtina wî çêtir e, tu jî wek min î, gava yek dibêje “kêr” tu dibêjî “penêr”, bi kevçî komdikî û hîskê belav dikî. Bira, Ne ker ket û ne hîz cirri. Evê min ji te re niha gotiye ji xwe re bihêle, eger devê te tijî xûn be, li ba kesekî tuf neke, bi zûkî di ser hewşê re nefiroşe, tu yê ji dostê xwe re hewaldî, ewê ji dostê xwe re hewalde, dostê dostê te jî wê di postê te da birrî….”

Gava em dîna xwe bidin metnê van gotinan, emê bibînin, ku teviya wê metnê bi Kurdî ye. Dibe jî bêjeyek ji zimanêd biyanî di nav da tune be, lê belê bo şirovekirina van gotinan pir dem û pir nivîs pêwîst in, lora ku di vê metnê da pir metelokên Kurdaxê, kurtkirina peyvan, nermkirin û nizimkirina tîpên dengdar ên bilind û bi kar anîna wêneyên bêjeyî û weku bi Erebî dibêjin “Tewriye” heye…

Emê carek dî li ser vê mijarê rawestin…

çapkirin